Anafilaksi

Genel Bakış

Anafilaksi, vücudun bir maddeye karşı ani ve çok şiddetli bir alerjik tepki vermesidir. Bağışıklık sistemi (vücudun savunma sistemi), normalde zararsız olan bir şeyi tehlike olarak algılayıp aşırı tepki gösterir. Bu durum dakikalar içinde gelişebilir ve birden fazla vücut sistemini aynı anda etkiler; nefes alma, kan dolaşımı, deri ve sindirim sistemi gibi. Anafilaksi, tıbbi bir acil durumdur ve hızlı müdahale hayat kurtarır.

Anafilaksi görece nadir bir durumdur; ancak son yıllarda görülme sıklığının arttığı düşünülmektedir. Dünya genelinde her 10.000 kişiden yaklaşık 1 ila 3'ünün yaşamları boyunca en az bir anafilaksi atağı geçirdiği tahmin edilmektedir. Türkiye'de kesin yaygınlık verileri sınırlı olsa da alerji ve immünoloji uzmanları bu durumun giderek daha fazla tanındığını belirtmektedir.

Anafilaksi, her yaştan insanı etkileyebilir; bebeklerden yaşlılara kadar herkes risk altındadır. Ancak daha önce ciddi alerjik reaksiyon geçirenler, astım (hava yollarını daraltan kronik bir solunum hastalığı) tanısı olanlar ve ailede ağır alerji öyküsü bulunanlar daha yüksek risk taşır. Genç insanlarda gıda alerjisine bağlı anafilaksi daha sık görülürken, yaşlılarda ilaç veya böcek sokması kaynaklı reaksiyonlar daha ön plandadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Deride kızarıklık, kaşıntı, kurdeşen (ürtiker) veya solukluk
• Yüz, dudaklar, dil veya boğazda şişme
• Nefes almakta güçlük, hırıltılı solunum veya öksürük
• Boğazda daralma veya yutmakta zorlanma hissi
• Tansiyon düşmesi ve buna bağlı baş dönmesi veya bayılma
• Hızlı ya da düzensiz kalp atışı
• Bulantı, kusma, karın ağrısı veya ishal
• Panik hissi, aşırı kaygı veya 'kötü bir şey olacak' duygusu
• Solgunluk, terleme veya bilinç bulanıklığı

Çocuklarda belirtiler

• Deri üzerinde ani kabarıklıklar ve şiddetli kaşıntı
• Ağlama, çırpınma veya açıklanamayan aşırı huzursuzluk
• Yüzde, özellikle gözler ve dudaklarda belirgin şişme
• Yutmakta zorlanma veya aniden duraksayan yemek yeme
• Boğuk, tiz veya değişik tonda ses çıkarma
• Renk değişikliği: dudaklarda morarma veya yüzde aşırı solgunluk
• Bayılma ya da ani güçsüzleşme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kalp ile ilgili belirti ön plana çıkabilir: göğüs ağrısı veya çarpıntı
• Tansiyon düşmesi daha hızlı ve belirgin olabilir
• Baş dönmesi veya bayılma daha sık görülebilir
• Deri belirtileri (kızarıklık, kaşıntı) daha hafif kalabilir ve dikkat çekmeyebilir
• Birden fazla kronik ilaç kullananlar, reaksiyonun erken tanınmasında güçlük yaşayabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Gıdalar: Fıstık, ağaç fındıkları ve ceviz, süt ürünleri, yumurta, buğday, soya, balık ve deniz ürünleri en sık tetikleyicilerdir
• İlaçlar: Bazı antibiyotikler ve ağrı kesiciler (bu konuda doktorunuz size yol gösterecektir)
• Böcek sokmaları ve ısırmaları: Özellikle arı, eşekarısı ve yaban arısı sokmalarına bağlı reaksiyonlar
• Lateks: Sağlık personeli veya sık tıbbi müdahale geçirenlerde görülen, doğal kauçuktan üretilen malzemelere karşı tepki
• Egzersiz: Nadir durumlarda, özellikle belirli gıdaların tüketilmesinin ardından yapılan fiziksel aktivite tetikleyici olabilir
• İdiyopatik anafilaksi: Nedeni hiçbir zaman tam olarak saptanamayan reaksiyonlar da mevcut olup bu durum 'nedeni bilinmeyen' anlamına gelir

Risk faktörleri

• Daha önce anafilaksi veya ciddi alerjik reaksiyon geçirmiş olmak
• Astım, egzama (deri iltihabı) veya diğer alerjik hastalık öyküsü
• Ailede anafilaksi ya da ciddi alerji öyküsü bulunması
• Çok sayıda farklı alerjene (tetikleyici madde) duyarlılık
• Belirli kronik hastalıklar: mastositoz (vücutta çok fazla bağışıklık hücresi birikmesi) gibi durumlar riski artırabilir
• Gıda alerjilerinin sık görüldüğü çocukluk ve gençlik dönemi

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Alerjik bir tetikleyiciyle temastan sonra herhangi bir belirtiniz ortaya çıktığında hemen sağlık kuruluşuna başvurun
• Belirtiler hafif başlasa bile kısa sürede kötüleşebileceğinden geç kalmayın
• Anafilaksi geçirdikten sonra iyileşmiş olsanız dahi aynı gün doktora görünün; bazı reaksiyonlar saatler içinde tekrarlayabilir (buna 'bifazik reaksiyon' denir)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Daha önce anafilaksi geçirdiyseniz, bir alerji ve immünoloji uzmanıyla rutin takip randevusu alın
• Alerji testleri yaptırmak ve tetikleyicilerinizi öğrenmek için doktorunuza başvurun
• Acil eylem planınızı ve yanınızda taşımanız gereken cihazı (oto-enjektör) doktorunuzla gözden geçirin
• Okul, iş yeri veya bakım verenlerle bilgi paylaşımı için doktorunuzdan yazılı bir plan isteyin

Tanı

Anafilaksi tanısı çoğunlukla belirtilerin nasıl ortaya çıktığına ve bir tetikleyiciyle temas öyküsüne dayanılarak konulur. Doktorunuz size hangi belirtilerin ne zaman başladığını, öncesinde ne yediğinizi veya neye maruz kaldığınızı, daha önce benzer bir tepki yaşayıp yaşamadığınızı soracaktır. Ataktan sonra tetikleyiciyi kesin olarak belirlemek için çeşitli testler yapılabilir.

Yapılabilecek testler

• Cilt testi (prick testi): Alerjene (tetikleyici maddeye) karşı duyarlılığı ölçmek için deriye küçük miktarda madde uygulanan ağrısız bir test
• Kan testleri: Bağışıklık sistemiyle ilgili belirli proteinlerin (immünoglobulin E veya IgE) seviyesini ölçer
• Bileşen bazlı alerji testleri: Hangi gıda veya maddenin tam olarak tetikleyici olduğunu daha ayrıntılı inceleyen gelişmiş kan testleri
• Kontrollü besin provokasyon testi: Güvenli bir klinik ortamda, doktor gözetiminde şüpheli gıdanın az miktarda tüketildiği, kesin tanı koymaya yardımcı olan test (her zaman uzman tarafından ve gerektiğinde uygulanır)

Randevunuzda neler beklenir

Bir alerji ve immünoloji uzmanına gittiğinizde doktor önce ayrıntılı bir öykü alacak, geçmiş reaksiyonlarınızı dinleyecek ve fizik muayene yapacaktır. Ardından durumunuza uygun testleri planlayacak ve sonuçlara göre kişiselleştirilmiş bir tedavi ve takip planı hazırlayacaktır. Bu süreç birkaç randevuyu kapsayabilir; ancak her adımda hedef, sizi güvende tutmak ve yaşam kalitenizi artırmaktır.

Tedavi

Anafilakside en önemli adım hızlı müdahaledir. Acil bir reaksiyon sırasında uygulanan tedavinin amacı belirtileri hızla durdurmak ve vücudun dengeli çalışmasını yeniden sağlamaktır. Reaksiyondan sonra ise uzun vadeli plan; tetikleyicilerden korunmak, acil eylem planına sahip olmak ve gerekirse duyarsızlaştırma (alerjiye neden olan maddeye vücudu yavaş yavaş alıştırma) tedavisini değerlendirmektir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği oto-enjektörü her zaman yanınızda taşıyın ve nasıl kullanacağınızı öğrenin
• Aile üyelerinizi, arkadaşlarınızı ve yakın çevrenizdekileri durumunuz hakkında bilgilendirin; oto-enjektörü nasıl kullanacaklarını öğretin
• Bilinen tetikleyicilerden kesinlikle uzak durun; etiket okuma alışkanlığı edinin
• Tüm tıbbi randevularınıza gıda veya madde reaksiyonlarınızı kayıt altına aldığınız bir günlükle gidin
• Tıbbi kimlik bileziği veya kartı taşıyın; üzerinde anafilaksi öykünüzü ve tetikleyicilerinizi belirtin
• Yalnız yüksek riskli ortamlarda bulunmaktan kaçının; özellikle bilinen bir tetikleyicinin bulunabileceği yerlerde yanınızda biri olsun

Tıbbi tedaviler

Akut (ani gelişen) anafilaksi reaksiyonunda temel tıbbi tedavi, enjektabl olarak uygulanan bir ilaçtır ve bu ilaç en etkili ilk müdahaledir; bu nedenle reçeteli oto-enjektörler hayat kurtarıcıdır. Hastanede hava yolunun açık tutulması, sıvı desteği ve solunumu kolaylaştıran tedaviler uygulanabilir. Reaksiyon geçtikten sonra bazı ilave ilaçlar kısa süreli olarak kullanılabilir. Uzun vadede ise doktorunuz durumunuza göre 'immünoterapi' yani duyarsızlaştırma tedavisini önerebilir; bu tedavi, vücudun belirli bir alerjene karşı toleransını artırmayı amaçlar ve yıllar içinde kademeli olarak uygulanır. Tüm ilaç seçimleri ve dozlar doktorunuz tarafından belirlenir; hiçbir ilaç kendi inisiyatifinizle kullanılmamalıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Anafilaksi tedavisinde cerrahi bir müdahale genellikle gerekmez. Bununla birlikte, hava yolu kapanması gibi çok nadir ve kritik durumlarda acil tıbbi ekip tarafından hava yolunu açmak için bir müdahale gerekebilir; bu tamamen acil tıp ekibinin yönetimindedir.

Bu durumla yaşamak

Anafilaksi tanısıyla yaşamak başlangıçta bunaltıcı gelebilir; ancak zamanla çoğu insan güvenli ve dolu dolu bir yaşam sürdürmeyi öğrenir. Günlük hayatın temelini 'hazırlıklı olmak' oluşturur: yanınızda acil ilaç bulundurmak, tetikleyicilerinizi bilmek ve çevrenizdekileri bilgilendirmek bu hazırlığın en önemli parçalarıdır. Yeni bir ortama giderken (restoran, okul, iş yeri, tatil) önceden plan yapmak ve sorumlu kişileri bilgilendirmek büyük kolaylık sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Restoranlarda yemek siparişi verirken içerik hakkında her zaman bilgi isteyin; gıda alerjiniz varsa bunu açıkça belirtin
• Seyahat ederken oto-enjektörünüzü el bagajınızda taşıyın ve tıbbi belgenizi yanınızda bulundurun
• Çocuğunuzda anafilaksi varsa okul ve spor kulüplerini yazılı olarak bilgilendirin; eylem planını teslim edin
• Böcek sokmasına bağlı anafilaksiniz varsa dışarıda açık renkli giysiler giyin, koku veren parfümden kaçının ve piknikte kapları kapalı tutun
• Acil eylem planınızı yılda en az bir kez doktorunuzla güncelleyin

Diyet ve egzersiz

Gıda alerjisine bağlı anafilaksiniz varsa tetikleyici gıdaları diyetinizden tamamen çıkarmanız gerekebilir. Bir diyetisyen, beslenme dengenizi bozmadan güvenli ve lezzetli bir diyet planı oluşturmanıza yardımcı olabilir. Egzersiz genel sağlık için faydalıdır; ancak egzersizle tetiklenen anafilaksi öykünüz varsa hangi koşullarda, nasıl ve ne kadar egzersiz yapabileceğinizi doktorunuzla konuşun. Yalnız spor yapmaktan kaçının ve yanınızda her zaman acil ilacınız bulunsun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Anafilaksi tanısı, kişide kaygı, sürekli tetikte olma hissi ve hatta panik atak benzeri durumlar yaratabilir. 'Ya bir daha olursa?' korkusu çok yaygındır ve gayet anlaşılırdır. Bu duyguları yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla (psikolog veya psikiyatrist) konuşmak çok faydalı olabilir. Türkiye Psikiyatri Derneği veya yakın çevrenizdeki toplum ruh sağlığı merkezleri destek alınabilecek yerler arasındadır. Unutmayın: destek istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Anafilaksiyi tamamen önlemek her zaman mümkün olmayabilir; ancak reaksiyon riskini önemli ölçüde azaltmak mümkündür. En temel önlem, bilinen tetikleyicilerden kesinlikle uzak durmaktır. Bunun yanı sıra her zaman yanınızda acil ilaç bulundurmanız, yakın çevrenizi durumunuz hakkında bilgilendirmeniz ve düzenli doktor takibinde olmanız koruyucu en önemli adımlardır. Doktorunuz uygun gördüğünde immünoterapi (duyarsızlaştırma tedavisi), özellikle böcek sokması alerjisinde gelecekteki reaksiyon riskini azaltabilir.

Aşılar

Aşılarla anafilaksi arasında doğrudan bir koruyucu ilişki bulunmamaktadır. Bununla birlikte, bazı kişilerde belirli aşılar nadir de olsa reaksiyon tetikleyebilir. Anafilaksi öykünüz varsa aşı olmadan önce mutlaka doktorunuzu bilgilendirin; aşı sonrası gözlem süresi uzatılabilir. Aşılar genel sağlık için önemlidir ve doktorunuzun önerdiği programı takip etmeye devam edin.

Tarama programları

Şu anda toplum genelinde rutin anafilaksi taraması yapılmamaktadır. Ancak ailede ciddi alerji öyküsü varsa ya da hafif alerjik reaksiyonlar geçirdiyseniz, bir alerji uzmanına başvurarak değerlendirme yaptırmanız önerilir. Sağlık Bakanlığı, alerjik hastalıkların erken tanınması için aile hekimliği ve uzman başvurularını teşvik etmektedir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Hava yolu kapanması: Boğaz ve dil şişmesi nedeniyle nefes almanın tamamen durması
• Dolaşım çöküşü: Tansiyonun tehlikeli biçimde düşmesiyle kalp ve beyne yeterli kan gidememesi (anafilaktik şok)
• Beyin hasarı: Uzun süre yetersiz oksijen alımı sonucu oluşabilecek kalıcı hasar
• Kalp durması: Tedavi edilmeyen şiddetli reaksiyonlarda kalbin çalışmasının durması
• Ölüm: Zamanında müdahale edilmezse anafilaksi hayatı tehdit edebilir — bu nedenle 112'yi aramak her saniye önemlidir

Uzun vadeli görünüm

Anafilaksi ciddi bir durumdur; ancak doğru bilgi, hazırlık ve tıbbi destek ile büyük çoğunlukla başarıyla yönetilebilir. Zamanında müdahale edilen vakaların büyük bölümü tam iyileşmeyle sonuçlanır. Bir alerji uzmanı eşliğinde oluşturulan kişisel eylem planı, riskleri minimize eder ve sizi güvende tutar. Pek çok anafilaksi tanılı birey, okula, işe ve tatile giderek, spor yaparak, sosyal hayatlarını aksatmadan tam ve anlamlı bir yaşam sürdürmektedir. Kendinizi iyi tanımak ve hazırlıklı olmak, özgürlüğünüzü geri kazanmanın en güçlü yoludur.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• World Allergy Organization (WAO) — Dünya Alerji Örgütü ↗
• Anaphylaxis Campaign (Birleşik Krallık) ↗
• Food Allergy Research & Education (FARE) ↗

Yerel kuruluşlar

• Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı — Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü ↗ · Türkiye
• Türk Allerji ve Klinik İmmünoloji Derneği (TAKID) ↗ · Türkiye
• Türk Toraks Derneği — Alerji ve İmmünoloji Çalışma Grubu ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.