Endometriozis Rehberi: Belirtileri, Tanısı ve Tedavisi

Genel Bakış

Endometriozis (halk arasında çikolata kisti olarak da bilinir), rahmin iç tabakasındaki dokuya benzeyen dokunun rahmin dışında büyümesi durumudur. Bu doku normalde iç tabakada bulunur ve adet döneminde kanar. Endometrioziste ise bu doku yumurtalıklar, tüpler, rahim çevresi ve bazen bağırsak gibi bölgelerde de görülür. Her adet döneminde bu alanlar da kanayıp iltihaplanabilir; zamanla ağrı, kist oluşumu ve yapışıklıklara yol açabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünya genelinde kadınların yaklaşık %10'unda endometriozis görülür. Yani dünyada yaklaşık 190 milyon kadının bu hastalıkla yaşadığı tahmin edilmektedir. Türkiye'de de sık karşılaşılan bir rahatsızlık olmasına rağmen, adet ağrısı olarak normalleştirilmesi nedeniyle teşhis konulamayan çok sayıda kadın vardır.

Endometriozis genellikle doğurganlık çağındaki kadınları etkiler; yani ergenlikten menopoza kadar her yaşta görülebilir. En sık tanı konulan yaş aralığı 25-40'tır. Ailesinde endometriozis olanlarda görülme sıklığı daha yüksektir. Adet gören herkes endometriozis olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Adet döneminde normal kabul edilenin ötesinde şiddetli ağrı
• Adet öncesi, sırası ve sonrasında devam eden kasık ve bel ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Dışkılama veya idrar yaparken ağrı, özellikle adet döneminde
• Yoğun veya uzun süren adet kanamaları, adet arası lekelenme
• Sürekli yorgunluk ve hâlsizlik
• Karın şişkinliği, bulantı, bazen ishal veya kabızlık
• Gebelik elde etmede zorluk

Nedenler

Ana nedenler

• Kesin nedeni tam olarak bilinmiyor, ancak retrograd menstrüasyon (adet kanının bir kısmının tüpler yoluyla karın boşluğuna geri kaçması) en yaygın kabul edilen teoridir.
• Bağışıklık sisteminin geri kaçan endometrium hücrelerini temizleyememesi, hücrelerin yerleşip büyümesine olanak sağlayabilir.
• Karın boşluğundaki bazı hücrelerin endometriuma benzeyen hücrelere dönüşmesi (hücresel metaplazi) de suçlanan mekanizmalardandır.
• Genetik yatkınlık ve aile öyküsü önemli bir rol oynar.
• Endometrium hücrelerinin lenf veya kan yoluyla uzak bölgelere taşınması da olası bir açıklamadır.

Risk faktörleri

• Ailede endometriozis öyküsü
• Erken yaşta (örneğin 11 yaşından önce) ilk adet görme
• Kısa adet döngüsü (27 günden kısa) veya uzun süren adet kanamaları
• Hiç doğum yapmamış olmak
• Rahim veya tüplerde yapısal anomali bulunması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ağrınız artık günlük işlerinizi, okulunuzu veya işinizi yapamayacak hale getiriyorsa
• Ağrı kesicilerin işe yaramadığı, gece uyandıran ağrılar yaşıyorsanız
• Ateş, kusma veya bayılma gibi eşlik eden belirtiler varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Adet dönemlerinizde şiddetli ağrı, ağrılı cinsel ilişki veya adet arası kanama gibi belirtiler birkaç ay üst üste tekrarlıyorsa
• Gebelik planlıyorsanız ve gebelik elde edemiyorsanız
• Karın ağrısı, şişkinlik ve sindirim şikayetleri adet döngünüzle bağlantılı olarak ortaya çıkıyorsa

Tanı

Endometriozis tanısı için doktorunuz önce belirtilerinizi dinler ve jinekolojik muayene yapar. Ardından ultrason veya MR gibi görüntüleme yöntemleri kullanılabilir. Kesin tanı bazı durumlarda laparoskopiyle (karın içine ince bir kamera yardımıyla bakılması) konur. Bu işlem aynı zamanda tedavi amaçlı da kullanılabilir.

Yapılabilecek testler

• Jinekolojik muayene
• Transvajinal ultrason (ince bir probun vajinadan ilerletilerek yapılan ultrason)
• Manyetik rezonans görüntüleme (MR)
• Laparoskopi (karın duvarından ince bir tüp yerleştirilerek rahim ve çevresinin doğrudan incelenmesi)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci zaman alabilir; çoğu kadın belirtilerini yıllarca 'normal adet ağrısı' olarak kabul eder. Doktorunuz detaylı bir öykü alacak, gerekirse sizi kadın doğum uzmanına yönlendirecektir. Tanı konduktan sonra tedavi planı yaşam döneminize ve hedeflerinize göre kişiselleştirilir.

Tedavi

Endometriozis kronik bir hastalıktır; tedavi tamamen ortadan kaldırmaktan çok, belirtileri kontrol altına almaya yöneliktir. Tedavi; ağrıyı azaltmayı, adet döngüsünü düzenlemeyi, endometriozis dokusunun büyümesini engellemeyi ve doğurganlığı korumayı hedefler. Plan, yaşınıza, belirtilerinizin şiddetine, kist olup olmamasına ve gebelik isteğinize göre değişir.

Evde kişisel bakım

• Sıcak su torbası veya sıcak banyo ile ağrıyan bölgeyi rahatlatın
• Düzenli yürüyüş, yüzme veya yoga gibi hafif egzersizler yapın
• Yeterli uyuyun ve dinlenin
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri, meditasyon veya hobiler edinin
• Ağrınızı ve belirtilerinizi bir günlükte takip edin

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz öncelikle ağrıyı hafifletmek için ilaçlar önerebilir. Ayrıca hormonal tedaviler (doğum kontrol hapları, hormon salgılayan rahim içi araç, progesteron benzeri ilaçlar veya hormon salgılatıcı analoglar) adet döngüsünü düzenleyerek endometriozis dokusunun beslenmesini azaltabilir. Bu tedaviler, hastaya özel olarak seçilir ve uzun süreli kullanımda doktor takibi gerekir. İlaçlarla birlikte ağrı yönetimi, fiziksel terapi ve psikolojik destek de tedavinin parçası olabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

İlaçların yetersiz kaldığı durumlarda, büyük endometrioma kistleri varlığında, yapışıklıkları ayırmak için veya gebelik şansını artırmak amacıyla laparoskopik cerrahi önerilebilir. Cerrahi sırasında endometriozis odakları çıkarılır, kistler boşaltılır. İleri yaş ve aile tamamlanmışsa rahmin alınması (histerektomi) düşünülebilir; ancak bu, tek başına her zaman şikayetleri tamamen bitirmez.

Bu durumla yaşamak

Endometriozisli yaşam, zaman zaman zorlayıcı olabilir. Belirtiler adet döngüsüne bağlı olduğu için yılın belirli günlerinde daha yoğun yaşanabilir. Bu dönemlerde kendinize daha fazla izin verin, iş ve sosyal hayatınızı esnek planlayın. Belirti günlüğü tutmak hem size hem doktorunuza yol gösterir. Ayrıca partnerinizi, ailenizi ve yakın arkadaşlarınızı hastalığınız hakkında bilgilendirmek destek hissetmenizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Uyku düzeninizi koruyun ve yeterli dinlenin
• Düzenli egzersizi günlük programınıza ekleyin
• Sigara içmeyin, alkolü sınırlandırın
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, yoga veya meditasyon deneyin
• Hobi ve sosyal aktivitelere zaman ayırın

Diyet ve egzersiz

Beslenme, endometrioziste doğrudan bir tedavi olmasa da belirtileri hafifletmeye yardımcı olabilir. Lifli gıdalar, sebze-meyve, tam tahıllı ürünler ve omega-3 kaynağı balık tüketmek önerilir. İşlenmiş gıdalar, fazla şeker ve kafein bazı kadınlarda şikayetleri artırabilir. Egzersiz; endorfin salgısını artırarak ağrı algısını azaltır. Yürüyüş, yüzme, yoga ve pilates gibi düşük yoğunluklu egzersizler özellikle uygundur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik ağrı, tekrarlayan testler, plansız ameliyat ihtimalleri ve doğurganlık kaygısı psikolojik yük oluşturabilir. Anksiyete, depresyon, yorgunluk ve çaresizlik hisleri sık eşlik eder. Bu duygularınızı kabul edin; yalnız değilsiniz. Bir psikolog veya psikiyatristten destek almak, varsa bir destek grubuna katılmak, duygusal yükü önemli ölçüde hafifletebilir. Unutmayın: ruh sağlığınız da beden sağlığınız kadar değerlidir.

Önleme

Endometriozisi tamamen önleyen bilinen bir yöntem yoktur. Bununla birlikte sağlıklı bir yaşam tarzı, düzenli doktor kontrolü ve belirtilerin erken dönemde değerlendirilmesi, hastalığın ilerlemesini ve yaşam kalitesinin düşmesini engelleyebilir.

Aşılar

Endometriozise karşı koruyucu bir aşı şu anda bulunmamaktadır.

Tarama programları

Endometriozis için toplum taraması önerilmemektedir. Ancak adet ağrısı gibi belirtileriniz varsa veya risk grubundaysanız, düzenli jinekolojik muayene yaptırmanız erken tanıya yardımcı olabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtiler giderek şiddetlenebilir; kronik pelvik ağrı yaşam kalitenizi düşürebilir.
• Yumurtalıkta çikolata kistleri (endometrioma) oluşabilir; bu kistler yumurtalık dokusuna zarar verebilir.
• Endometriozis dokusu ve yapışıklıklar tüpleri tıkayabilir, gebe kalmayı zorlaştırabilir.
• Bağırsak, mesane ve diğer organları etkileyen hastalık, uzun vadede organ fonksiyonlarını bozabilir.

Uzun vadeli görünüm

Endometriozis zorlu ama yönetilebilir bir hastalıktır. Erken tanı ve uygun tedavi ile ağrılar büyük ölçüde kontrol altına alınabilir; çoğu kadın normal bir yaşam sürdürebilir ve gebe kalabilir. Önemli olan, belirtilerinizi ciddiye almak, kendinize iyi bakmak ve doktorunuzla iş birliği içinde hareket etmektir. Umudunuzu kaybetmeyin; bugün pek çok tedavi seçeneği mevcuttur.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• Endometriosis.org ↗
• Endometriosis Foundation of America ↗

Yerel kuruluşlar

• Türk Jinekoloji ve Obstetrik Derneği (TJOD) ↗ · Türkiye

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.