Çölyak Hastalığı

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, gluten adı verilen bir proteine karşı bağışıklık sisteminin verdiği tepki sonucu ince bağırsağın zarar gördüğü bir hastalıktır. Gluten; buğday, arpa ve çavdarda bulunur. Bu hastalığı olan kişiler gluten içeren yiyecekler tükettiğinde bağırsakta iltihap oluşur ve besinlerin emilimi bozulur.

Oldukça yaygın bir hastalıktır; yaklaşık her 100 kişiden 1'ini etkiler. Ancak raporlara göre birçok kişi henüz teşhis edilmemiştir.

Çölyak hastalığı her yaşta başlayabilir. Ailede çölyak hastalığı olanlar, tip 1 diyabet, Down sendromu ve otoimmün tiroid hastalığı gibi durumlarla birlikte görülme olasılığı daha yüksektir. Kadınlarda erkeklere göre daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İshal
• Şişkinlik
• Karın ağrısı
• Yorgunluk
• Kilo kaybı
• Demir eksikliği anemisi (kansızlık)

Çocuklarda belirtiler

• Büyüme geriliği
• Kilo alamama
• Kusma
• Huzursuzluk ve huysuzluk
• Kabızlık
• Diş minesinde bozukluklar

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirgin sindirim sorunları olmadan kronik yorgunluk
• Kemik ağrısı ve osteoporoz (kemik erimesi)
• Eklem ağrısı
• Anemi (kansızlık)
• Depresyon veya anksiyete belirtileri
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma (nöropati)

Nedenler

Ana nedenler

• Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan kişilerde gluten tüketiminin bağışıklık sistemini tetiklemesiyle ortaya çıkar.
• Bağışıklık sistemi gluteni tehlikeli bir madde gibi algılar ve ince bağırsağın iç yüzeyindeki parmaksı çıkıntılara (villüs) saldırarak onlara zarar verir.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastalığı öyküsü
• Tip 1 diyabet
• Otoimmün tiroid hastalıkları (örneğin Hashimoto)
• Down sendromu
• Turner sendromu
• İmmünoglobulin A (IgA) eksikliği

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Dışkıda kan veya siyah renkli dışkı
• Bayılma, bilinç bulanıklığı
• Şiddetli karın ağrısı veya tekrarlayan kusma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sindirim sorunları, ishal, şişkinlik veya karın ağrısı sürekli hale geldiğinde
• Açıklanamayan yorgunluk veya kansızlık durumunda
• Çocuğunuzun büyümesi yavaşladıysa veya kilo alamıyorsa

Tanı

Çölyak hastalığı tanısı için önce kan testleri yapılır. Bu testlerin doğru sonuç vermesi için testten önce glutenli yiyecekleri tüketiyor olmanız gerekir. Kesin tanı için ince bağırsaktan biyopsi (doku örneği) alınabilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: Anti-doku transglutaminaz (tTG) ve anti-endomisyum antikorları (EMA) gibi belirteçlere bakılır.
• Endoskopi ve biyopsi: Ucunda kamera olan ince bir tüp ağızdan mide ve ince bağırsağa ilerletilerek küçük bir doku parçası alınır.
• Genetik testler: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genleri incelenir; ancak bu testler tek başına tanı koydurmaz, tanıdan dışlamaya yardımcı olur.

Randevunuzda neler beklenir

Aile hekiminiz sizi bir gastroenteroloji (sindirim sistemi) uzmanına yönlendirebilir. Teşhis süreci birkaç hafta sürebilir. Doktorunuzla konuşmadan glutensiz diyete başlamayın; aksi halde testler yanıltıcı olabilir.

Tedavi

Çölyak hastalığının tek etkili tedavisi, ömür boyu sürdürülen sıkı ve kesintisiz bir glutensiz diyettir. Buğday, arpa ve çavdar içeren hiçbir yiyecek tüketilmemelidir. Diyet uygulandığında bağırsak hasarı iyileşebilir.

Evde kişisel bakım

• Baklagiller, pirinç, mısır, patates, et, balık, yumurta, meyve ve sebze gibi doğal olarak glutensiz besinlere yönelin.
• Yiyecek etiketlerini her zaman okuyun; buğday, arpa, çavdar ve malt içeren ürünlerden kaçının.
• Evde ayrı bir tezgah, kesme tahtası ve tost makinesi kullanarak çapraz bulaşmayı önleyin.
• Restoranlarda yemeğin glutensiz hazırlandığından emin olmak için soru sormaktan çekinmeyin.
• Beslenmenizde eksiklik olmaması için mutlaka bir diyetisyenden destek alın.

Tıbbi tedaviler

Çölyak hastalığını ortadan kaldıran bir ilaç bulunmamaktadır. Glutensiz diyetin yanında, kanda eksik saptanan vitamin ve mineraller (demir, kalsiyum, folat, B12 gibi) doktor önerisi ve kan sonuçlarına göre takviye olarak verilebilir. Bu takviyeler hekim tarafından belirlenir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığının kendisi için cerrahi müdahale gerekmez. Ancak çok nadir görülen komplikasyonlar (örneğin ince bağırsakta lenfoma) gelişirse, ilgili uzman ekip cerrahi tedaviye karar verebilir.

Bu durumla yaşamak

Çölyak hastalığı ile yaşamak, beslenmeyi öğrenmek ve planlı olmakla kolaylaşır. Glutensiz alternatifleri tanıdıkça, alışveriş ve yemek hazırlama süreci rutin hale gelir. Yanınızda glutensiz atıştırmalıklar bulundurmak ve davetlere giderken önceden bilgi vermek işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Adım adım değişiklik yapın; öncelikle en sık tükettiğiniz ürünleri glutensiz alternatifleriyle değiştirin.
• Ailenize ve arkadaşlarınıza çölyak hastalığını ve ne anlama geldiğini anlatın.
• Yemek davetlerinde ev sahibine durumunuzu önceden bildirin.
• Seyahatlerinizde glutensiz seçenekleri araştırın ve güvenilir yerler seçin.

Diyet ve egzersiz

Glutensiz diyet, pirinç, karabuğday, kinoa ve mısır gibi glutensiz tahıllarla çeşitlendirilmelidir. Düzenli yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi egzersizler kemik sağlığını destekler ve genel yaşam kalitesini artırır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak kaygı, üzüntü ve sosyal korkulara yol açabilir. Yemek ortamlarında kendinizi dışlanmış hissetmeniz normaldir. Hislerinizi sevdiklerinizle paylaşmak ve gerekirse bir psikolog ya da psikiyatristten yardım almak önemlidir.

Önleme

Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan kişilerde şu an için önlenememektedir. Ancak erken teşhis ve tedavi ile bağırsak hasarı önlenebilir ve komplikasyon riski azaltılabilir.

Tarama programları

Ailesinde çölyak hastalığı olan kişilerde belirti olmasa bile doktor tarafından istenen bazı kan testleri yapılabilir. Bu konuda aile hekiminize danışabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Besin emiliminin bozulması sonucu yetersiz beslenme ve kilo kaybı
• Osteoporoz (kemik erimesi) ve kemik ağrıları
• Anemi (kansızlık)
• Kısırlık ve gebelik sorunları
• İnce bağırsak kanseri (çok nadir)
• Diğer otoimmün hastalıkların gelişme riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Sıkı glutensiz diyet uygulandığında bağırsaklar iyileşir, belirtiler kaybolur ve çölyaklılar normal ve sağlıklı bir yaşam sürdürür. Önemli olan diyeti aksatmamak ve düzenli olarak doktor kontrolüne gitmektir. Bu, umut verici bir süreçtir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.