Damar Hastalıkları: Belirtileri, Riskleri ve Korunma Yolları

Genel Bakış

Damar hastalıkları, atardamar, toplardamar ve lenf damarlarını etkileyen sağlık sorunları için kullanılan genel bir terimdir. Atardamarlar, kalpten organlara oksijenden zengin kan taşır; toplardamarlar ise kullanılmış kanı kalbe geri götürür. Bu damarların daralması, tıkanması, genişlemesi veya iltihaplanması çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir.

Evet, damar hastalıkları dünyada ve ülkemizde çok yaygındır. Kalp krizi ve inme gibi ciddi olayların çoğu, fark edilmeyen damar tıkanıklığına bağlı gelişir.

Her yaşta görülebilse de risk yaşla birlikte artar. Erkeklerde daha sık ortaya çıkmakla birlikte kadınları da etkiler. Ailesinde damar hastalığı olanlar, sigara içenler, diyabet, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanlar daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Göğüs ağrısı, sıkışma veya rahatsızlık hissi (kalp damarlarında tıkanıklık belirtisi olabilir)
• Bacak veya kolda ağrı, kramp, uyuşma ya da güçsüzlük (özellikle yürürken)
• Nefes darlığı
• Baş dönmesi veya bayılma
• Bacaklarda şişlik, ağrı, kızarıklık veya sıcaklık (damar iltihabı ya da pıhtı olabilir)
• İyileşmeyen yaralar, özellikle ayaklarda

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertliği (ateroskleroz): kolesterol ve diğer maddelerin atardamar duvarlarında plak oluşturarak damarı daraltması ve sertleşmesi
• Yüksek tansiyonun damar duvarına uzun süreli hasar vermesi
• Damar iltihabı (vaskülit): bağışıklık sisteminin damarlara saldırması
• Damar yaralanmaları veya enfeksiyonlar
• Bazı kan hastalıkları ve pıhtılaşma bozukluklarının damar içinde pıhtı oluşturması

Risk faktörleri

• Sigara içmek ve tütün ürünleri kullanmak
• Kontrolsüz yüksek tansiyon, diyabet ve yüksek kolesterol
• Ailede erken yaşta kalp veya damar hastalığı öyküsü
• Hareketsiz yaşam ve uzun süreli oturma
• Obezite ve sağlıksız beslenme alışkanlıkları
• İleri yaş ve erkek cinsiyet

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma gibi acil belirtiler varsa hiç beklemeyin, 112'yi arayın
• Bacakta tek taraflı şişlik, kızarıklık ve ağrı varsa aynı gün hekime başvurun
• İyileşmeyen yaralar veya kangren belirtisi (siyah, kötü kokulu doku) varsa
• Ani görme veya konuşma bozukluğu geçmişse ancak geçtiyse bile acil değerlendirme yaptırın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailenizde damar hastalığı varsa ya da risk faktörleriniz (sigara, diyabet, hipertansiyon) varsa düzenli kontrol yaptırın
• Yürürken bacaklarınızda ağrı veya kramp hissediyorsanız doktorunuza anlatın
• Yüksek tansiyon veya kolesterol ilaçlarınız varsa düzenli doktor kontrolüne gidin

Tanı

Doktorunuz önce şikayetlerinizi dinler ve aile öykünüzü alır. Fizik muayene ile nabız, tansiyon ve damar seslerini değerlendirir. Ayrıca bacak ve kollarınızdaki renk, sıcaklık ve yaralara bakar. Ardından gerekli görürse tanı için bazı testler ister.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: kolesterol, kan şekeri, böbrek fonksiyonları ve iltihap belirteçleri
• Ayak bileği-kol tansiyon indeksi (ABI): bacak damarlarındaki dolaşımı ölçen basit bir test
• Doppler ultrasonografi: damarlardaki kan akışını ve pıhtıyı değerlendiren ağrısız bir görüntüleme yöntemi
• Anjiyografi: damar içini kontrast maddeyle görüntüleyen özel bir röntgen yöntemi
• Bilgisayarlı tomografi (BT) veya manyetik rezonans (MR) anjiyografi

Randevunuzda neler beklenir

Bu testlerin çoğu ağrısızdır ve hastanede yatış gerektirmez. Bazı görüntüleme işlemleri öncesinde aç olmanız gerekebilir. Doktorunuz size test öncesi ve sonrası dikkat etmeniz gerekenleri anlatacaktır. Sonuçlara göre tedavi planı sizinle birlikte belirlenir.

Tedavi

Damar hastalığının tedavisi; hastalığın türüne, yerine ve şiddetine göre değişir. Tedavinin amacı damar tıkanıklığını önlemek veya açmak, kan akışını düzeltmek, belirtileri azaltmak ve kalp krizi, inme gibi ciddi olayları engellemektir. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları tedavinin temelidir.

Evde kişisel bakım

• Sigarayı bırakmak, hiçbir şey damar sağlığına bu kadar faydalı olamaz
• Kan basıncınızı düzenli takip edin ve doktorunuzun önerdiği hedeflere ulaşmaya çalışın
• Günde en az 30 dakika yürüyüş gibi orta tempolu aktivite yapın
• Tuzu azaltın, işlenmiş gıdalardan uzak durun
• Kilonuzu koruyun; fazla kilolar damarları zorlar
• Uzun süre hareketsiz kalmaktan kaçının, her 1-2 saatte kısa yürüyüşler yapın

Tıbbi tedaviler

İlaç tedavisi; kan basıncını düşürmeye, kolesterolü kontrol etmeye, kan şekerini dengelemeye, kanın pıhtılaşma riskini azaltmaya ve damar iltihabını baskılamaya yönelik olabilir. Doktorunuz, hastalığınıza uygun ilaçları reçete eder; ilaçları her gün aynı saatte almak ve dozunu kendiliğinizden değiştirmemek çok önemlidir. Bazı durumlarda anjiyoplasti (balonla daralmış damarı genişletme) ve stent yerleştirme gibi girişimsel işlemler de uygulanabilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Büyük damar tıkanıklıklarında veya damar genişlemesi (anevrizma) gibi durumlarda bypass ameliyatı ya da damar yırtılması riskini önlemek için cerrahi tedavi gerekebilir. Ameliyat kararı, damar hastalığının yerine ve genel sağlık durumunuza göre damar cerrahı tarafından verilir.

Bu durumla yaşamak

Damar hastalığı ile yaşarken düzenli kontrol ve ilaç kullanımı ömür boyu sürebilir. Her gün kendinizi dinleyin; yeni veya değişen belirtileri hemen doktorunuza iletin. Ayaklarınızı her gün kontrol edin, yara veya renk değişikliğini ihmal etmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütün ürünlerinden tamamen uzak durun
• Haftanın çoğu günü 30-45 dakika yürüyüş yapın
• Stresi azaltacak nefes egzersizleri veya hobiler bulun
• Alkolü sınırlayın
• Düzenli uyku ve yeterli su içmeye özen gösterin

Diyet ve egzersiz

Kalp-damar dostu bir beslenme düzeni; sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve balık açısından zengin, doymuş yağ ve tuz oranı düşük bir düzendir. Akdeniz tipi beslenme önerilebilir. Düzenli yürüyüş, bisiklet veya yüzme gibi orta şiddetli egzersizler kan dolaşımını artırır, kiloyu kontrol eder ve tansiyonu düzenler.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir hastalıkla yaşamak kaygı, üzüntü ve tükenmişlik hissi yaratabilir. Bu duyguları normal karşılayın ancak yalnız kalmayın. Aileniz ve arkadaşlarınızla konuşmak, gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek almak sizi hem ruhsal hem bedensel olarak güçlendirir. Unutmayın, damar sağlığını korumak için ruh sağlığınız da önemlidir.

Önleme

Damar hastalıkları büyük ölçüde önlenebilir. Sağlıklı beslenme, hareketli yaşam, sigara içmeme, tansiyon ve şeker kontrolü ile riski azaltmak mümkündür. Ailede damar hastalığı olsa bile bu önlemlerle riski geciktirmek veya önlemek mümkündür.

Tarama programları

Yüksek riskli bireylerde (diyabet, hipertansiyon, kolesterol, sigara, aile öyküsü) tansiyon ölçümü ve kan testleri düzenli yapılmalıdır. Ayak bileği-kol tansiyon indeksi ve ultrason ile bacak damarları taranabilir. Tarama sıklığını doktorunuz belirler.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi (miyokard enfarktüsü)
• İnme (felç)
• Bacak veya ayakta doku ölümü (kangren) ve ampütasyon
• Damar genişlemesinin (anevrizma) yırtılması sonucu hayatı tehdit eden iç kanama
• Akciğere pıhtı atması (pulmoner emboli)
• Böbrek yetmezliği

Uzun vadeli görünüm

Erken tanı ve uygun tedavi ile damar hastalıklarının çoğu kontrol altına alınabilir. Tedaviye düzenli devam eden ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları benimseyen birçok insan uzun ve aktif bir yaşam sürer. Bugün kuvvetli, destekleyici tedavi seçenekleri mevcuttur; umut edilecek çok şey vardır.

Destek bul

Uluslararası kuruluşlar

• American Heart Association ↗
• World Heart Federation ↗

Yerel kuruluşlar

• Türk Kardiyoloji Derneği ↗ · Türkiye
• T.C. Sağlık Bakanlığı ↗ · Türkiye

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.