Astım ve Egzersiz: Nefesinle Uyumlu Sağlıklı Bir Yaşam

Genel Bakış

Astım, akciğerlerin içindeki hava yollarının iltihaplanması ve daralması sonucu nefes alıp vermeyi zorlaştıran uzun süreli bir akciğer hastalığıdır. Bu iltihaplanma, hava yollarının tetikleyicilere aşırı duyarlı hâle gelmesine neden olur. Ataklar hâlinde öksürük, hırıltı, göğüste sıkışma ve nefes darlığı yaşanabilir. Doğru tedavi ve düzenli takip ile astımlı kişiler egzersiz dâhil günlük hayatlarını çok rahat sürdürebilir.

Astım, dünyada ve Türkiye'de en sık görülen kronik akciğer hastalıklarından biridir. Günümüzde okul çağındaki çocuklarda ve erişkinlerde sıklıkla karşılaşılır.

Astım her yaşta başlayabilir. Çocuklukta daha sık görülmekle birlikte erişkin yaşta da ilk kez ortaya çıkabilir. Ailesinde astım, alerjik nezle veya egzama olan kişilerde astıma daha sık rastlanır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Nefes darlığı
• Öksürük, özellikle gece, sabaha karşı ve egzersiz sonrası
• Göğüste sıkışma hissi
• Hırıltılı veya ıslık sesiyle nefes alma
• Yorgunluk ve hâlsizlik

Çocuklarda belirtiler

• Oyun oynarken veya egzersiz yaparken öksürük
• Gülerken veya koşarken hırıltı
• Çabuk yorulma ve oyundan erken ayrılma isteği
• Uykuda öksürükle uyanma
• Nefes alırken göğüs ve boyun kaslarının çekilmesi

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eforla gelen nefes darlığı ve yorgunluk
• Öksürük ve balgam
• Hırıltılı solunum
• Göğüste sıkışma
• Günlük aktiviteleri yaparken daha çabuk nefes nefese kalma

Nedenler

Ana nedenler

• Astımın kesin nedeni tam bilinmemekle birlikte, hava yollarının aşırı duyarlı olması ve iltihaplı yanıtı rol oynar.
• Ataklar sırasında tetikleyiciler hava yollarını daraltır: polen, ev tozu akarları, küf, hayvan tüyü gibi alerjenler.
• Sigara dumanı, parfüm, kimyasal spreyler, hava kirliliği ve soğuk hava da belirtileri tetikleyebilir.
• Üst solunum yolu enfeksiyonları, yoğun egzersiz ve duygusal stres astım ataklarını başlatabilir.

Risk faktörleri

• Ailede astım veya alerjik hastalık öyküsü
• Çocuklukta geçirilen ciddi solunum yolu enfeksiyonları
• Sigara dumanına ve kirli havaya maruz kalmak
• Alerjik nezle veya egzama gibi alerjik bünye
• Obezite
• İş yerinde toz, kimyasal veya dumanla temas

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı giderek artıyorsa
• Belirtiler gece uykudan uyandırıyorsa
• Günlük işleri veya egzersizi aksatacak kadar şiddetleniyorsa
• Doktorunuzun verdiği tedaviye rağmen düzelme olmuyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yeni başlayan nefes darlığı veya öksürük için değerlendirme
• Yılda en az bir kez astım kontrolü için düzenli doktor ziyareti
• Egzersize başlamadan önce astım planının güncellenmesi
• İlaç kullanımında soru işareti veya yan etki olduğunda

Tanı

Doktor önce yakınmalarınızı, aile öykünüzü ve tetikleyicileri dinler, akciğerlerinizi dinler. Ardından solunum fonksiyon testleri ile hava yollarınızın ne kadar açık olduğunu ölçer. Bu testler astım tanısını koymak ve şiddetini belirlemek için en önemli adımdır.

Yapılabilecek testler

• Spirometri: Derin bir nefes alıp bir cihaza hızlıca üfleyerek akciğer hacmi ve hava akış hızı ölçülür.
• Zirve akım ölçümü: Küçük bir cihazla nefes veriş hızınızın gün içindeki değişimi takip edilir.
• Nefes yolu uyarı testi: Gerekli durumlarda hava yollarının aşırı duyarlılığı değerlendirilir.
• Alerji testleri: Alerjik tetikleyicilerin saptanmasına yardımcı olur.

Randevunuzda neler beklenir

Testler sırasında bir boruya üflemeniz istenir. Bu işlem ağrısızdır, ancak derin nefes almak hafif yorgunluk hissi verebilir. Sonuçlar doktorunuzun size özel bir tedavi ve egzersiz planı hazırlamasına yardımcı olur.

Tedavi

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek ve kişinin yürüyüş, koşu, yüzme gibi istediği aktiviteleri korkusuzca yapabilmesini sağlamaktır. Tedavi; düzenli ilaç kullanımı, tetikleyicilerden korunma, sigarasız bir ortam ve kişiye özel astım eylem planı ile yürütülür.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği astım eylem planına birlikte çalışın ve güncel tutun.
• Belirtilerinizi ve zirve akım ölçümlerinizi düzenli olarak not edin.
• Tetikleyicilerinizi tanıyın ve mümkün olduğunca kaçının.
• Düzenli uyuyun, stresten uzak kalmaya çalışın ve sigara dumanından uzak durun.
• Egzersiz öncesi yeterli ısınma, sonrasında soğuma hareketleri yapın.
• İlaçlarınızı doktorunuzun söylediği şekilde ve saatinde kullanın.

Tıbbi tedaviler

Astım ilaçları genel olarak iki gruba ayrılır: düzenli kullanılan, hava yolundaki iltihabı azaltan koruyucu/kontrol edici ilaçlar ve atak anında hızla rahatlatan kurtarıcı ilaçlar. Bu ilaçların çoğu nefesle alınan inhaler formlarındadır. Hangi ilacın sizin için uygun olduğuna, hangi dozda ve ne zaman kullanılacağına yalnızca doktorunuz karar vermelidir. Egzersiz öncesi ilaç kullanımı gerekiyorsa, bunu da doktorunuz astım eylem planınızda belirtir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astımın doğrudan cerrahi ile tedavisi gerekmez. Ancak astımlı bir kişi başka bir sağlık sorunu nedeniyle ameliyat olacaksa, ameliyat ekibi astım durumunu önceden değerlendirir ve tedaviyi buna göre düzenler.

Bu durumla yaşamak

Astım ile günlük yaşam, nefesinizi tanımakla başlar. İlaçlarınızı aksatmadan kullanın, belirtilerinizi takip edin ve doktorunuzla düzenli görüşün. Kontrol altındaki astım ile çocuklar bahçede oynayabilir, yetişkinler yürüyüşe çıkabilir, yaşlılar günlük işlerini rahatça yapabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli, orta yoğunlukta egzersiz yapın: yürüyüş, yüzme, bisiklet iyi seçeneklerdir.
• Egzersize her zaman yavaş yavaş ısınarak başlayın ve aniden durmayın.
• Soğuk havalarda ağzınızı ve burnunuzu eşarpla kapatın veya kapalı alanda egzersiz yapın.
• Polen mevsiminde açık hava aktivitelerini sabah erken saatlere değil, öğleden sonraya kaydırın.
• Hava kirliliğinin yüksek olduğu günlerde dışarıda egzersizden kaçının.
• Tempoyu kademeli artırın; nefes darlığı olursa durup dinlenin ve doktorunuzun planına göre hareket edin.

Diyet ve egzersiz

Astıma özel mucizevi bir diyet yoktur; ancak meyve, sebze ve tam tahıllardan zengin, dengeli bir beslenme bağışıklığı destekleyebilir. Sağlıklı kiloda kalmak astımın daha iyi kontrol edilmesine yardımcı olur. Egzersiz ise astımı kötüleştirmek bir yana, doğru planla akciğer kapasitesini artırır ve nefes kontrolünü güçlendirir. Nefesinize odaklanarak hafif tempoda başlamak en güvenlisidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Nefes darlığı korkusu, kaygı ve bazen depresyon astımlı kişilerde normaldir. Egzersizden kaçınmaya başlamak kaygıyı artırabilir. Belirtileriniz yönetilebilir bir düzeyde kalsın diye duygularınızı doktorunuzla veya bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmaktan çekinmeyin. Unutmayın; astımınızı iyi yönetmek kendinize olan güveninizi artırır.

Önleme

Astımın oluşumunu tamamen önlemek bugün için mümkün değildir. Ancak düzenli tedavi, tetikleyicilerden kaçınma ve iyi bir astım eylem planı ile atakların büyük bir kısmı önlenebilir. Egzersizden kaçınmak yerine kontrollü ve planlı hareket etmek astımı daha iyi yönetmeyi sağlar.

Aşılar

Grip veya zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonları astım ataklarını tetikleyebilir. Bu nedenle doktorunuzun önerdiği takvimde grip ve zatürre aşılarını yaptırmanız astım kontrolüne katkı sağlayabilir. Aşı takvimi için aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Astım için topluma yönelik rutin bir tarama önerilmez. Ancak özellikle tekrarlayan öksürük, hırıltı veya egzersizle gelen nefes darlığı varsa solunum fonksiyon testleriyle erken değerlendirme yapılması, astımın tanınmasına ve egzersiz planının güvenle kurulmasına yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sık ve şiddetli astım atakları
• Akciğer fonksiyonlarında kalıcı azalma
• Uyku bozuklukları ve gün içinde aşırı yorgunluk
• İş, okul ve sosyal yaşamda kısıtlanma
• Egzersizden uzak kalma nedeniyle fiziksel kondisyon düşüklüğü
• Nadir durumlarda yaşamı tehdit edebilen ağır ataklar

Uzun vadeli görünüm

Astım iyi kontrol edildiğinde kişilerin büyük çoğunluğu normal ve hareketli bir hayat sürdürebilir. Çocuklarda belirtiler yaşla birlikte azalabilir veya tamamen kaybolabilir. Önemli olan düzenli takipten vazgeçmemek, hekimle iş birliği içinde olmak ve egzersizi yaşamın bir parçası olarak görmektir. Umutsuzluğa gerek yok; astım yönetilebilir bir durumdur.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Global Initiative for Asthma (GINA) ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.