Çiçek Hastalığı (Smallpox) Rehberi

Genel Bakış

Çiçek hastalığı, variola virüsü adı verilen bir mikropla oluşan, geçmişte çok sayıda insanın ölümüne yol açan ağır bir enfeksiyon hastalığıdır. Dünya çapında yapılan aşılama çalışmaları sayesinde 1980 yılında hastalık tamamen ortadan kaldırılmıştır. Bugün doğal olarak hiçbir ülkede çiçek hastalığı görülmemektedir; ancak virüs bazı özel laboratuvarlarda saklanmaktadır.

Hayır, çiçek hastalığı doğal olarak hiç görülmemektedir. Son doğal vaka 1977 yılında tespit edilmiştir. Günümüzde hastalık yalnızca biyolojik araştırma laboratuvarlarında saklanan örneklerle sınırlıdır ve halk sağlığı uzmanları tarafından sıkı şekilde izlenmektedir.

Geçmişte çiçek hastalığı her yaştan insanı etkileyebilirdi ve aşı olmayanlarda daha ağır seyrederdi. Bugün çiçek aşısı rutin yapılmadığı için toplumun büyük bölümünün bu virüse karşı bağışıklığı yoktur. Bu nedenle virüsün herhangi bir nedenle yeniden ortaya çıkmasına karşı sağlık otoriteleri hazırlık planları yapmaktadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yüksek ateş, halsizlik ve baş ağrısı
• Sırt ve kas ağrıları
• Ateşin düşmesiyle yüzde, kollarda ve avuç içlerinde başlayan kırmızı döküntüler
• Döküntülerin içi sıvı dolu kabarcıklara ve daha sonra iltihaplı sert kabarcıklara dönüşmesi
• Kabarcıkların kabuklanıp dökülmesi ve ciltte çökük izler bırakması

Nedenler

Ana nedenler

• Çiçek hastalığı, 'variola virüsü' adı verilen bir virüsün enfeksiyonudur.
• Hasta bir kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında yayılan damlacıkların nefesle alınmasıyla bulaşır.
• Enfekte kişinin döküntülerine doğrudan temas etmek veya virüs bulaşan eşya, çarşaf gibi nesnelerle temas etmek de bulaşmaya neden olabilir.

Risk faktörleri

• Çiçek aşısı yapılmamış olması veya hastalığın daha önce geçirilmemiş olması
• Çiçek virüsü ile çalışan laboratuvar personeli ve araştırmacı olmak
• Virüsün saklandığı veya araştırıldığı bir tesiste bulunmak veya biyolojik bir saldırı durumunda etkilenmiş bölgede yer almak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Eğer çiçek hastalığına yakalanmış biriyle temas ettiğinizi düşünüyorsanız veya çiçek hastalığını hatırlatan döküntü ve ateşiniz varsa, vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Başvurmadan önce telefonla arayarak şüphenizi belirtin; böylece sağlık ekibi sizi izole ve uygun şekilde karşılayabilir.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Çiçek aşısının sizin için gerekli olup olmadığını öğrenmek amacıyla özel bir risk durumunuz varsa (örneğin laboratuvarda çalışıyorsanız) iş hekiminize veya aile hekiminize danışabilirsiniz.
• Olağan sağlık kontrolü sırasında doktorunuza seyahatleriniz, bağışıklık durumunuz ve aşı gereksiniminiz hakkında bilgi sorulabilir.

Tanı

Doktor, belirtilerinizi dinler ve cildinizi muayene eder. Diğer döküntülü hastalıklardan (örneğin suçiçeği, kızamık veya alerjik döküntü) ayırt edebilmek için gerekli görürse bazı tetkikler ister. Çiçek hastalığından şüphelenilirse tanının doğrulanması için örnekler ileri düzey laboratuvarlara gönderilir.

Yapılabilecek testler

• PCR testi: Virüsün genetik maddesini tespit eden duyarlı bir testtir.
• Elektron mikroskobu: Döküntü örneğinde virüsün doğrudan görülmesini sağlar.
• Kan testleri: Virüse karşı oluşan antikorları veya virüsün kendisini araştırır.

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz sizi izole bir muayene odasında görebilir. Şüpheli durumlarda sağlık otoritelerine bildirim yapılır; bu bir rutin halk sağlığı kuralıdır. Süreç boyunca doktorunuz ve sağlık ekibi size ne yapmanız gerektiğini adım adım anlatacaktır.

Tedavi

Çiçek hastalığını tamamen iyileştiren özel bir ilaç bulunmamakla birlikte, hastalık destekleyici bakım ve gerektiğinde antiviral ilaçlarla tedavi edilebilir. Aşı, virüse maruz kaldıktan sonra yapılırsa hastalığın şiddetini hafifletebilir. Tedavi mutlaka doktor gözetiminde ve hastane koşullarında planlanmalıdır.

Evde kişisel bakım

• Yatak istirahati yapmak ve vücudu dinlendirmek
• Bol miktarda su ve sıvı tüketerek vücudun sıvı dengesini sağlamak
• Döküntüleri kaşımamak; temiz ve kuru tutmak
• Ateş kontrolü için doktorun önerdiği yöntemleri uygulamak (örneğin ılık duş, ince giysiler)

Tıbbi tedaviler

Hastanede izolasyon, sıvı takviyesi, ağrı ve ateş için destekleyici ilaçlar, varsa ikincil bakteriyel enfeksiyonlara karşı antibiyotikler ve ağır vakalarda solunum desteği uygulanabilir. Antiviral ilaçlar yalnızca doktor kararıyla ve belirli durumlarda kullanılır. Hangi tedavinin uygulanacağı hastanın durumuna göre sağlık ekibi tarafından belirlenir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çiçek hastalığında cerrahi bir operasyon önerilmez. Tedavi tıbbi ve destekleyicidir.

Bu durumla yaşamak

Çiçek hastalığı doğal yolla görülmediğinden günlük yaşamda bu hastalıkla ilgili bir kısıtlama yoktur. Herhangi bir şüpheli durumda ise hastanın ve temaslılarının izolasyonu, sağlık ekiplerinin yönlendirmelerine uymak ve hijyen kurallarına dikkat etmek gerekir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Genel sağlığı korumak için dengeli beslenmek, düzenli uyumak ve yeterli egzersiz yapmak
• Hijyen kurallarına özen göstermek; elleri sık sık yıkamak
• Bağışıklığı takviye etmek için hekimin önerdiği aşıları yaptırmak (çiçek aşısı hariç, güncel takvimdeki aşılar)

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet yoktur. Virüsle karşılaşma riski olanlar için bağışıklık sistemini güçlü tutmak önemlidir; bu nedenle mevsiminde sebze ve meyve, yeterli protein ve bol su içeren beslenme önerilir. Hasta döneminde ise istirahat ve sıvı alımı önceliklidir; iyileştikten sonra doktor onayıyla normal egzersiz düzenine dönülebilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Geçmişte çiçek hastalığı geçiren kişiler, korku, damgalanma ve vücut görünümündeki değişiklikler nedeniyle duygusal olarak zorlanabiliyordu. Bugün hastalık olmadığı için bu kaygı gündemde değil; ancak herhangi bir salgın endişesi kaygı yaratabilir. Bu durumda güvenilir sağlık kaynaklarından bilgi almak ve gerekiyorsa psikolojik destek aramak önemlidir.

Önleme

Çiçek hastalığı aşı ile tamamen önlenebilen bir hastalık olmasa da, küresel aşılama çalışmaları sayesinde hastalık dünyadan silinmiştir. Bugün için vakaların görülmemesi en iyi korunma yoludur. Riskli durumlarda ise aşılama, temaslı takibi ve izolasyon ile önlem alınır.

Aşılar

Çiçek aşısı; virüsle çalışan laboratuvar personeli, askeri personel ve salgın durumunda temaslılar gibi belirli gruplara yapılabilir. Türkiye'de çiçek aşısı rutin aşı takviminde yer almamaktadır. Aşının ülkemizdeki uygulaması Sağlık Bakanlığı'nın kararları doğrultusunda yapılır.

Tarama programları

Çiçek hastalığı doğal olarak görülmediğinden toplum genelinde bir tarama testi önerilmez. Tarama yalnızca olağanüstü bir biyolojik tehdit veya salgın durumunda halk sağlığı otoriteleri tarafından planlanabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ciltte kalıcı izler (çiçek bozuğu) ve şekil bozuklukları
• Göz iltihabı sonucu görme kaybı
• Zatürre ve solunum yetmezliği
• Beyni etkileyen iltihaplanma (ensefalit) ve kalıcı nörolojik hasar
• Virüsün ciltte kanamalara yol açmasıyla ağır kan kaybı ve şok

Uzun vadeli görünüm

Çiçek hastalığı geçmişte ciddi bir halk sağlığı tehdidiydi, ancak aşı sayesinde dünyadan tamamen silindi. Bugün virüsün yeniden ortaya çıkması durumunda bile aşı stokları, antiviral ilaçlar ve yoğun bakım imkânları sayesinde ölüm oranı önemli ölçüde azaltılabilir. En doğru yaklaşım, olası bir salgın durumunda sağlık otoritelerinin yönlendirmelerine uymaktır.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Dünya Sağlık Örgütü (WHO) - Çiçek Hastalığı ↗
• Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) - Smallpox ↗

Yerel kuruluşlar

• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.