Kemoterapide Ani Yan Etkiler: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Kemoterapi sırasında veya sonrasında beklenmedik şekilde ortaya çıkan yan etkilerdir. Bu yan etkiler aniden gelişebilir ve bazen acil tıbbi yardım gerektirebilir. Ancak çoğu yan etki yönetilebilir ve sağlık ekibiniz size yardım etmek için hazırdır.

Kemoterapi gören hastaların çoğunda bir veya birkaç yan etki görülür. Ancak ani ve şiddetli yan etkiler, herkeste olabileceği gibi, her hastada da farklılık gösterir. Yani yaygındır ancak hepsi acil değildir.

Kemoterapi alan herkesi etkileyebilir. Ancak bağışıklık sistemi zayıf olanlar, yaşlı yetişkinler, çocuklar ve başka kronik hastalıkları bulunanları daha kırılgan hale getirebilir. Bu durum, her hastada aynı seyredeceği anlamına gelmez.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yüksek ateş (38°C üzeri)
• Üşüme ve titreme
• Beklenmedik morarma veya kanama
• Mide bulantısı ve kusma
• İshal
• Ağız içi yaralar
• Aşırı yorgunluk
• Soluk almada güçlük
• Döküntü veya kaşıntı
• Ani şişlikler (özellikle yüz ve boğazda)

Çocuklarda belirtiler

• Ani ateş yükselmesi
• Morarma, burun veya diş eti kanaması
• Kusma ve ishale bağlı sıvı kaybı (halsizlik, ağız kuruluğu)
• Olağandışı uyku hali veya huzursuzluk
• Yemek yeme veya su içmede güçlük

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kafa karışıklığı veya sersemlik (yeni başlayan)
• Düşme riskinde artış
• Kalp çarpıntısı veya göğüs ağrısı
• Şiddetli bitkinlik ve denge kaybı
• Enfeksiyon belirtileri (ateş olmasa bile güçsüzlük)

Nedenler

Ana nedenler

• Kemoterapi ilaçlarının hızlı çoğalan hücreleri etkilemesi
• Bağışıklık sisteminin baskılanması nedeniyle enfeksiyonlara açık hale gelmesi
• İlaçlara karşı gelişen alerjik reaksiyonlar
• Bazı ilaçların kalp, böbrek veya sinirler üzerindeki ani etkileri
• Kemik iliğinin baskılanması sonucu kan hücrelerinin düşmesi

Risk faktörleri

• Özellikle yoğun veya hızlı uygulanan kemoterapi rejimleri
• Genç yaş veya ileri yaş
• Zaten düşük olan beyaz kan hücresi sayısı
• Karaciğer veya böbrek hastalığı öyküsü
• Daha önce benzer tedavi görmüş olmak
• Radyasyon tedavisi ile eş zamanlı kemoterapi

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yüksek ateş
• Evde kontrol edilemeyen kusma veya ishal
• Yeni başlayan nefes darlığı
• Ani şişlik veya döküntü

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kemoterapi planındaki kontrol randevuları
• Hafif bulantı, yorgunluk gibi yan etkileri konuşmak için

Tanı

Doktorunuz belirtilerinizi dinleyecek, fizik muayene yapacak ve gerekli görürse kan ve diğer tetkikleri isteyecektir. Kemoterapi gören bir hastada ateş veya enfeksiyon belirtileri acil kabul edilir ve hızlı değerlendirme yapılır.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı (beyaz ve kırmızı kan hücreleri, trombositler)
• Kan kültürü (enfeksiyon varsa etkeni bulmak için)
• Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri
• Elektrokardiyogram (kalp ritmi ve hasarı için)
• Röntgen veya bilgisayarlı tomografi (gerekirse)

Randevunuzda neler beklenir

Endişe verici bir durum olsa bile, ekibiniz hızlı ve sistemli bir şekilde hareket edecektir. Belirtileriniz, tetkik sonuçlarınıza göre tedavi edilecektir. Bu süreçte yalnız değilsiniz.

Tedavi

Ani yan etkilerin tedavisi, hangi yan etkinin olduğuna, şiddetine ve genel sağlık durumunuza bağlıdır. Tedavinin amacı belirtileri kontrol altına almak, enfeksiyonla savaşmak ve vücudunuzu dengelemektir.

Evde kişisel bakım

• Bol sıvı tüketin (su, çorba, ayran gibi sıvılar)
• Dinlenmekten çekinmeyin; vücudunuzun iyileşmeye ihtiyacı var
• Ağzınızı yemeklerden sonra yumuşak bir fırçayla yıkayın
• Yüksek ateş durumunda kendi başınıza ilaç almayın; mutlaka doktorunuza danışın
• Enfeksiyon riskini azaltmak için kalabalık yerlerden kaçının ve ellerinizi sık sık yıkayın

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz bulantı veya ağrı için ilaçlar önerebilir, damar yolundan sıvı takviyesi yapabilir, kan hücrelerini artıran büyüme faktörleri uygulayabilir veya enfeksiyon varsa uygun antibiyotik tedavisi başlatabilir. Tedavi, yan etkinin türüne göre kişiselleştirilir. Bu süreçte sağlık ekibinizin önerilerini birebir izlemeniz önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi, kemoterapi yan etkilerinin çoğunda ilk tedavi değildir. Ancak örneğin kalıcı kateter bölgesi enfeksiyonu gibi bazı özel durumlarda cerrahi gerekebilir. Bu tür bir durumda doktorunuz gerekli yönlendirmeyi yapacaktır.

Bu durumla yaşamak

Kemoterapi sırasında kendinizi takip etmek çok önemlidir. Ateşinizi düzenli ölçün, yeni belirtileri not alın ve sağlık ekibinize bildirin. Yan etkilerle başa çıkarken bir günlük tutmak işe yarayabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli el yıkama ve önerilirse maske kullanımı enfeksiyonlardan korur
• Uyku düzeninize özen gösterin; yorgunluk yoğun olabilir
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri ve meditasyon deneyebilirsiniz
• Sigara ve alkol gibi vücudu zorlayan alışkanlıklardan uzak durun

Diyet ve egzersiz

Küçük ve sık öğünler midenizi rahatlatabilir. Hafif haşlanmış sebzeler, protein açısından zengin gıdalar ve bol sıvı tüketmeye özen gösterin. Gücünüz yettiğince kısa yürüyüşler yapın, ancak aşırı yorgunlukta dinlenmeyi tercih edin. Beslenme ve egzersiz konusunda doktorunuzla veya bir diyetisyenle konuşmanız en doğrusudur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Ani yan etkiler endişe ve kaygı yaratabilir, bu çok normaldir. Bu süreçte kendinize karşı nazik olun. Üzüntü, korku ve belirsizlik hissedebilirsiniz. Bu duygular hakkında yakınlarınızla veya bir uzmanla konuşmak yardımcı olabilir. Unutmayın: psikolojik destek almak güçsüzlük değil, öz bakımın bir parçasıdır.

Önleme

Yan etkileri tamamen önlemek mümkün olmayabilir, ancak çoğu zaman erken fark etmek ve hızlı hareket etmek ciddi tabloların önüne geçmeye yardımcı olur. Kemoterapi öncesinde aldığınız koruyucu ilaçlar ve ekibinizin önerdiği rutin kontroller bu konuda büyük rol oynar.

Aşılar

Kemoterapi sırasında canlı virüs aşıları yapılmaz. Ancak mevsimsel grip aşısı gibi bazı aşılar doktorunuzun onayı ile uygulanabilir. Aşı kararlarını mutlaka onkoloji ekibinizle planlayın.

Tarama programları

Kemoterapi boyunca kan sayımı ve organ fonksiyon testleri düzenli olarak yapılır. Bu testler ani yan etkilerin çoğunu belirtiler ortaya çıkmadan fark etmeye ve önlem almaya yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Enfeksiyonların tüm vücuda yayılması (sepsis)
• Şiddetli dehidrasyon (aşırı sıvı kaybı)
• Böbrek, karaciğer veya kalp hasarı
• Kanama ve anemiye bağlı komplikasyonlar
• Kemoterapinin geçici olarak durdurulması gerekebilir

Uzun vadeli görünüm

Kemoterapi yan etkileri zorlu olsa da, sağlık ekibiniz bu konuda deneyimlidir. Erken başvuru ve doğru tedaviyle çoğu ani yan etki kontrol altına alınabilir. Tedavi bittikten sonra yaşam kaliteniz giderek normale döner. Bu süreçte size destek olacak çok sayıda kaynak vardır.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ↗
• Ulusal Kanser Enstitüsü (National Cancer Institute) ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye
• Sağlık Bakanlığı Kanser Dairesi ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.