Alerjik Reaksiyonlarda Acil İlk Yardım

Genel Bakış

Alerjik reaksiyon, bağışıklık sisteminin normalde zararsız olan bir maddeye (alerjen) aşırı tepki vermesidir. Bu madde vücuda girdiğinde kaşıntı, döküntü, şişlik gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bazı reaksiyonlar çok hızlı ilerleyerek hayatı tehdit edebilir; bu yüzden ilk yardımın ne zaman ve nasıl yapılacağını bilmek önemlidir.

Alerjik hastalıklar oldukça yaygındır; dünyada ve Türkiye'de milyonlarca insanı etkiler. Toplumda her beş kişiden birinde en az bir alerji türü görülebilir.

Alerjik reaksiyonlar herkesi etkileyebilir. Çocuklarda daha sık görülmekle birlikte, her yaşta ilk kez ortaya çıkabilir. Alerjisi olan kişilerin yakınlarında da alerji öyküsü sıklıkla bulunur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kaşıntı, kızarıklık ve kurdeşen (ürtiker) adı verilen kabarık döküntüler
• Burun akıntısı, hapşırma, gözlerde sulanma ve kaşıntı
• Dudak, dil, yüz veya göz kapaklarında hafif şişlik
• Mide bulantısı, karın ağrısı, kusma veya ishal
• Hafif hırıltı veya öksürük

Çocuklarda belirtiler

• Aniden ortaya çıkan kaşıntılı döküntüler ve kurdeşen
• Kusma veya karın ağrısı gibi sindirim yakınmaları
• Huysuzluk, ağlama veya hâlsizlik; küçük çocuklar belirtilerini anlatamayabilir
• Dudak veya göz çevresinde belirgin şişme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bilinç bulanıklığı, baş dönmesi veya tansiyon düşmesi gibi belirtiler daha belirgin olabilir
• Cilt belirtileri daha az fark edilebilir; nefes darlığı, çarpıntı ve hâlsizlik ön planda olabilir
• Kullanılan diğer ilaçlar ve kronik hastalıklar belirtileri gizleyebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Besinler: yer fıstığı, fındık, süt, yumurta, kabuklu deniz ürünleri, buğday gibi besinler
• Arı, eşek arısı ve böcek sokmaları
• İlaçlar: ağrı kesiciler, antibiyotikler ve bazı damar içi boyalar alerjiye neden olabilir
• Lateks (doğal kauçuk), polen ve ev tozu akarları
• Nadiren egzersiz ve sıcak/soğuk gibi fiziksel etkenler

Risk faktörleri

• Daha önce alerjik reaksiyon geçirmiş olmak
• Astım veya saman nezlesi (alerjik rinit) gibi alerjik hastalıkların varlığı
• Ailede alerji, astım veya egzama öyküsü
• Bazı kronik hastalıklar, özellikle kalp ve akciğer hastalıkları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Alerjik reaksiyon belirtileri hızla kötüleşiyorsa, 112'yi arayın
• Daha önce şiddetli alerji geçirdiyseniz ve aynı tetikleyiciye maruz kaldıysanız
• Belirtiler ilk yardıma rağmen geçmiyor veya artıyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Sık tekrarlayan alerjik belirtilerde aile hekiminize başvurun
• Hangi maddenin alerjiye yol açtığını öğrenmek için alerji uzmanına sevk alın
• Ailesinde alerjik hastalık olan ebeveynler çocukları için doktordan bilgi alabilir

Tanı

Doktor, ayrıntılı öykü alır; reaksiyonun ne zaman, ne yedikten, ne soktuktan veya hangi ilacı aldıktan sonra başladığını ve hangi belirtilerin geliştiğini sorar. Fizik muayene ile belirtiler değerlendirilir. Tanı, testlerle desteklenebilir.

Yapılabilecek testler

• Deri delme (prik) testi: Alerjen özleri cilt altına damlatılarak küçük bir iğne ile cilt yüzeyi hafifçe çizilir
• Kan testi: Alerjiye özgü antikor (IgE) düzeyleri ölçülür
• Şüpheli besinler için diyet günlüğü tutulması ve doktor kontrolünde eliminasyon diyeti denemesi

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz tanı tekniğini belirleyecek; gerekirse sizi alerji uzmanına yönlendirecektir. Test sürecinde elinizdeki tüm ilaçları ve şikâyetlerinizi doktorunuzla paylaşın.

Tedavi

Tedavi, reaksiyonun şiddetine göre değişir. En önemli ilk adım tetikleyici maddeyi uzaklaştırmak ve belirtileri yakından izlemektir. Bazı reaksiyonlar kendiliğinden geçerken, bazıları acil tıbbi müdahale gerektirir.

Evde kişisel bakım

• Alerjen maddeyi çıkarın: örneğin arı iğnesini tırnakla kazıyarak çıkarın, ciltte kalan lateks gibi maddeleri uzaklaştırın
• Kaşıntılı bölgeye soğuk, nemli bez veya buz torbası koyun; buzu doğrudan cilde temas ettirmeyin
• Bol ve rahat giysiler giyin; kaşımamaya çalışın
• Yüzü soğuk suyla yıkamak ve gözleri temiz tutmak rahatlatabilir
• Nefes darlığı, baş dönmesi gibi ciddi belirtiler varsa kişinin bilinci açıksa sırt üstü yatırıp bacaklarını yukarı kaldırın; nefes almakta zorlanıyorsa dik oturmasına yardımcı olun ve hemen 112'yi arayın

Tıbbi tedaviler

Bir sağlık çalışanı, reaksiyonun şiddetine göre alerji önleyici ilaçlar (antihistaminikler), iltihabı baskılayan kortikosteroidler veya ciddi reaksiyonlarda kas içine uygulanan bir acil durum ilacı kullanabilir. Doktorunuz size daha önce acil bir oto-enjektör reçete ettiyse, kullanma talimatını önceden öğrenin ve yanınızda taşıyın.

Bu durumla yaşamak

Alerjilerle yaşam, tetikleyicileri tanımak ve planlı olmaktır. Şiddetli alerjisi olan kişiler, geçmiş reaksiyonlarını ve doktorunuzun önerdiği acil planı yakınlarına, okul veya iş çevresine anlatmalıdır. Yanınızda her zaman alerji bilgilerini içeren bir not veya kimlik bulundurmak faydalı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Bilinen alerjenleri içeren yiyecek, içecek ve ürünlerden kaçının; etiketleri düzenli okuyun
• Dışarıda yemek yerken içeriği net bilmediğiniz yiyecekleri sorgulayın
• Arı sokması riskine karşı açık alanda yemek yerken dikkatli olun, çıplak ayakla dolaşmayın
• Doktorunuzun önerdiği ilaçları ve acil planınızı her zaman yanınızda taşıyın
• Aile üyelerinize ve yakınlarınıza ilk yardımı ve alerji belirtilerini öğretin

Diyet ve egzersiz

Alerjik reaksiyonu tetiklediği kanıtlanmadıkça herhangi bir yiyeceği tek başınıza kesmeyin. Dengeli bir beslenme için doktor veya diyetisyenden destek alın. Egzersiz genellikle güvenlidir; ancak egzersize çok yakın sürede alerji yapması bilinen bir besini tüketmekten kaçının.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Şiddetli alerji yaşayan kişilerde kaygı ve korku görülebilir. Alerjinizin hayatınızı kısıtlamaması için bu duyguları doktorunuzla konuşmak, bir psikolog veya alanında deneyimli bir danışmandan destek almak önemlidir.

Önleme

Alerjik reaksiyonlar her zaman tamamen önlenemez, ancak tetikleyici madde belirlenip bundan uzak durulursa çoğu reaksiyon önlenebilir. Bilinen bir alerjen varsa ortam ve beslenme düzeni buna göre planlanmalıdır.

Aşılar

Bazı alerjik reaksiyonlarda doktor tarafından önerilen alerji aşısı (immünoterapi) tedavisi, vücudun alerjen maddeye karşı toleransını artırmak için uygulanabilir. Bu tedavinin uygun olup olmadığını alerji uzmanınız belirler.

Tarama programları

Herkese rutin alerji taraması önerilmez. Ailesinde ağır alerji öyküsü olan kişiler, alerjik belirtiler yaşayanlar veya şiddetli reaksiyon geçirenler için alerji testleri yapılabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Anafilaksi: tansiyon düşüklüğü, solunum yolu tıkanıklığı ve bilinç kaybı ile seyreden hayatı tehdit eden tablo
• Solunum yetmezliği veya hava yolunun daralması
• Ciltte ikincil enfeksiyonlar, özellikle kaşımaya bağlı
• Gıda alerjisinde çok sayıda besinden kaçınılırsa yetersiz beslenme riski

Uzun vadeli görünüm

Doğru tanı ve düzenli takip ile alerjilerle yaşam güvenli ve dolu dolu geçebilir. Çocuklukta görülen bazı besin alerjileri yaşla birlikte azalabilir. Doktorunuzla oluşturacağınız bir acil plan, kendinizi güvende hissetmenizi sağlar.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.