Yeme Bozuklukları
Başvurulan kaynaklar
Bu makale özgün hasta eğitimi içeriğidir.
- WHO—Health topics A–Z(2024)
- NHS—Health A to Z(2024)
- CDC—Health topics(2024)
Uluslararası klinik kılavuzlara dayalıdır
Genel Bakış
Yeme bozuklukları, kişinin yeme alışkanlıklarını ve yemekle ilgili düşüncelerini etkileyen ciddi ruhsal hastalıklardır. Bu durumda kişi yemek yeme, kilo alma veya kilo verme konusunda aşırı endişe duyar ve sağlıksız davranışlar sergileyebilir.
Önemli bilgiler
- Yeme bozuklukları sadece fiziksel değil, ruhsal bir hastalıktır ve tedavi edilebilir.
- En sık görülen türleri anoreksiya nervoza (aşırı zayıflama), bulimiya nervoza (tıkınırcasına yeme ve çıkarma) ve tıkınırcasına yeme bozukluğudur.
- Erken teşhis ve tedavi, iyileşme şansını büyük ölçüde artırır.
Yeme bozuklukları dünya genelinde milyonlarca insanı etkiler. Özellikle genç kadınlarda daha sık görülse de her yaştan ve cinsiyetten insanda ortaya çıkabilir.
Genellikle ergenlik döneminde ve genç yetişkinlikte başlar, ancak çocuklarda ve ileri yaştaki yetişkinlerde de görülebilir. Kadınlar erkeklere oranla daha fazla etkilenir.
Belirtiler
- Kilo kaybına bağlı aşırı halsizlik, bayılma, kalp çarpıntısı
- Şiddetli kusma sonrası kan kusma
- Kendine zarar verme düşünceleri veya intihar düşünceleri
- ⚠Kısa sürede çok hızlı kilo kaybı (örneğin ayda 10 kg'dan fazla)
- ⚠Yemek yemeyi tamamen reddetme
- ⚠Elektrolit dengesizliğine bağlı kas krampları veya nöbetler
Yaygın belirtiler
- Kilo alma korkusuyla aşırı diyet yapma veya yemek reddi
- Yemek miktarını kontrol edememe ve aşırı yeme nöbetleri
- Yedikten sonra kusma, laksatif veya diüretik kullanma gibi çıkarma davranışları
- Vücut ağırlığı ve şekli hakkında aşırı endişe
- Sosyal ortamlarda yemek yemekten kaçınma
- Fiziksel belirtiler: aşırı zayıflık, yorgunluk, baş dönmesi, saç dökülmesi
Çocuklarda belirtiler
- Büyüme ve gelişmede gerilik
- Boy kilo grafiğinde düşüş
- Yemeklerle ilgili takıntılı düşünceler (örneğin, kalori sayma)
- Sosyal içe kapanma ve huzursuzluk
- Aşırı egzersiz yapma
Yaşlı yetişkinlerde belirtiler
- Kilo kaybı, ancak bunun yaşlanmaya bağlanması
- Depresyon, anksiyete gibi diğer ruhsal sorunların eşlik etmesi
- Sosyal izolasyon, iştah kaybı
- İlaç kullanımına bağlı yan etkilerin fark edilmemesi
Nedenler
Ana nedenler
- Genetik yatkınlık: Ailede yeme bozukluğu öyküsü olması
- Psikolojik faktörler: Düşük benlik saygısı, mükemmeliyetçilik, kontrol ihtiyacı
- Sosyokültürel etkiler: Medyada zayıflığın idealize edilmesi
- Biyolojik faktörler: Beyin kimyasındaki dengesizlikler
Risk faktörleri
- Ergenlik dönemi ve genç yetişkinlik
- Model, dansçı gibi zayıflık baskısı olan meslekler
- Daha önce diyet yapma öyküsü
- Travmatik yaşam olayları (istismar, kayıp)
- Depresyon, anksiyete bozukluğu gibi başka ruhsal hastalıklar
Ne zaman doktora görünmeli
Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:
- Kilo kaybı nedeniyle vücut kitle indeksiniz (VKİ) 15’in altına düştüyse
- Kalp atışınızda düzensizlik veya bayılma nöbetleri yaşıyorsanız
- Kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceleriniz varsa
Şu durumlarda rutin randevu alın:
- Yemek yeme alışkanlıklarınızda belirgin bir değişiklik fark ettiyseniz
- Kilo alımı veya vücut şekliniz hakkında sürekli endişeleniyorsanız
- Aileniz veya arkadaşlarınız sizi bu konuda uyarıyorsa
Tanı
Bir psikiyatri uzmanı (ruh sağlığı doktoru) detaylı bir görüşme ve fizik muayene yaparak tanı koyar. Ayrıca yeme alışkanlıklarınız, duygu durumunuz ve vücut ağırlığınız hakkında sorular sorar.
Yapılabilecek testler
- Kapsamlı psikiyatrik değerlendirme
- Fizik muayene: Boy ve kilo ölçümü, kalp atışı, tansiyon
- Kan testleri: Elektrolit düzeyleri, tiroid fonksiyonları
- Gerekirse, kalp grafisi veya kemik yoğunluğu testi
Randevunuzda neler beklenir
Doktorunuz size ve durumunuza göre bir tedavi planı oluşturacak. Tanı aşaması genellikle bir veya iki görüşme içerir. Açık ve dürüst olmanız çok önemlidir.
Tedavi
Yeme bozukluklarının tedavisi genellikle psikoterapi (konuşma terapisi), beslenme danışmanlığı ve gerektiğinde ilaç tedavisini birleştirir. Tedavi ekibinde psikiyatrist, psikolog, diyetisyen ve aile hekimi yer alabilir.
Evde kişisel bakım
- Kendinize karşı nazik olun ve suçluluk duygusundan kaçının
- Düzenli uyku ve yemek programı oluşturun
- Stres yönetimi için nefes egzersizleri veya meditasyon deneyin
- Destek gruplarına katılmak, yalnız olmadığınızı hissettirir
Tıbbi tedaviler
Tedavide psikoterapi (özellikle bilişsel davranışçı terapi) ilk sırada yer alır. Gerekli durumlarda psikiyatrist, depresyon veya anksiyete gibi eşlik eden sorunları tedavi etmek için ilaç yazabilir. İlaçlar, yeme bozukluğunun kendisini değil, eşlik eden belirtileri kontrol altına alır. Hiçbir ilaç tek başına yeme bozukluğunu tedavi etmez; mutlaka terapi ile birlikte kullanılmalıdır.
Ameliyat ne zaman düşünülür?
Yeme bozukluklarının tedavisinde cerrahi yöntem kullanılmaz. Ancak aşırı kilo kaybına bağlı ciddi organ hasarı durumlarında, altta yatan neden düzeltilene kadar hastanede beslenme desteği gerekebilir.
Bu durumla yaşamak
Yeme bozukluğuyla yaşamak zor olabilir, ancak tedavi ile günlük yaşamınızı yeniden sağlıklı bir şekilde sürdürebilirsiniz. Küçük adımlarla başlayın: düzenli öğünler, kendinize zaman tanıyın ve destek almaktan çekinmeyin.
Yaşam tarzı ipuçları
- Yemek zamanlarını bir rutine oturtun
- Vücudunuzun sinyallerine (açlık, tokluk) güvenmeyi öğrenin
- Tetikleyicilerden (örneğin zayıflıkla ilgili içerikler) uzak durun
- Duygularınızı ifade etmek için bir günlük tutun
Diyet ve egzersiz
Diyetisyeninizle birlikte size özel bir beslenme planı oluşturun. Egzersiz yaparken aşırıya kaçmayın; amacınız sağlıklı olmak olsun, kilo vermek değil. Herhangi bir diyete başlamadan önce mutlaka sağlık uzmanına danışın.
Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli
Yeme bozuklukları depresyon, anksiyete ve sosyal izolasyona yol açabilir. Kendinizi yalnız hissediyorsanız, bir terapist veya destek hattından yardım isteyin. İyileşme sürecinde duygularınızı kabul etmek önemlidir.
Önleme
Yeme bozukluklarını tamamen önlemek mümkün olmasa da, sağlıklı bir beden imajı geliştirmek, medyanın yarattığı baskılara karşı farkındalık kazanmak ve erken müdahale riski azaltabilir. Özellikle çocuklara ve gençlere yemeğin bir ödül veya ceza olmadığı öğretilmelidir.
Tarama programları
Rutin sağlık kontrollerinde doktorunuz yeme alışkanlıklarınızla ilgili kısa sorular sorabilir. Ailede yeme bozukluğu öyküsü varsa veya belirtiler fark ederseniz, erken değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurun.
Komplikasyonlar
Tedavi edilmezse
- Aşırı kilo kaybına bağlı organ yetmezliği (kalp, böbrek)
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Kısırlık, adet düzensizliği
- Depresyon, anksiyete, intihar riski
Uzun vadeli görünüm
Tedavi edilen yeme bozukluklarında iyileşme oranı yüksektir. Erken tanı ve uygun tedavi ile birçok kişi tamamen iyileşir. İyileşme zaman alsa da, sabırlı olmak ve destek almaya devam etmek çok önemlidir. Umutsuzluğa kapılmayın, yardım her zaman mümkündür.
Destek bul
Uluslararası kuruluşlar
Yerel kuruluşlar
- Türkiye Psikiyatri Derneği ↗ · Türkiye
Yardım hatları
Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.
Bilgileri her zaman doktorunuzla doğrulayın
Sağlık kılavuzları ülkeye ve bölgeye göre değişir. Bu makaledeki bilgiler uluslararası klinik kılavuzlara dayanmaktadır ancak ülkenizdeki özel kılavuzları, ilaçları veya uygulamaları yansıtmayabilir. Sağlık endişelerinizi her zaman kendi doktorunuz veya sağlık hizmeti sağlayıcınızla görüşün ve yerel ulusal sağlık kılavuzlarına başvurun.
Önemli uyarı Bu bilgiler yalnızca eğitim amaçlıdır. Profesyonel tıbbi tavsiye, tanı veya tedavinin yerini tutmaz. Kendi durumunuzla ilgili mutlaka kalifiye bir sağlık uzmanına danışın. Tıbbi bir acil durum yaşıyorsanız derhal yerel acil servisinizi arayın.