Gelip Giden Travma Belirtileri

Genel Bakış

Bazı kişiler yaşadıkları korkutucu, üzücü veya tehlikeli bir olayın ardından zorlayıcı duygusal ve bedensel tepkiler yaşayabilir. Bu belirtiler bazen haftalarca hiç ortaya çıkmayabilir, bazen de görünürde hiçbir neden yokken aniden şiddetlenebilir. Yani belirtiler 'gelip gidebilir'. Bu tabloya travma sonrası stres belirtileri de denir. Kişi olayı tekrar yaşıyormuş gibi hissedebilir, sürekli tetikte olabilir veya duygusal olarak uyuşabilir. Bu bir güçsüzlük değil, yaşanmış ağır bir olaya verilen doğal bir tepkidir ve profesyonel yardımla iyileşme mümkündür.

Evet, oldukça yaygındır. Yaşam boyunca birçok insan en az bir travmatik olaya tanık olur veya bunu bizzat yaşar. Ancak herkeste aynı belirtiler görülmez ve çoğu kişi zamanla kendiliğinden ya da destek alarak iyileşir.

Her yaştan, her cinsiyetten ve her toplumdan bireyi etkileyebilir. Çocuklar, yaşlılar, kadınlar ve erkekler farklı şekillerde etkilenebilir. Geçmişte travma yaşamış olmak, destek sisteminin zayıf olması veya üst üste gelen zorlayıcı olaylar, belirtilerin daha ağır yaşanmasına yol açabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Olayı tekrar tekrar hatırlamak ve zihinden atmakta zorluk çekmek
• Olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetmek (flashback)
• Kabuslar, uykuya dalmada güçlük ve gece uyanmaları
• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden, konuşmalardan ya da durumlardan kaçınmak
• Kolayca irkilmek, sürekli tedirgin ve tetikte hissetmek
• İçinizin boşaldığını ya da hiçbir şey hissetmediğinizi söylemek
• Sinirlilik, öfke patlamaları veya çevreye karşı güvensizlik
• İştah değişiklikleri ve konsantrasyon güçlüğü

Çocuklarda belirtiler

• Yatağı ıslatma (daha önce kuru olan çocuklarda)
• Ebeveynden veya bakım verenden ayrılmakta aşırı zorlanma
• Konuşmada ve davranışlarda geriye dönüş (bebek gibi davranma)
• Oyun oynarken travmatik olayı tekrar tekrar canlandırma
• Gelişimde gerileme, okul başarısında düşüş
• Kabuslar ve uykuya direnç

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Daha çok vücut ağrıları, baş ağrısı ve mide sorunları gibi bedensel belirtiler
• İçe kapanma, konuşmada azalma veya sosyal ortamlardan kaçınma
• Unutkanlık ve kafa karışıklığı hissi
• Uyku düzeninde bozulma ve gece huzursuzluğu
• Yakınlarına karşı aşırı bağımlılık veya aşırı güvensizlik

Nedenler

Ana nedenler

• Gerçek veya tehdit edici bir ölüm, yaralanma veya cinsel şiddete doğrudan maruz kalmak
• Bir şiddet veya kaza olayına tanık olmak
• Bir yakının çok zorlu bir travmatik olay yaşadığını öğrenmek
• Çocuklukta istismar, ihmal veya tekrarlayan şiddet görmek
• Doğal afet, yangın, trafik kazası, savaş gibi hayati tehlike oluşturan olaylar

Risk faktörleri

• Daha önceden travmatik deneyimlerin olması
• Çocuklukta duygusal, fiziksel veya cinsel istismar yaşamış olmak
• Aile içinde destek ve güvenli bağlanmanın zayıf olması
• Üst üste gelen stresli yaşam olayları (iş kaybı, hastalık, yas, boşanma)
• Alkol veya madde kullanımı
• Ailede ruhsal hastalık veya travma öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceleriniz varsa
• Belirtiler sonucu evden çıkamıyor, temel ihtiyaçlarınızı karşılayamıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtiler dört haftadan uzun sürdüyse ve iş, okul veya ilişkilerinizi etkiliyorsa
• Geçmiş travma ile ilgili anılar yüzünden sürekli tedirgin ve gergin hissediyorsanız
• Alkol ya da madde kullanımınızda belirgin bir artış olduysa

Tanı

Doktorunuz veya ruh sağlığı uzmanı, yaşadığınız travmatik olayı ve belirtilerinizi dinleyerek bir değerlendirme yapar. Bu görüşme sırasında size olayla ilgili duygu, düşünce ve davranışlarınız hakkında sorular sorulur. Tanı için tek bir laboratuvar testi yoktur; değerlendirme klinik görüşmeye dayanır.

Yapılabilecek testler

• Ruhsal durum değerlendirmesi ve klinik görüşme
• Belirtilerin şiddetini ölçen standart anket formları
• Fizik muayene ve gerekli görülürse kan testleri (başka bir sağlık sorunu olup olmadığını ayırt etmek için)

Randevunuzda neler beklenir

Görüşme gizli, güvenli ve yargılamayan bir ortamda yapılır. Travmayı anlatmak zor olabilir; uzmanlar bunu bilir ve size zaman tanır. İyileşme süreci kişiye göre değişir, bu nedenle ilk değerlendirmede kesin bir sonuç koymak yerine ihtiyaç haritası oluşturulur.

Tedavi

Tedavinin amacı, travma sonrası belirtileri azaltmak, size başa çıkma becerileri kazandırmak ve günlük yaşamınıza sağlıklı şekilde devam etmenizi sağlamaktır. Tedavi, konuşma terapileri ve doktorunuzun uygun göreceği ilaçları içerebilir. Önemli olan, kendinize uygun bir tedavi planı oluşturmak ve düzenli takip almaktır.

Evde kişisel bakım

• Düzenli uyku saatleri belirleyin ve uyumadan önce ekran süresini azaltın
• Derin nefes alma, gevşeme ve farkındalık (mindfulness) egzersizleri deneyin
• Yapmak zorunda olduğunuz şeyleri küçük adımlara bölerek başarı hissi yaşayın
• Alkol, sigara ve uyuşturucu gibi maddelerden uzak durun
• Sizi dinleyen ve destekleyen kişilerden yardım isteyin
• Belirtileri tetikleyen durumları öğrenin; ancak bunlarla yüzleşmek için uzman rehberliği alın

Tıbbi tedaviler

Travma sonrası belirtilerde en etkili yaklaşımlardan biri psikoterapi, yani konuşma terapileridir. Bilişsel davranışçı terapi, göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR), maruz bırakma terapisi gibi yöntemler kullanılabilir. Bazı durumlarda doktorunuz, belirtileri hafifletmek ve uykuyu düzenlemek için ilaç tedavisi önerebilir. Bu ilaçların adı ve dozu mutlaka hekim tarafından belirlenmelidir; lütfen kendi başınıza ilaç kullanmayın veya başkasının önerdiği ilacı almayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Travma sonrası stres belirtilerinde cerrahi bir tedavi söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

Gelip giden belirtilerle yaşamayı öğrenmek zaman alır. Kendinize karşı nazik olun; bazı günler diğerlerinden daha zor geçebilir. Zor günler için bir plan yapın: sevdiğiniz bir müzik, yürüyüş, arkadaşınızla kısa bir telefon görüşmesi gibi küçük başa çıkma yöntemleri bulun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün düzenli olarak kısa yürüyüşler yapın
• Her sabah ve akşam aynı saatte yatıp kalkmaya çalışın
• Gün içinde yapılacaklar listesi yapın ve tamamladığınız her maddeyi küçük bir başarı olarak görün
• Belirtilerinizin ne zaman artıp azaldığını not alın; bu, sizi ve doktorunuzu yönlendirir

Diyet ve egzersiz

Sebze, meyve, tam tahıl ve sağlıklı proteinler açısından zengin, dengeli bir beslenme ruh halinizi dolaylı olarak destekler. Aşırı şeker ve işlenmiş gıdalar enerjinizi düşürebilir. Haftada 3-4 gün yapılan orta yoğunlukta egzersiz, kaygı ve gerginliği azaltmada yardımcı olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Travma anıları gelip gittiğinde kaygı, çaresizlik, sinirlilik ve üzüntü bir arada yaşanabilir. Bu duyguların geçici olabileceğini bilmek önemlidir. Belirtileri bastırmak yerine kabul etmek ve bir uzmanla konuşmak yükünüzü hafifletir.

Önleme

Travmatik olayların kendisini önlemek her zaman mümkün olmayabilir. Ancak olay sonrası erken dönemde psikolojik ilk yardım, güvenli bir ortam, aile ve toplum desteği almak, belirtilerin uzun süreli travma sonrası stres bozukluğuna dönüşmesini önlemeye yardımcı olabilir.

Aşılar

Bu durum için bir aşı bulunmamaktadır.

Tarama programları

Rutin bir tarama testi yoktur. Ancak ciddi bir travma yaşadıktan sonraki haftalarda doktorunuz belirtilerinizi değerlendirerek erken destek önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin kronikleşmesi ve yıllarca aralıklarla tekrarlaması
• Depresyon, yaygın kaygı bozukluğu gibi ek ruhsal sorunlar
• Alkol ve madde kullanımı bozuklukları
• İş, okul ve sosyal ilişkilerde bozulma
• Fiziksel sağlık sorunları (özellikle kalp-damar ve bağışıklık sistemi üzerinde olumsuz etkiler)
• Kendine zarar verme ve intihar davranışı riski

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki: travma sonrası belirtiler yaşayan birçok kişi, doğru tedavi ve destekle belirgin şekilde iyileşir. Belirtiler gelip gidebilir, ancak zamanla daha seyrekleşir, şiddeti azalır ve yaşam akışına karışır. İyileşme bir yolculuktur ve herkesin hızı farklıdır. Umut etmeye değer; sosyal destek ve profesyonel yardımla daha iyi hissetmek mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.