Kemoterapi Sonrası Uzun Süreli Yan Etkiler

Genel Bakış

Kemoterapi, kanser hücrelerini yok etmek için kullanılan ilaç tedavisidir. Bu tedavi bitdikten aylar veya yıllar sonra bile devam eden bazı yan etkiler ortaya çıkabilir. Bunlara 'geç etkiler' denir. Geç etkiler, tedavi sırasında sağlıklı hücrelerin de zarar görmesinden kaynaklanabilir; bazıları hafif ve geçicidir, bazıları ise daha uzun süreli ve ciddi olabilir.

Kemoterapi gören kişilerin önemli bir kısmı tedaviden sonra en az bir uzun süreli yan etki yaşayabilir. Ancak çoğu belirti hafif düzeydedir ve yaşam kalitesi üzerinde küçük bir etki bırakır.

Kemoterapi almış herkes geç etkiler açısından risk altındadır. Ancak çocukluk çağında kanser tedavisi görenler, ileri yaştaki kişiler, yüksek doz veya birden fazla kemoterapi ilacı alanlar ve radyoterapi de görenlerde risk daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Uzun süren yorgunluk ve halsizlik
• Hafıza, dikkat ve konsantrasyon sorunları (halk arasında 'kemobeyin' olarak bilinir)
• Ellerde veya ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma hissi
• Uyku düzeninde bozulmalar
• Kalp çarpıntısı veya eforla gelen nefes darlığı
• Böbrek veya mesane sorunları
• İşitme kaybı veya kulak çınlaması
• Kemik ve eklem ağrıları
• Ciltte kuruluk, tırnaklarda kırılma
• Cinsel istekte değişiklikler ve doğurganlıkla ilgili sorunlar

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme ve gelişmede yavaşlama
• Öğrenme güçlükleri, dikkat ve hafıza sorunları
• İşitme kaybı
• Ergenlikte gecikme veya hormon bozuklukları
• Tedavi sonrası kilo problemleri
• İlerleyen yıllarda ikinci bir kanser türüne yakalanma riskinde artış

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Denge sorunları ve düşme riskinde artış
• Kalp yetersizliği belirtileri (özellikle nefes darlığı ve ayak bileklerinde şişlik)
• Böbrek işlevlerinde azalma
• Bellek karışıklığı ve düşünmede yavaşlama
• Uzun süren yorgunluğun depresyonla birlikte görülmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Kemoterapi ilaçlarının kanser hücreleriyle birlikte bazı sağlıklı hücrelere de zarar vermesi
• Vücudun bu hasarı tam olarak onaramaması
• Sinir hücreleri, kalp kası, böbrek hücreleri gibi yapıların yenilenme hızının düşük olması
• Bazı kişilerde genetik yatkınlığın etkileri artırması

Risk faktörleri

• Yüksek doz kemoterapi almak
• Kemoterapiyi radyoterapiyle birlikte almak
• Çocukluk veya genç erişkinlik döneminde kanser tedavisi görmek
• İleri yaş
• Tedavi öncesinde kalp, böbrek veya sinir hastalığı bulunması
• Sigara kullanımı ve sağlıksız beslenme gibi yaşam tarzı faktörleri

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ateş, titreme veya enfeksiyon belirtileri varsa
• Ani görme veya işitme kaybı yaşarsanız
• Şiddetli baş ağrısı veya tek taraflı vücut güçsüzlüğü olursa
• Kanlı kusma, siyah dışkı veya anormal morluklar fark ederseniz
• Yeni başlayan göğüs ağrısı veya nefes darlığı varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kemoterapi bittikten sonra doktorunuzun verdiği kontrol randevularını aksatmayın.
• Haftalarca süren yorgunluk, uyuşma, hafıza sorunları, uyku problemleri gibi belirtileri kontrol muayenesinde mutlaka dile getirin.
• Yeni ortaya çıkan veya giderek artan herhangi bir belirtiyi onkoloji ekibinize bildirin.

Tanı

Doktorunuz önce belirtilerinizi dinler, fizik muayene yapar ve geçmiş kanser tedavinizin tüm kayıtlarını inceler. Belirtilerinizin kemoterapiye bağlı mı, başka bir hastalığa mı ait olduğunu belirlemek için çeşitli testler isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Kan sayımı ve böbrek-karaciğer fonksiyon testleri
• Kalp elektrosu (EKG) ve ekokardiyografi
• Sinir iletim testi (EMG)
• İşitme testi
• Kemik yoğunluğu ölçümü
• Gerekirse bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme

Randevunuzda neler beklenir

Bu değerlendirme, belirtilerin nedenini daha net ortaya koyar. Böylece doktorunuz size özel bir takip ve tedavi planı hazırlayabilir. Bazı belirtiler zamanla kendiliğinden iyileşebilir, bazıları için ise düzenli tedavi gerekebilir.

Tedavi

Uzun süreli kemoterapi yan etkileri tek bir yöntemle değil, çok yönlü bir yaklaşımla yönetilir. Amaç belirtileri azaltmak, organları korumak ve yaşam kalitesini yükseltmektir. Tedavi planı genellikle onkoloji uzmanı, fizyoterapist, kardiyolog, nörolog, diyetisyen ve psikolog gibi uzmanların birlikte çalışmasıyla hazırlanır.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatte yatıp kalkarak uyku düzenini korumak
• Gün içinde kısa dinlenme araları planlamak
• Vücudunuzu zorlamadan hafif esneme ve yürüyüş yapmak
• Sigara ve alkolden uzak durmak
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri, meditasyon veya keyif aldığınız hobilerle ilgilenmek
• Doktorunuzun önerdiği şekilde düzenli kontrollere gitmek

Tıbbi tedaviler

Belirtilere göre değişen tıbbi tedaviler uygulanabilir. Bunlar arasında; ağrı yönetimi, nörolojik veya kalp ile ilgili ilaç tedavileri, fizik tedavi ve rehabilitasyon programları, konuşma veya yutma terapisi, psikoterapi ve bilişsel rehabilitasyon sayılabilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna ve hangi ilacın kullanılacağına yalnızca size özel olarak doktorunuz karar verir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çoğu uzun süreli kemoterapi yan etkisi cerrahi gerektirmez. Ancak ikinci bir kanser gelişmesi veya sinir sıkışması gibi belirli durumlarda cerrahi müdahale düşünülebilir. Böyle bir gereklilik olursa, ameliyat kararı onkoloji ekibinin ve ilgili uzmanların birlikte değerlendirmesiyle alınır.

Bu durumla yaşamak

Kemoterapi bittikten sonra hayat, 'yeni normalinize' göre şekillenir. Kendinize sabırlı davranın; bazı günler iyi, bazı günler daha zor olabilir. Günlük işlerinizi küçük parçalara bölmek, dinlenme araları eklemek ve gerektiğinde yardım kabul etmek bu süreci kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenmeye öncelik verin
• Sigarayı bırakın ve kapalı alanlarda dumana maruz kalmaktan kaçının
• Doktorunuzun izniyle haftanın çoğu günü kısa yürüyüşler yapın
• Stresle başa çıkmak için destek isteyin ve kendinize özel zaman ayırın
• Enerjinizi koruyacak şekilde günlük plan yapın

Diyet ve egzersiz

Dengeli ve renkli beslenmek, bağışıklık sistemini destekleyebilir. Öğünlerinizde sebze, meyve, tam tahıllar ve yeterli protein bulundurun; aşırı tuzlu, işlenmiş ve şekerli gıdalardan kaçının. Egzersize yavaş başlayın; örneğin günde 15-20 dakilalık yürüyüş iyi bir ilk adım olabilir. Ancak egzersiz programına başlamadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tedavi bitmiş olsa da duygusal etkiler bir süre devam edebilir. Kaygı, üzüntü, ölüm korkusu, suçluluk veya gelecekle ilgili belirsizlik hissetmeniz çok normaldir. Bu duygularla tek başınıza baş etmek zor olabilir; bir psikolog veya psikiyatristten destek almak iyileşmenin önemli bir parçasıdır. Aklınızdan kendinize zarar verme düşünceleri geçiyorsa lütfen bunu hemen güvendiğiniz birine söyleyin ve 112'yi aramaktan çekinmeyin.

Önleme

Uzun süreli yan etkilerin tamamını önlemek mümkün olmasa da, doktor kontrolünde düzenli takip, sağlıklı yaşam alışkanlıkları ve belirtileri erken fark etme sayesinde risk büyük ölçüde azaltılabilir.

Aşılar

Aşı yaptırmadan önce mutlaka doktorunuza danışın. Kemoterapi bağışıklık sistemini etkileyebileceği için bazı aşılar tedaviden sonra belirli bir süre önerilmez. Hangi aşıların sizin için uygun olduğuna sağlık ekibiniz karar vermelidir.

Tarama programları

Geç etkiler ve ikinci kanser riski için tarama testleri önerilebilir. Örneğin; cilt, meme ve kalın bağırsak kanseri taramaları, kalp ve böbrek kontrolleri bu amaçla yapılabilir. Doktorunuz geçmiş tedavinize göre size en uygun tarama takvimini belirler.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kontrol edilmeyen yorgunluk iş ve sosyal yaşamı ciddi şekilde kısıtlayabilir
• Sinir hasarı nedeniyle oluşan uyuşma ve güçsüzlük düşmelere yol açabilir
• Kalp hasarı ilerleyerek kalp yetersizliğine dönüşebilir
• Böbrek hasarı ilerleyerek diyaliz gerektiren boyutlara ulaşabilir
• İşitme kaybı kalıcı olabilir
• İkinci kanserler erken fark edilmezse tedavisi zorlaşabilir

Uzun vadeli görünüm

Kemoterapi sonrası ortaya çıkan uzun süreli yan etkiler zorlayıcı olabilir; ancak düzenli doktor takibi ve uygun destekle bu belirtilerin çoğu hafifletilebilir. Kanseri atlatmış birçok insan bugün aktif, sağlıklı ve anlamlı bir yaşam sürmektedir. Geç etkilerle yaşamayı öğrenmek, tedavi sürecinin bir parçasıdır ve bu konuda yalnız değilsiniz.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Cancer.Net (Amerikan Klinik Onkoloji Derneği) ↗

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.