Astım Tanısı Sonrası: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Astım, akciğerlerin içindeki hava yollarının (bronşların) iltihaplanması ve daralması sonucu nefes almayı zorlaştıran uzun süreli (kronik) bir akciğer hastalığıdır. Astım atağı sırasında hava yolları şişer, balgam artar ve kaslar kasılarak hava geçişini azaltır. Tanı aldıktan sonra asıl amaç, hastalığı kontrol altına almayı öğrenmek ve günlük yaşamı kesintiye uğratmadan sürdürebilmektir.

Astım dünyada milyonlarca insanı etkileyen yaygın bir hastalıktır. Türkiye'de her 10-15 kişiden yaklaşık birinde astım olduğu düşünülmektedir. Hem çocuklarda hem yetişkinlerde görülür.

Astım her yaşta başlayabilir. Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıklardan biridir. Ailede astım veya alerji öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Bazı kişilerde alerjenler, bazılarında egzersiz veya soğuk hava tetikler; ancak her astımın nedeni aynı değildir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Nefes darlığı veya göğüste sıkışma hissi
• Özellikle gece veya sabaha karşı kötüleşen öksürük
• Islık benzeri hırıltı sesi (özellikle nefes verirken)
• Göğüste baskı veya ağrı hissi
• Sık sık tekrarlayan bronşit veya soğuk algınlığı enfeksiyonları sonrası iyileşmenin uzaması

Çocuklarda belirtiler

• Oyun sırasında çabuk yorulma ve nefes nefese kalma
• Gülerken veya koşarken öksürük krizi
• Gece uykudan öksürükle uyanma
• Göğüs ve boyun kaslarının nefes alırken belirgin şekilde çekilmesi
• İştahsızlık, huzursuzluk ve yemek yeme sırasında zorlanma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nefes darlığının eforla belirgin artması
• Göğüste sıkışma hissinin kalp hastalığı ile karışabilmesi
• Yorgunluk ve günlük aktiviteleri yaparken zorlanma
• Öksürüğün uzun süre devam etmesi ve balgamda artış
• Uyku sorunları ve gece nefes darlığı

Nedenler

Ana nedenler

• Astımın kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir; genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin etkileşimi rol oynar.
• Alerjenler (polen, toz akarları, hayvan tüyü, küf) belirtileri tetikleyebilir.
• Solunum yolu enfeksiyonları (soğuk algınlığı, grip, bronşit) astım krizlerini başlatabilir.
• Egzersiz özellikle soğuk ve kuru havada astım belirtilerini ortaya çıkarabilir.
• Soğuk hava, sigara dumanı, hava kirliliği ve keskin kokular astımı tetikleyen çevresel etkenlerdir.
• Bazı kişilerde aspirin gibi ağrı kesici ilaçlar astım ataklarını kötüleştirebilir (doktorunuza danışmadan ilaç kullanmayın).

Risk faktörleri

• Ailede astım veya alerjik hastalık (egzama, saman nezlesi) öyküsü olması
• Alerjik bünye (çocukluk çağı egzaması, besin alerjisi)
• Sigara içmek veya pasif sigara dumanına maruz kalmak
• Şehirde yaşamak ve yoğun hava kirliliğine maruz kalmak
• Mesleki maruziyet (toz, kimyasal buharlar, boya, un tozu gibi)
• Obezite astım riskini artırabilir

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Astım belirtileriniz giderek kötüleşiyorsa ve günlük aktivitelerinizi engelliyorsa
• Hızlı rahatlama sağlayan nefes açıcınızı normalden daha sık kullanmanız gerekiyorsa
• Gece uyku sırasında nefes darlığı veya öksürük nedeniyle sık sık uyanıyorsanız
• Doktorunuzun belirttiği kişisel astım eylem planınız varsa ve planda 'acil doktor görüşmesi' gerektiren belirtiler ortaya çıktıysa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tanı konduktan sonra düzenli kontrol randevularınıza gitmeniz önemlidir
• Belirtileriniz kontrol altında olsa bile doktorunuzun önerdiği sıklıkta kontrol yaptırın (genellikle 3 ila 6 ayda bir)
• Kullandığınız ilaçların dozunu veya türünü değiştirmek gerekip gerekmediğini öğrenmek için düzenli kontrole gidin
• Astım eylem planınızı doktorunuzla birlikte gözden geçirin

Tanı

Doktorunuz tıbbi öykünüzü dinler, belirtilerinizi sorgular ve fizik muayene yapar. Astımı net olarak ortaya koyabilmek için solunum fonksiyon testleri uygulanır. Bu testler akciğerlerinizin ne kadar hava tutabildiğini ve ne kadar hızlı boşaltabildiğini ölçer. Bazen ilaç kullanmadan önce ve sonra test yapılarak hava yollarınızın açılabilirliği değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Spirometri (nefes üfleme testi): Akciğer kapasitesini ve solunum hızını ölçer
• Tepe akım hızı (PEF) ölçümü: Evde kullanılabilen taşınabilir cihazla sabah ve akşam nefes çıkışını ölçer
• Mevsimsel alerjileri tespit etmek için alerji deri testleri veya kan testleri
• Diğer akciğer hastalıklarını veya reflüyü elemek için bazen akciğer röntgeni veya ek testler

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz tanıyı koyduktan sonra size astımınızın şiddetini ve kontrol düzeyini anlatacaktır. Kişisel bir astım eylem planı verilecek; hangi ilacı ne zaman kullanmanız gerektiği, belirtiler kötüleşirse neler yapacağınız ve ne zaman acil servise başvurmanız gerektiği açıklanacaktır. Düzenli takip için size randevu verilecek ve gerekirse bir nebülizatör veya tepe akım cihazı reçete edilecektir.

Tedavi

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, astım ataklarını önlemek ve akciğerlerin olabildiğince normal çalışmasını sağlamaktır. Tedavi genellikle iki tür ilaç içerir: belirtileri hızla gideren nefes açıcılar (rahatlatıcılar) ve hava yolu iltihabını azaltarak koruma sağlayan düzenli kullanılan (kontrol edici) ilaçlar. İlaçlar genellikle inhaler (nefes yoluyla alınan) şeklindedir. Tedavi planı kişiye özeldir; doktorunuz size en uygun ilaçları ve kullanım şeklini anlatacaktır.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği astım eylem planını her zaman elinizde bulundurun.
• Tetikleyicilerinizden kaçının: sigara dumanı, toz, polen, hayvan tüyü, küf, güçlü kokular, aşırı soğuk hava ve stres.
• İlaçlarınızı düzenli alın; belirti yokken bile kontrol edici ilaçları atlamayın.
• Evde toz tutan halı, perde ve pelüş oyuncakları azaltın; yatak örtülerini sık yıkayın.
• Sağlıklı uyku düzenine özen gösterin ve aşırı yorgunluktan kaçının.
• İlaçlarınızı ve tepe akım cihazınızı düzenli kontrol edin; son kullanma tarihleri geçmişse değiştirin.

Tıbbi tedaviler

Tıbbi tedavi, hava yollarını rahatlatan ve iltihabı azaltan ilaçlara dayanır. Pek çok ilaç farklı etki mekanizmalarına sahiptir. Bazıları hızlı etki eder ve atak anında kullanılır; bazıları ise günlük düzenli kullanılarak hava yollarını korur. İlaçlar inhaler, toz inhaler veya nebülizatör ile uygulanabilir. Gerekirse doktorunuz ağız yoluyla alınan ilaçlar da önerebilir. Bu ilaçların tümü hekim önerisiyle ve reçete ile kullanılmalıdır. Astım tedavisinde kullanılan ilaçların isimleri, dozları ve kullanım sıklığı mutlaka doktor tarafından belirlenmelidir; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın. Astım için genellikle cerrahi bir tedavi önerilmez; ilaç tedavisi ve yaşam tarzı değişiklikleri temel tedavidir. Ancak çok nadir ve ağır seçilmiş vakalarda, doktorunuz ileri tetkik veya özel tedaviler için sizi bir astım merkezine yönlendirebilir.

Bu durumla yaşamak

Astımla yaşamak, hastalığınızın kontrolünü elinize almak demektir. İlaçlarınızı düzenli kullanmak, tetikleyicilerden kaçınmak ve belirtilerinizi takip etmek günlük yaşamınızın bir parçası olmalıdır. Kendinize özel bir 'astım günlüğü' tutarak belirtilerinizi, ilaç kullanımınızı ve ölçümlerinizi kaydedebilirsiniz. Böylece doktorunuza daha net bilgi verebilirsiniz. Ayrıca acil durumda ne yapacağınızı bilmek için ailenizle birlikte bir plan oluşturun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigarayı bırakın ve sigara içilen ortamlardan uzak durun
• Düzenli uyuyun; yatmadan önce yatak odanızdaki tozu ve nemi kontrol edin
• Evde nem oranını düşük tutun; nem alma cihazı veya klima kullanın
• Temizlik sırasında toz kaldıracak faaliyetlerden kaçının; maske kullanabilirsiniz
• Stresle başa çıkma yöntemleri geliştirin; nefes egzersizleri ve gevşeme teknikleri faydalı olabilir
• Rutin aşılarınızı (özellikle grip ve zatürre aşıları) doktorunuza danışarak yaptırın

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı ve dengeli beslenme astımın kontrolüne yardımcı olur. Şişmanlık astım belirtilerini artırabileceği için sağlıklı kiloda kalmak önemlidir. Düzenli egzersiz astımı olan kişiler için faydalıdır. Egzersiz sırasında nefes darlığı yaşıyorsanız doktorunuzla konuşun; aktivite öncesinde nefes açıcı kullanmanız gerekebilir. Yüzme, yürüyüş ve bisiklet gibi düzenli kardiyo egzersizleri akciğer sağlığını iyileştirebilir. Spor öncesinde yeterli ısınma yapmak ve soğuk havalarda ağız-burun bölgesini örterek nefes almak egzersize bağlı astım ataklarını önleyebilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Astım, özellikle tam kontrol altına alınmadığında kaygı, stres ve uyku sorunlarına yol açabilir. Nefes alamama endişesi paniğe dönüşebilir, bu da nefes darlığını artırabilir. Duygusal durumunuz astımınızı etkileyebilir. Bu nedenle kendinize iyi bakmak, dinlenmek, sevdiğiniz işlerle uğraşmak ve gerekirse bir ruh sağlığı uzmanından veya destek grubundan yardım almak önemlidir. Unutmayın, astımı olan herkes zaman zaman endişe yaşayabilir; bu normaldir ve yalnız değilsiniz. Ayrıca şiddetli duygusal stres de astım atağını tetikleyebilir, bu yüzden stres yönetimi tedavinizin önemli bir parçasıdır.

Önleme

Astımın tam olarak önlenmesi mümkün değildir. Ancak tanı konduktan sonra atakların önlenmesi büyük ölçüde mümkündür. Tetikleyicilerden kaçınmak, ilaçları düzenli kullanmak, alerjik maruziyeti azaltmak ve enfeksiyonlardan korunmak hem astımın başlamasını geciktirebilir hem de mevcut astımın kötüleşmesini önleyebilir. Ebeveynlerin çocuklarını sigara dumanından uzak tutması ve gebelikte sigara kullanmaması astım gelişme riskini azaltabilir.

Aşılar

Astımı olan kişiler grip ve zatürre (pnömokok) gibi solunum yolu enfeksiyonlarına karşı özellikle savunmasızdır. Bu enfeksiyonlar astım ataklarını tetikleyebilir. Bu nedenle astımınız varsa yıllık grip aşısı ve doktorunuzun önerdiği diğer aşıları yaptırmanız önemlidir. Aşılarla ilgili güncel önerilere Sağlık Bakanlığı'nın web sitesinden veya aile hekiminizden ulaşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tekrarlayan astım atakları akciğer fonksiyonlarında kalıcı hasara yol açabilir
• Hastaneye yatış ve acil servis başvuruları artar
• Uyku sorunları, yorgunluk ve depresyon görülebilir
• Nadir ama ciddi bir durum olan ve yaşamı tehdit eden astım krizi yaşanabilir
• Astım belirtileri okul ve iş yaşamını olumsuz etkileyerek öğrenme, konsantrasyon ve günlük verimliliği düşürebilir

Uzun vadeli görünüm

Astım artık çok iyi tedavi edilebilen bir hastalıktır. Doğru tedavi planı, düzenli doktor takibi ve bilinçli yaşam tarzı ile astımı olan çoğu insan normal bir yaşam sürer, spor yapabilir, çalışabilir ve seyahat edebilir. Önemli olan hastalığınızı iyi tanımak, size verilen eylem planına uymak ve belirtilerinizdeki değişiklikleri doktorunuzla hızlıca paylaşmaktır. Ümitsizliğe kapılmayın; astım kontrol altına alınabilir bir durumdur ve siz de bunu başarabilirsiniz.

Destek bul

Yerel kuruluşlar

• Sağlık Bakanlığı · Türkiye

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.