Şarbon Nedir?

Genel Bakış

Şarbon (anthrax), Bacillus anthracis adlı bir bakterinin neden olduğu nadir bir enfeksiyon hastalığıdır. Bu bakteri doğada toprakta bulunur ve özellikle sığır, koyun, keçi gibi otçul hayvanları enfekte eder. İnsanlar genellikle hasta hayvanlara veya hayvan ürünlerine (deri, yün, et) temas ettiğinde mikrobu kapar. Hastalık deri, solunum veya sindirim yoluyla bulaşabilir.

Şarbon çok nadir görülür. Türkiye'de hayvancılıkla uğraşılan bölgelerde zaman zaman tek vakalar olabilir, ancak toplum genelinde sık karşılaşılan bir hastalık değildir.

Daha çok çiftçiler, veterinerler, mezbaha çalışanları, deri işleyenler ve yün işçileri gibi hayvanlarla yoğun temas eden kişileri etkiler.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Deri şarbonu: Ciltte küçük, kaşıntılı ve kırmızı bir kabarıklıkla başlar; birkaç gün içinde ortası koyu siyah bir kabuk bağlayan, ağrısız bir yaraya dönüşür. Çevresinde şişlik olabilir.
• Solunum şarbonu: Boğaz ağrısı, yorgunluk, ateş ve öksürük gibi grip benzeri belirtilerle başlar; kısa sürede nefes darlığı, göğüs ağrısı ve çarpıntı gelişebilir.
• Sindirim şarbonu: Mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, kanlı ishal ve ateşle kendini gösterir.
• Enjeksiyon şarbonu (nadir): Madde enjekte edilen bölgede ağrılı şişlik, kızarıklık ve ilerleyen durumda şok belirtileri görülebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Bacillus anthracis bakterisinin sporlarının derideki bir kesik veya çatlak yoluyla vücuda girmesi (deri şarbonu)
• Sporların nefes yoluyla akciğerlere ulaşması (solunum şarbonu)
• Sporların ağız yoluyla sindirim sistemine alınması (sindirim şarbonu)
• Enfekte hayvanların kanı, derisi, yünü veya çiğ etiyle temas edilmesi

Risk faktörleri

• Sığır, koyun, keçi gibi otçul hayvanlarla çalışmak
• Veteriner hekim, mezbaha çalışanı veya çiftçi olmak
• İşlenmemiş hayvan derisi, yünü veya kılıyla uğraşmak
• Şarbonun yaygın olduğu bölgelere seyahat etmek
• Laboratuvarda Bacillus anthracis bakterisiyle çalışmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Hayvan veya hayvan ürünleri temasından sonra ciltte yara, kabarcık veya siyah kabuk gelişirse
• Ateş, nefes darlığı veya şiddetli baş ağrısı gibi solunum belirtileri varsa
• Kanlı kusma veya kanlı ishal gibi sindirim belirtileri varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Hayvancılık gibi riskli bir işte çalışıyorsanız korunma yöntemleri hakkında bilgi almak için
• Şarbon aşısının sizin için gerekli olup olmadığını öğrenmek için

Tanı

Doktorunuz önce şikayetlerinizi dinler, sizi muayene eder ve hayvan veya hayvan ürünleriyle temasınız olup olmadığını sorar. Şüphelendiğinde kesin tanı koymak için bazı örnekler ve tetkikler ister.

Yapılabilecek testler

• Kan testi (bakteri veya bağışıklık yanıtının gösterilmesi)
• Yara örneği veya balgam örneğinden kültür yapılması
• Akciğer röntgeni veya bilgisayarlı tomografi (BT)
• Menenjit şüphesinde beyin omurilik sıvısı incelemesi

Randevunuzda neler beklenir

Tetkikler için kan vermeniz veya yaranızdan örnek alınması gerekebilir. Bu işlemler genellikle kısa sürer ve hafif bir rahatsızlık dışında ağrıya yol açmaz. Sonuçlar birkaç gün içinde çıkar; gerekirse doktorunuz sonuçlar gelmeden önce tedaviye başlayabilir.

Tedavi

Şarbon tedavisinde ana yaklaşım antibiyotik kullanmaktır. Tedaviye ne kadar erken başlanırsa iyileşme şansı o kadar yüksektir. Deri şarbonu genellikle ayakta tedavi edilebilirken, solunum ve sindirim şarbonu hastanede yatış ve yoğun bakım desteği gerektirir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun verdiği ilaçları aksatmadan ve önerilen süre boyunca kullanın
• Cilt yarasını kapatmayın, kaşımayın, sıkmayın veya patlatmayın
• Bol sıvı tüketin ve vücudunuzu istirahat ettirin
• Ellerinizi sık sık sabun ve suyla yıkayın

Tıbbi tedaviler

Antibiyotikler şarbonun her türünde temel tedavidir. Hangi antibiyotiğin, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanılacağına doktor karar verir. Ağır vakalarda antibiyotikler damar yoluyla verilir ve hastanede solunum desteği, sıvı tedavisi gibi ek destekler uygulanır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi müdahale çok nadir gerekir. Sadece deri şarbonunda yarada ölü doku varsa temizlik amacıyla basit bir işlem yapılabilir.

Bu durumla yaşamak

Şarbon geçirdikten sonra dinlenmeniz ve ilaç tedavinizi tamamlamanız çok önemlidir. Cilt yarası iyileşirken iz kalabilir; bu normaldir ve zamanla belirginliği azalır. Doktorunuzun belirlediği kontrol randevularına düzenli gitmeyi ihmal etmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Hayvanlarla çalışırken koruyucu eldiven, uzun kollu kıyafet ve maske kullanın
• İş kıyafetlerinizi evde diğer çamaşırlarla birlikte yıkamayın ve mümkünse iş sonrası duş alın
• Hasta, düşük yapmış veya ölmüş hayvanlara çıplak elle temas etmeyin; bu durumda yerel sağlık müdürlüğüne veya veteriner hekime haber verin

Diyet ve egzersiz

Şarbon için özel bir diyet gerekmez. Bağışıklığınızı desteklemek için dengeli beslenmeye özen gösterin, yeterli su için. Doktorunuzun onay verdiği hafif yürüyüşler yapabilirsiniz; ancak yorgunluk hissederseniz dinlenmeye öncelik verin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Nadir ve ciddi bir hastalık geçirmek kaygı ve korku yaratabilir. Bu duygular normaldir. Aileniz veya arkadaşlarınızla hislerinizi paylaşmak, gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek almak iyileşme sürecinize iyi gelecektir.

Önleme

Evet, şarbon büyük ölçüde önlenebilir. En önemli korunma yolu hayvanların düzenli aşılanması ve hayvancılıkta hijyen kurallarına uyulmasıdır. Riskli ortamlarda koruyucu ekipman kullanmak ve elleri sık sık yıkamak da çok etkilidir.

Aşılar

Şarbon aşısı yalnızca çok yüksek risk altındaki kişilere (örneğin bazı askeri personel, laboratuvar çalışanları ve hayvancılıkla uğraşanlar) önerilir. Genel toplum için rutin bir aşı değildir. Aşı yaptırmanız gerekip gerekmediğine doktorunuz karar verir.

Tarama programları

Toplumda şarbon taraması yapılmaz. Ancak riskli işyerlerinde çalışanlar, işe giriş muayeneleri ve periyodik kontroller sırasında doktor tarafından değerlendirilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Enfeksiyonun kana karışması (sepsis) ve çoklu organ yetmezliği
• Solunum şarbonunda ağır solunum yetmezliği ve şok
• Menenjit (beyin zarlarının iltihaplanması)
• Sindirim şarbonunda bağırsak hasarı ve kanama
• Deri şarbonunda yara çevresinde hızla yayılan doku ölümü

Uzun vadeli görünüm

Erken tanı ve doğru tedaviyle şarbonun deri formu neredeyse her zaman tamamen iyileşir. Solunum ve sindirim formları daha ağır olmakla birlikte, erken yoğun bakım desteği ile iyileşme oranları belirgin şekilde yükselir. Hastalığı atlatan kişiler uzun dönemde normal hayatlarına dönebilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.