Parasomniler: Uyku Sırasında Yaşanan Olağandışı Davranışlar

Genel Bakış

Parasomniler, uykunun olağandışı bir aşamasında veya uykudan tam uyanma sırasında ortaya çıkan istenmeyen davranış, duygu veya yaşantılardır. Bu duruma uykuda yürüme, uykuda konuşma, gece terörü, kabus görme, diş gıcırdatma ve uykuda yemek yeme gibi örnekler verilebilir. Kişi bu sırada genellikle uyanık değildir ve yaptığının farkında olmaz.

Evet, özellikle çocuklarda oldukça yaygındır. Çocukların yaklaşık üçte biri en az bir kez uykuda yürüme veya gece terörü gibi bir parasomni yaşar. Erişkinlerde de görülmekle birlikte daha az sıklıktadır.

Parasomniler her yaşta görülebilir. En sık 3-7 yaş arası çocukları etkiler ve çoğu ergenlik döneminde kendiliğinden düzelir. Erişkinlerde görülen parasomniler bazen başka bir uyku bozukluğu, ilaç veya nörolojik bir durumla ilişkili olabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Uykuda yürüme veya uykuda oturma ve etrafa bakma
• Uykuda konuşma, mırıldanma veya bağırma
• Gece terörü: kişi çığlık atarak uyanır, yoğun korku yaşar ve genellikle hiçbir şey hatırlamaz
• Kabuslar ve korkuyla uyanma
• Diş gıcırdatma veya çene sıkma
• Uykuda yemek yeme veya uykuda cinsel davranışlar (nadir)
• Uykudan uyanır gibi görünüp anlamsız, karışık davranışlar (konfüzyonel uyanma)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda uykuda yürüme ve gece terörü daha yaygındır
• Gece uykunun ilk yarısında ortaya çıkar, çocuk sabah olanları hatırlamaz
• Bazı çocuklarda uykusunda ağlama, korkuyla uyanma görülebilir
• Çocuk uykuya dalarken veya uyanırken karışık davranışlar sergileyebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Erişkin ve yaşlılarda daha çok REM uykusu davranış bozukluğu görülür: rüyalarını oynama, bağırma, vurma veya yataktan düşme
• Uykusuzluk, stres veya bazı ilaçlar parasomniyi yeniden tetikleyebilir
• Yaşlılarda yeni başlayan parasomni, nörolojik bir durumun habercisi olabilir

Nedenler

Ana nedenler

• Uyku yoksunluğu ve düzensiz uyku programı
• Stres ve duygusal gerginlik
• Yüksek ateş veya hastalık
• Bazı ilaçlar ve alkol kullanımı
• Genetik yatkınlık ailede benzer sorunların olması
• Diğer uyku bozuklukları, örneğin uyku apnesi

Risk faktörleri

• Ailede parasomni öyküsü olması
• Çocukluk döneminde olmak
• Düzensiz ve yetersiz uyku
• Alkol veya uyku ilacı kullanımı
• Migren, depresyon veya anksiyete gibi sağlık sorunları
• Huzursuz bacak sendromu gibi eşlik eden uyku bozuklukları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Parasomni sırasında yaralanma olduysa veya başka birine zarar verme riski varsa
• Yetişkinde yeni başlayan ve sürekli tekrarlayan parasomni varsa
• Uyku sırasında nefes durması, boğulma hissi veya şiddetli hareketler eşlik ediyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Parasomni epizotları arttıysa ve kişinin günlük yaşamını etkiliyorsa
• Uyku kalitesi bozuluyorsa, gündüz aşırı uykululuk oluyorsa
• Parasomni nedeniyle aile üyeleri endişeliyse
• Çocuğun uykusunda yürüme veya gece terörü sık ve şiddetliyse

Tanı

Bir parasomni tanısı için doktorunuz önce ayrıntılı bir görüşme yapar. Uyku alışkanlıklarınız, gece yaşadıklarınız ve varsa ailede benzer sorunlar hakkında sorular sorar. Doktorunuz bazen bir uyku günlüğü tutmanızı veya yanınızda uyuyan kişiden bilgi almanızı isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Uyku günlüğü: Birkaç hafta boyunca gece davranışlarınızı kaydetmek
• Nörolojik muayene: Nörolojik bir sorun olup olmadığını değerlendirmek
• Polisomnografi (uyku testi): Gerektiğinde gece bir laboratuvarda uyuyarak beyin dalgalarınızın, kalp atışınızın ve nefesinizin izlendiği test

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz belirtilerinizi dinleyip size uygun bir tedavi planı önerecektir. Çoğu durumda kesin bir test gerekmez. Eğer uyku testi gerekiyorsa, bu işlem bir gece hastanede veya uyku merkezinde yapılır ve ağrısız, güvenli bir incelemedir.

Tedavi

Parasomni tedavisinin temelinde güvenli bir uyku ortamı, düzenli uyku alışkanlıkları ve tetikleyen faktörlerin kontrolü yer alır. Tedavi, durumun türüne, şiddetine ve kişinin yaşına göre değişir. Çocuklarda genellikle ilaç gerekmez, zamanla iyileşme beklenir. Yetişkinlerde ise altta yatan bir neden varsa o öncelikle ele alınır.

Evde kişisel bakım

• Uyku düzeninizi koruyun: her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkın
• Yatak odasını güvenli hale getirin: pencereleri kilitli tutun, keskin eşyaları kaldırın, yatak başucuna çan koyun
• Uykudan önce rahatlatıcı aktiviteler yapın: kitap okumak, gevşeme egzersizleri
• Alkol ve kafeinden kaçının, özellikle akşam saatlerinde
• Uyku vaktini ve uykuracak süreyi yeterli olacak şekilde düzenleyin

Tıbbi tedaviler

Bazı parasomni türlerinde, özellikle yetişkinlerde şiddetli ve tehlikeli ataklar varsa doktorunuz bazı ilaçları reçete edebilir. Bu ilaçlar yalnızca doktor önerisiyle ve belirli durumlarda kullanılır. İlaç isimleri ve dozlar hekim tarafından belirlenir; kendi başınıza ilaç almayınız.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi genellikle parasomni tedavisinde kullanılmaz. Paranız başka bir tıbbi durum (örneğin uyku apnesi) nedeniyle oluşuyorsa, o durumun cerrahi tedavisi gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Parasomniyle yaşamak endişe verici olabilir, ancak çoğu zaman kontrol altına alınabilir. Günlük yaşamınızda uyku hijyenine dikkat etmek, stresi yönetmek ve uyku ortamınızı güvenli hale getirmek en önemli adımlardır. Ailenizi ve yakınlarınızı bu durum hakkında bilgilendirmek de işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yatış ve kalkış saatlerinizi sabit tutun
• Akşamları ağır egzersizden kaçının; sabah veya öğlen yürüyüşü iyi olabilir
• Stres yönetimi için gevşeme nefesleri veya meditasyon deneyin
• Yatak odanızı sadece uyku için kullanın, televizyon ve telefonu odadan çıkarın
• Akşam yemeğini yatmadan en az 2-3 saat önce yiyin

Diyet ve egzersiz

Düzenli fiziksel aktivite uyku kalitesini artırır ve stresi azaltır. Ancak yatma saatine yakın ağır egzersiz yapmak parasomniyi tetikleyebilir. Gün içinde hareket etmek, akşam yatmadan önce hafif bir yürüyüş yapmak genellikle faydalıdır. Beslenmede ise ağır gece yemekleri ve kafein içeren içeceklerden kaçınmak önemlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Parasomniler hem kişiyi hem de aile üyelerini duygusal olarak etkileyebilir. Gece yaşanan olaylar nedeniyle uyanmak, utanç veya kaygı yaratabilir. Bu duyguları doktorunuzla paylaşın; gerekirse psikolojik destek almak da bir seçenektir. Unutmayın ki bu durum kimsenin suçu değildir ve yardım alınabilir.

Önleme

Parasomnileri tamamen önlemek her zaman mümkün olmasa da, tetikleyicilerden kaçınmak ve iyi uyku alışkanlıkları benimsemek atakların sıklığını azaltabilir. Özellikle düzenli uyku, yeterli dinlenme ve stres kontrolü riski belirgin şekilde düşürür.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Uyku sırasında yürüme ve hareketlere bağlı düşme, çarpma veya yaralanma riski
• Gündüz aşırı uykululuk ve yorgunluk nedeniyle iş/okul başarısında düşüş
• Uyku yoksunluğuna bağlı dikkat ve hafıza sorunları
• Parasomni nedeniyle kişinin kendine ya da başkasına zarar vermesi
• İlişkilerde gerginlik ve utanç hissi, sosyal izolasyon

Uzun vadeli görünüm

Parasomnilerin çoğu, özellikle çocukluk döneminde görülenler, ergenlikle birlikte kendiliğinden düzelir. Yetişkinlerde görülen türlerde de uyku alışkanlıklarının düzenlenmesi, stresin azaltılması ve gerektiğinde doktor kontrolü ile belirtiler kontrol altına alınabilir. Doğru yaklaşım ve destekle çoğu insan sağlıklı ve huzurlu bir uyku düzenine kavuşur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.