Astım ve Aile Hayatı: Birlikte Nefes Almak

Genel Bakış

Astım, akciğerlere giden hava yollarının (bronşların) kronik, yani uzun süreli bir iltihaplanmasıdır. Bu iltihaplanma, hava yollarının hassaslaşmasına ve daralmasına yol açar; böylece nefes alıp vermek zorlaşır, öksürük, hırıltı ve göğüste baskı hissi ortaya çıkabilir. Astım atakları, tetikleyicilerle karşılaşıldığında aniden kötüleşebilir, ancak doğru tedavi ve yönetimle kontrol altına alınabilir.

Evet, astım dünyada ve Türkiye'de çok yaygın bir sağlık sorunudur. Her yaştan insanı etkileyebilir ve Türkiye'de milyonlarca kişinin astım olduğu tahmin edilmektedir.

Astım her yaşta başlayabilir ancak en sık çocukluk döneminde ortaya çıkar. Ailede astım veya alerji öyküsü olan kişilerde görülme ihtimali daha yüksektir. Erişkinlerde de ilk kez görülebilir; özellikle sigara içenler, alerjisi olanlar ve bazı meslek gruplarında daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Nefes darlığı ve göğüste sıkışma hissi
• Özellikle gece veya sabaha karşı artan öksürük
• Hırıltılı nefes alma (hışıltı, ıslık sesi)
• Yorulunca, gülerken veya egzersiz sırasında nefesin daralması
• Soğuk algınlığı veya grip sonrası öksürüğün uzun sürmesi

Çocuklarda belirtiler

• Oyuncaklarla, merdivenlerle veya egzersizle oynarken çabuk yorulma ve nefes nefese kalma
• Okulda beden eğitimi dersine katılmak istememe
• Gece uykudan öksürük ve hırıltı ile uyanma
• Kaburgaların arasındaki derinin içeri çekilmesi (çocuklarda belirgin olabilir)
• İştahsızlık ve yorgunluk

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nefes darlığını yaşlılığa bağlama eğilimi nedeniyle gözden kaçabilir
• Günlük aktivitelerde (yürüme, merdiven çıkma) nefes darlığı
• Kronik öksürük ve balgam
• Göğüste sıkışma hissi
• Yorgunluk ve halsizlik

Nedenler

Ana nedenler

• Hava yollarının aşırı duyarlı olması; alerjenlere, soğuk havaya veya tahriş edici maddelere karşı ani tepki vermesi
• Alerjenler: Polen, ev tozu akarları, küf mantarları, evcil hayvan tüyü ve kepeği
• Tahriş ediciler: Sigara dumanı, hava kirliliği, parfüm ve kimyasal kokular
• Solunum yolu enfeksiyonları: Soğuk algınlığı, grip ve diğer viral enfeksiyonlar
• Egzersiz ve soğuk hava; özellikle kuru ve soğuk ortamda egzersiz yapmak

Risk faktörleri

• Ailede astım veya alerjik hastalık öyküsü (saman nezlesi, egzama gibi)
• Sigara içmek veya pasif olarak sigara dumanına maruz kalmak
• Şişmanlık (obezite)
• Erken doğum veya düşük doğum ağırlığı ile doğmak
• Bebeklikte ciddi solunum yolu enfeksiyonu geçirmek

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı veya hırıltı günlük yaşamı etkilemeye başladıysa
• Hızlı etkili ilacı (rahatlatıcı spreyi) doktorun önerdiği sıklıktan daha fazla kullanmak gerekiyorsa
• Belirtiler gece veya sabaha karşı artıyorsa ve uykudan uyandırıyorsa
• Astım eylem planında belirtilen 'kırmızı bayrak' işaretleri görülüyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Astım tanısı aldıktan sonra düzenli aralıklarla kontrol muayenesi yaptırmak (genellikle yılda en az bir kez)
• Mevsim değişikliklerinde veya alerji dönemlerinde belirtiler kötüleşiyorsa
• Kullanılan ilaçların etkinliği ve yan etkileri hakkında konuşmak
• Astım eylem planını birlikte güncellemek

Tanı

Astım tanısı için doktorunuz öncelikle sizin ve ailenizin tıbbi geçmişini dinler, belirtilerinizi sorar ve fizik muayene yapar. Daha sonra akciğerlerin ne kadar iyi çalıştığını ölçen solunum (nefes) testleri isteyebilir. Tanı bazen tek muayenede konulamayabilir; doktorunuz bir süre takip etmek isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Spirometri: Derin nefes alıp bir cihaza hızlıca üfleyerek akciğer hacmi ve hava akış hızının ölçüldüğü test
• Tepe akım ölçümü (PEF): Taşınabilir bir cihazla sabah-akşam ölçülen nefes verme hızı
• Alerji testleri: Alerjenlere karşı duyarlılığı belirlemek için yapılan deri veya kan testleri
• Metakolin testi: Hava yollarının aşırı duyarlılığını değerlendirmek için yapılan ve doktor gözetiminde uygulanan bir test

Randevunuzda neler beklenir

Solunum testleri sırasında sizden derin nefes alıp bir ağızlığa kuvvetli şekilde üflemeniz istenir. Bu testler ağrısız ve güvenlidir, ancak biraz çaba gerektirir. Doktor veya teknisyen size adım adım nasıl yapılacağını gösterecek ve test öncesi bazı ilaçları kullanmamanız gerekebilir. Sonuçlar genellikle aynı gün değerlendirilir.

Tedavi

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek ve normal bir yaşam sürmenizi sağlamaktır. Tedavi, astımın şiddetine ve belirtilerin sıklığına göre kişiye özel planlanır. Bu planın Merkezinde ilaç tedavisi, tetikleyicilerden kaçınma ve düzenli takip vardır.

Evde kişisel bakım

• Hekiminizin önerdiği astım eylem planını öğrenin ve evde herkesin görebileceği bir yere asın
• Sigara içmeyin, sigara içilen ortamlardan uzak durun; evinizde sigara içilmesine izin vermeyin
• Tetikleyicilerinizi tanıyın: Polen, toz, küf veya evcil hayvan tüyü gibi alerjenlerden kaçınma yollarını öğrenin
• Düzenli egzersiz yapın; ancak egzersiz öncesi doktorunuza danışın ve önerilen önlemleri uygulayın
• İlaçlarınızı doktorun önerdiği şekilde, aksatmadan kullanın; yanınızda rahatlatıcı ilacınızı bulundurun

Tıbbi tedaviler

Astım ilaçları genellikle solunum yoluyla (inhaler, yani nefesle çekilen ölçülü doz spreyler) uygulanır. Kontrol edici ilaçlar hava yollarındaki iltihabı azaltarak atakları önler ve her gün düzenli kullanılır. Rahatlatıcı ilaçlar ise belirtiler başladığında hava yollarını hızla genişleterek kısa süreli rahatlama sağlar. Bazı durumlarda doktorunuz ağızdan alınan ilaçlar da önerebilir. Hangi ilacın sizin için uygun olduğuna, ne sıklıkta ve nasıl kullanılacağına yalnızca doktorunuz karar vermelidir. İlaçlarınızı düzenli kullanmak ve doğru teknikle uygulamak çok önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astım tedavisinde genellikle cerrahi bir yöntem uygulanmaz. Ancak çok nadir ve ağır durumlarda, hava yollarını genişletmeye yönelik bazı bronkoskopik girişimler değerlendirilebilir. Bu tür yöntemler yalnızca göğüs hastalıkları uzmanları tarafından, ileri tetkikler sonrasında konuşulmalıdır.

Bu durumla yaşamak

Astım ile yaşamak, küçük ama düzenli alışkanlıklar edinmeyi gerektirir. İlaçlarınızı her gün doğru şekilde kullanmak, belirtilerinizi takip etmek ve tetikleyicilerden kaçınmak hem sizin hem ailenizin hayatını kolaylaştırır. Aileniz ve yakınlarınız astımınızı bilmeli; acil durumda size nasıl yardımcı olacaklarını öğrenmelidir. Astım kontrolünüzü düzenli olarak doktorunuzla değerlendirin ve her kontrol randevusunu ihmal etmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigarayı bırakın ve evde sigara içilmesine izin vermeyin
• Hava kirliliğinin yüksek olduğu günlerde dışarıda uzun süre kalmaktan kaçının
• Yatak odasında toz oluşumunu azaltın: Yastık ve yorgan kılıflarını sık yıkayın, halı miktarını azaltın
• Evcil hayvanınız varsa düzenli tüy temizliği yapın ve hayvanı yatak odasına almayın
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, meditasyon veya sevdiğiniz hobilere zaman ayırın

Diyet ve egzersiz

Astımı doğrudan iyileştiren sihirli bir beslenme şekli olmamakla birlikte, meyve ve sebzelerden zengin, işlenmiş gıdaların az olduğu bir beslenme genel sağlığınızı destekler. Düzenli egzersiz, akciğerlerin güçlenmesine ve astım kontrolünün iyileşmesine yardımcı olabilir. Yüzme, yürüyüş, bisiklet gibi aktiviteler genellikle iyi tolere edilir. Egzersize başlamadan önce mutlaka doktorunuza danışın; egzersiz öncesi ısınma hareketleri yapın ve yanınızda rahatlatıcı ilacınızı bulundurun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Astım, özellikle nefes darlığı hissi nedeniyle kaygı ve korku yaratabilir. Tekrarlayan ataklar, uyku sorunları ve günlük aktivitelerdeki kısıtlanmalar; hem hasta hem de aile bireyleri üzerinde duygusal yük oluşturabilir. Bu duygular normaldir, ancak sizi ve ailenizi zorluyorsa bir psikolog veya destek grubundan yardım almak önemlidir. Duygularınızı konuşmak, endişeleri azaltır ve hastalıkla başa çıkmayı kolaylaştırır.

Önleme

Astımın ortaya çıkışını tamamen önlemek maalesef her zaman mümkün değildir. Ancak astımı olan kişilerde atakları ve belirtilerin kötüleşmesini önlemek için çok şey yapılabilir. Tetikleyicilerden kaçınmak, sigara dumanına maruz kalmamak, grip ve zatürre aşılarını yaptırmak ve düzenli ilaç kullanmak atak riskini önemli ölçüde azaltır.

Aşılar

Astımlı kişiler, grip ve zatürre (pnömokok) enfeksiyonlarına karşı daha hassas oldukları için bu aşıları yaptırmaları önerilir. Grip aşısı her yıl, zatürre aşısı ise doktorunuzun önerdiği aralıklarla yapılır. Aşı olmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

Tarama programları

Astım için toplumda herkese rutin tarama testi önerilmez. Ancak astım belirtileri olan, ailesinde astım öyküsü bulunan veya sigara kullanan kişilerin solunum testleriyle değerlendirilmesi erken tanı ve tedavi için önemlidir. Eğer sizde veya ailenizde astım belirtilerinden herhangi biri varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sık ve şiddetli astım atakları nedeniyle acil servise başvurma ve hastaneye yatış gerekebilir
• Uzun süre kontrol edilmeyen hava yolu iltihabı, akciğerlerde kalıcı hasara (hava yolu yeniden yapılanması) neden olabilir
• Uyku bozukluğu, kronik yorgunluk ve iş/okul başarısında düşme
• Çocuklarda büyüme ve gelişmeyi olumsuz etkileyebilir
• Aşırı ilaç kullanımı ve yan etkileri artabilir

Uzun vadeli görünüm

Astım, doğru tedavi ve düzenli takip ile büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Tedavinize uyduğunuzda, tetikleyicilerinizi bildiğinizde ve astım eylem planınızı uyguladığınızda; aktif bir sosyal yaşam, spor, seyahat ve aile içi etkinlikler dahil her şeyi yapabilirsiniz. Sizin ve ailenizin desteğiyle astım, yaşamınızı kısıtlayan bir engel değil, yönetilebilir bir durum olarak kalır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.