Burn first aid

Genel Bakış

Yanık ilk yardımı, bir kişi yandıktan hemen sonra yapılması gereken doğru müdahalelerdir. Amaç, yanığın derinleşmesini önlemek, ağrıyı azaltmak ve enfeksiyon riskini düşürmektir.

Yanıklar, ev kazaları ve iş kazaları sonucu sıkça görülen yaralanmalardandır.

Herkes yanık riski altındadır. Çocuklar, yaşlılar ve mesleği gereği ısı, kimyasal veya elektrikle çalışan kişiler daha fazla risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kızarıklık
• Ağrı
• Şişlik
• Su toplaması (kabarık)
• Deride soyulma veya kararma

Çocuklarda belirtiler

• Çocukların cildi daha hassas olduğu için yanık daha hızlı derinleşebilir.
• Aynı ısıda temas, çocukta daha geniş alanlı yanığa neden olabilir.
• Aşırı ağlama, huzursuzluk, yanık bölgeyi kaşıma veya ovma görülebilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşlılarda cilt inceldiği için yanıklar daha derin olabilir.
• İyileşme süresi daha uzundur.
• Enfeksiyon riski daha yüksektir.

Nedenler

Ana nedenler

• Sıcak sıvı (su, yağ, çay) ile haşlanma
• Ateş veya sıcak cisimle temas (ocak, ütü, soba)
• Güneş yanığı (uzun süre güneşte kalma)
• Kimyasal maddeler (asit, baz, deterjan)
• Elektrik akımına maruz kalma
• Radyasyon (kanser tedavisi gibi tıbbi nedenler dışında)

Risk faktörleri

• Evde küçük çocuk bulunması (çay, yemek kazaları)
• Mutfakta veya iş yerinde açık ateş veya sıcak yüzeylerle çalışmak
• Elektrik tesisatıyla uğraşmak
• Kimyasallarla çalışmak (temizlik malzemeleri, endüstriyel kimyasallar)
• Güneş koruyucu kullanmadan uzun süre güneşte kalmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yanık geniş, derin veya yüz, el, ayak, eklem gibi hassas bölgelerdeyse
• Yanık kimyasal veya elektrik kaynaklıysa
• Yanıkla birlikte nefes alma güçlüğü, baş dönmesi, bayılma varsa
• Enfeksiyon belirtileri (kızarıklık yayılması, irin, ateş) görülüyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Küçük, yüzeysel yanıklar (birinci derece) evde bakılabilir, ancak iyileşme 1-2 haftada olmazsa doktora gidilmelidir.
• Su toplaması (bül) enfekte olursa veya patlarsa temizlik için doktora danışılmalıdır.

Tanı

Doktor, yanığa bakarak derinliğini (birinci, ikinci, üçüncü derece) ve büyüklüğünü değerlendirir. Ayrıca hastanın genel durumu, solunumu ve başka yaralanmalar olup olmadığı kontrol edilir.

Yapılabilecek testler

• Genellikle tanı için özel bir teste gerek yoktur.
• Geniş yanıklarda kan testleri ve enfeksiyon kontrolü yapılabilir.

Randevunuzda neler beklenir

Doktor yanık bölgeyi temizleyecek, gerekirse pansuman yapacak ve ağrı yönetimi önerecektir. Derin yanıklarda hastaneye yatış gerekebilir. Tanı sırasında yanığın derecesi ve iyileşme süreci hakkında bilgi alırsınız.

Tedavi

Yanık tedavisi, yanığın derecesine, genişliğine ve yerine bağlıdır. Amaç yarayı temiz tutmak, enfeksiyonu önlemek, ağrıyı azaltmak ve derinin sağlıklı bir şekilde yenilenmesini sağlamaktır.

Evde kişisel bakım

• Yanık bölgeyi hemen 10-20 dakika soğuk (buz değil) akan suyun altına tutun.
• Yanığı temiz bir bez veya streç filmle (gevşek şekilde) örtün.
• Su toplamalarını patlatmayın; kendiliğinden iyileşmesine izin verin.
• Yanık üzerine diş macunu, yağ, yoğurt gibi maddeler sürmeyin.
• Ağrı için reçetesiz ağrı kesiciler kullanılabilir (doktor önerisiyle).
• Güneş yanığında serin kalın ve nemlendirici kullanın.

Tıbbi tedaviler

Doktor yanık bölgeyi temizleyip özel yanık kremleri veya pansuman malzemeleri uygulayabilir. Enfeksiyon varsa antibiyotik tedavisi (ilaç veya krem olarak) başlanabilir. Geniş ve derin yanıklarda damar yoluyla sıvı verilmesi, ağrı kontrolü ve gerekirse hastanede yatış gerekebilir. İleri tedaviler arasında yapay deri veya deri nakli gibi yöntemler bulunur.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Üçüncü derece yanıklarda (derinin tüm katmanları hasar görmüşse) ölü dokunun temizlenmesi ve sağlıklı deri nakli (greft) yapılması gerekebilir. Bu işlem yanık merkezlerinde uzman ekipler tarafından gerçekleştirilir.

Bu durumla yaşamak

Yanık iyileşirken yara bölgesini temiz ve kuru tutmak önemlidir. Pansumanları doktor önerdiği şekilde değiştirin. Kabuk bağlayan bölgeleri kaşımayın veya zorlamayın. İyileşme sürecinde yanık bölgesinde kaşıntı, renk değişikliği ve sertleşme olabilir; bunlar normaldir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yanık bölgeyi güneşten koruyun (giysi, gölge veya güneş kremi ile).
• Cildi nemli tutmak için doktor önerisiyle nemlendirici kullanın.
• Yanık izi (skar) oluşumunu azaltmak için silikon jeller veya bası giysileri önerilebilir.
• Fizik tedavi gerekiyorsa egzersizleri düzenli yapın.

Diyet ve egzersiz

Yanık iyileşmesi için yeterli protein ve vitamin alımı önemlidir. Bol su için, sağlıklı beslenin. Egzersiz yapmak genel dolaşımı artırarak iyileşmeyi hızlandırabilir, ancak yanık bölgeyi zorlayacak hareketlerden kaçının. Fizik tedavi programı varsa buna uyun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Yanıklar özellikle görünür bölgelerdeyse veya uzun süreliyse kaygı, utanç, özgüven düşüklüğü ve depresyona neden olabilir. Bu duygular normaldir. Bir psikolog veya destek grubundan yardım almak faydalı olabilir.

Önleme

Evet, birçok yanık önlenebilir. Evde ve işte alınacak basit güvenlik önlemleriyle yanık riski büyük ölçüde azalır.

Aşılar

Yanık için aşı yoktur. Ancak yanık sonrası tetanoz aşısı gerekebilir; doktorunuz durumu değerlendirecektir.

Tarama programları

Düzenli tarama önerilmez.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Enfeksiyon (yara iltihaplanması)
• Yanık derinleşirse kalıcı izler ve şekil bozukluğu (kontraktür)
• Hipovolemik şok (vücuttan sıvı kaybı nedeniyle tansiyon düşmesi)
• Solunum yetmezliği (özellikle duman solunması durumunda)
• Psikolojik sorunlar (travma sonrası stres bozukluğu)

Uzun vadeli görünüm

Çoğu yanık uygun bakımla tamamen iyileşir. Küçük ve yüzeysel yanıklar genellikle iz bırakmadan geçer. Derin yanıklarda tedavi daha uzun sürebilir, ancak günümüz tıbbı ile yanık hastalarının büyük kısmı sağlığına kavuşur. Erken müdahale ve düzenli takip sonuçları çok olumlu etkiler.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.