Zona (Tek Taraflı Grip Benzeri Rahatsızlık)

Genel Bakış

Zona, su çiçeği geçirmiş olan herkeste görülebilen bir virüs enfeksiyonudur. Su çiçeğine neden olan virüs, iyileştikten sonra sinirlerde uyur. Yıllar sonra tekrar aktifleşerek, vücudun genellikle bir tarafında ağrılı döküntülere yol açar. Başlangıçta grip gibi halsizlik, ateş ve ağrı olabilir; bu yüzden bazı kişiler buna 'tek taraflı grip' der. Ancak zona gerçek grip değildir, farklı bir virüsün neden olduğu ayrı bir hastalıktır.

Zona, özellikle 50 yaş üzerindeki erişkinlerde sık görülür. Toplumdaki her 3 kişiden yaklaşık 1'i hayatının bir döneminde zona geçirmektedir.

Su çiçeği geçirmiş olan herkes zamanla zona geliştirebilir. Yaş ilerledikçe risk artar; bağışıklık sistemi zayıf olanlar, yoğun stres yaşayanlar ve bazı hastalıkları olanlar daha duyarlıdır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Döküntünün çıkacağı bölgede yanma, karıncalanma veya zonklama şeklinde ağrı
• Vücudun tek tarafında, genellikle gövdede, kolda, bacakta veya yüzde görülen kızarıklık ve içi su dolu kabarcıklar
• Ateş, baş ağrısı, yorgunluk ve halsizlik gibi grip benzeri belirtiler
• Döküntülü bölgede kaşıntı ve hassasiyet
• Zamanla kabarcıkların kuruyup kabuk bağlaması

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda zona yetişkinlerden daha hafif geçebilir
• Döküntü genellikle daha az ağrılıdır
• Ateş ve halsizlik görülebilir
• Çocuklar hasta olmadan önce su çiçeği aşısı yapılmadıysa su çiçeği geçirmiş olabilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ağrı genellikle daha şiddetlidir ve döküntüden önce başlayabilir
• Döküntü daha geniş alana yayılabilir
• İyileşme daha uzun sürebilir
• Döküntü geçtikten sonra haftalar veya aylar süren sürekli sinir ağrısı gelişebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Zona, vücutta uyuyan su çiçeği virüsünün (varicella-zoster virüsü) yeniden aktifleşmesiyle oluşur
• Virüs, su çiçeği sırasında sinir düğümlerine yerleşir ve yıllarca etkisiz kalır
• Yaş, stres veya bağışıklığın zayıflaması gibi durumlarda virüs tekrar çoğalıp sinir yolu boyunca cilde ulaşır

Risk faktörleri

• 50 yaşın üzerinde olmak
• Stres ve yorgunluk
• Bağışıklık sistemini baskılayan hastalıklar (kanser, HIV gibi)
• Kemoterapi, radyoterapi veya organ nakli sonrası kullanılan ilaçlar
• Uzun süreli kortizonlu ilaç kullanımı
• Daha önce su çiçeği geçirmiş olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Döküntüler göz, burun ucu veya genital bölgeye yakınsa
• Belirtiler başladıktan sonra 72 saat geçmemişken ve şiddetli ağrı varsa
• Ateş, baş ağrısı ve hâlsizlik belirginse
• Bağışıklık sistemi zayıfsa veya hamileyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Zona belirtileri olan herkes, döküntünün ilk günlerinde aile hekimine başvurmalıdır
• Döküntü iyileştikten sonra ağrı devam ediyorsa kontrol planı için doktora gidilmeli
• 40 yaş üzerindeyseniz zona aşısı hakkında bilgi almak için doktorunuzla görüşebilirsiniz

Tanı

Doktor, tipik döküntüyü ve ağrının vücudun tek tarafında bir sinir boyunca yayılmasını görerek genellikle zona tanısını koyar. Hikâyenizi dinler, döküntüyü inceler ve bazen laboratuvar testleri isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Döküntü tipik değilse veya tanı net değilse, kabarcıklardaki sıvıdan örnek alınarak laboratuvarda incelenebilir
• PCR (polimeraz zincir reaksiyonu) testi ile virüsün genetik materyali tespit edilebilir
• Kan testi, daha önce virüsle karşılaşıldığını gösterebilir ancak tek başına tanı koymak için her zaman yeterli değildir

Randevunuzda neler beklenir

Tanı sırasında doktorunuz döküntüyü hızlıca değerlendirebilir. Gerekirse 15-20 dakika içinde testler yapılır. Zona şüphesi olan bir kişinin erken dönemde tedavi başlaması için aynı gün değerlendirilmesi önemlidir. Acil bir durum yoksa sakin bir şekilde sizi muayene edecektir.

Tedavi

Zona tedavisinin en önemli noktası, döküntünün ilk 72 saati içinde antiviral ilaçlara başlamaktır. Bu ilaçlar virüsün çoğalmasını durdurarak süreyi kısaltır ve ağrıyı azaltır. Ayrıca ağrı yönetimi, döküntü bakımı ve dinlenme iyileşmeyi destekler. Tedavi, belirtilerinizi hafifletmeyi ve komplikasyonları önlemeyi amaçlar.

Evde kişisel bakım

• Döküntülü bölgeyi temiz ve kuru tutun, üzerini gevşek ve parlamayan kıyafetlerle örtün
• Soğuk, nemli bir bezle kompres yaparak kaşıntı ve ağrıyı hafifletebilirsiniz
• Kabarcıkları kaşımayın, patlatmayın; enfeksiyon riskini artırır
• Yeterince dinlenin ve bol su için
• Stresten uzak durmaya çalışın; çünkü stres ağrıyı artırabilir

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, virüsün çoğalmasını engelleyen antiviral ilaçlar önerebilir. Ağrı için basit ağrı kesiciler veya sinir ağrısına yönelik özel reçeteli ilaçlar kullanılabilir. Bazı durumlarda döküntüye uygulanan kremler veya bantlar da ağrıyı hafifletebilir. Hangi tedavinin uygun olduğuna yalnızca sağlık uzmanınız karar vermelidir; ilaçları eczacınızdan alırken mutlaka kullanma talimatını takip edin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Zona için genellikle cerrahi bir işlem gerekmez. Çok nadir durumlarda, sinir ağrısını kontrol etmek için özel girişimsel yöntemler düşünülebilir; ancak bu yalnızca ağrı kliniğindeki uzman hekimin önerisiyle yapılır.

Bu durumla yaşamak

Zona geçirirken döküntülü bölgenin bakımına özen göstermek ve vücudun dinlenmesine izin vermek önemlidir. Ağrı günlük aktivitelerinizi zorlaştırabilir, bu yüzden ritminizi düşürüp kendinize zaman tanıyın. Döküntü kuruyup kabuklanana kadar bulaştırıcı olduğunu unutmayın; bu dönemde hamileler, yeni doğanlar ve bağışıklığı düşük kişilerle yakın temastan kaçının.

Yaşam tarzı ipuçları

• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri, meditasyon veya sevdiğiniz aktivitelere zaman ayırın
• Yeterli ve düzenli uyuyun
• Doktorunuz izin verdiğinde hafif yürüyüşler yapın
• Döküntü tamamen iyileşene kadar çok yorucu egzersizlerden kaçının

Diyet ve egzersiz

Bağışıklığı destekleyen dengeli ve renkli beslenme iyileşmeye yardımcı olabilir; bol sebze, meyve, tam tahıl ve protein içeren bir beslenme düzeni önerilir. Düzenli, hafif egzersiz ise hem bağışıklığı güçlendirir hem de ruh hâlini olumlu etkiler; ancak döküntü döneminde terlemek tahriş edebileceğinden egzersize ara verilmesi daha uygundur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Zona, özellikle uzun süren ağrıya yol açtığında kaygı, stres ve moral bozukluğu yaratabilir. Ağrının geçici olduğunu ve tedaviyle kontrol altına alınabileceğini hatırlamak önemlidir. Kendinizi üzgün veya endişeli hissediyorsanız, bu duyguları doktorunuzla veya güvendiğiniz biriyle paylaşmaktan çekinmeyin.

Önleme

Zona aşısı hastalığı büyük ölçüde önleyebilir ve hastalık geçirilse bile süresini ve şiddetini azaltabilir. Ayrıca su çiçeği geçirmemiş kişilerin su çiçeği aşısı olması, ileride zona gelişme riskini azaltır. Döküntülü bir zona hastasıyla doğrudan temastan kaçınmak da virüsün yayılmasını önler.

Aşılar

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği yaş gruplarında ve bazı risk gruplarında zona aşısı yapılabilmektedir. Aşının sizin için uygun olup olmadığını doktorunuzla görüşmelisiniz. Aşının uygulanması ve dozları hakkında aile sağlığı merkezinden veya eczanenizden bilgi alabilirsiniz.

Tarama programları

Zona için toplum taraması yoktur; sağlıklı bireylerin herhangi bir görüntüleme veya test yaptırması önerilmez. Aşı olup olmama kararı kişinin yaşı, sağlık durumu ve risk faktörlerine göre doktorla birlikte verilmelidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Döküntü geçtikten sonra aylarca sürebilen sinir ağrısı (postherpetik nevralji) gelişebilir
• Kabarcıkların enfekte olmasıyla yara izleri kalabilir
• Yüz ve göz bölgesini tutarsa görme sorunları oluşabilir
• Bağışıklık sistemi zayıf kişilerde virüs iç organlara yayılabilir

Uzun vadeli görünüm

Zona geçiren çoğu kişi, genellikle 2 ila 4 hafta içinde tamamen iyileşir. Erken tedavi, ağrıyı azaltır ve komplikasyon riskini ciddi şekilde düşürür. Ağrı bir süre devam etse bile, günümüzde etkili tedavilerle kontrol altına alınabilir. Bağışıklığınızı güçlü tutmak, stresi yönetmek ve önerilen aşıları yaptırmak, zona ve sonrasında yaşanabilecek sorunlara karşı en iyi koruyucudur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.