Bellek Kaybı (Amnezi): Neden Olur, Ne Zaman Ciddidir?

Genel Bakış

Amnezi, kişinin kendi geçmişini veya yeni öğrendiği bilgileri kısmen ya da tamamen hatırlayamaması durumudur. Bir hastalık değil; başta kafa travması, inme, ağır stres veya bazı nörolojik hastalıklar olmak üzere çeşitli sağlık sorunlarının belirtisi olabilir. Bellek kaybı geçici olabileceği gibi kalıcı da olabilir; nedeni bulmak için mutlaka bir doktora danışılması gerekir.

Amnezi toplumda sanıldığı kadar ender değildir; ancak tam ve kalıcı amnezi nadirdir. Daha sık olarak 'hafif bellek sorunları' yaşanır ve bunların büyük kısmı geçicidir.

Her yaşta görülebilir. Kafa travması, inme, ağır duygusal stres veya Alzheimer gibi hastalıklarla ilişkili olabileceğinden hem gençleri hem yaşlıları etkileyebilir. Özellikle yaşlılarda demansa bağlı bellek kaybı daha sıktır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yakın geçmişteki olayları, konuşmaları veya yüzleri hatırlayamama
• Yeni bilgi öğrenmede ve aklında tutmada güçlük
• Daha önce kolayca bulunan yerleri şaşırma, tanıdık yollarda kaybolma
• Kişinin kendi kimliğine veya geçmişine dair bellek kaybı (nadir)
• Sık sık aynı soruyu sorma, konuşmanın akışını sürekli unutma

Çocuklarda belirtiler

• Kafa travması sonrası geçici bellek karışıklığı
• Ağır duygusal stresin ardından yaşanan olayı hatırlayamama
• Okul başarısında düşme, öğrenilen bilgileri ertesi gün hatırlayamama

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yakın zamandaki olayları ve randevuları unutma
• Tanıdık kişilerin isimlerini karıştırma veya hatırlayamama
• Para hesabı yapma gibi günlük becerilerde zorlanma
• Huzursuzluk, şüphecilik ve kişilik değişiklikleri eşlik edebilir

Nedenler

Ana nedenler

• Kafa travması (beyin sarsıntısı, darbe)
• İnme veya beyin kanaması
• Beyin enfeksiyonları (ensefalit, menenjit)
• Ağır alkol veya madde kullanımı
• Ağır duygusal stres ve travma sonrası dissosiyatif amnezi
• Alzheimer hastalığı ve diğer demans türleri
• B12 vitamini eksikliği, tiroid hastalıkları gibi metabolik nedenler
• Bazı ilaçların yan etkileri (özellikle sakinleştiriciler, bazı ağrı kesiciler)

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Kafa travmasına açık iş, spor veya trafik kazaları
• İnme ve damar hastalıklarına yatkınlık (hipertansiyon, diyabet, yüksek kolesterol)
• Ağır ve uzun süreli alkol kullanımı
• Kronik uyku yoksunluğu ve yoğun stres
• Ailede demans öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aniden gelişen bellek kaybı veya kafa karışıklığı
• Baş travması geçirdikten sonra ortaya çıkan bellek sorunları
• Bilinç kaybı, bayılma veya nöbet geçirme
• İnme belirtileriyle birlikte unutkanlık

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalar içinde belirgin şekilde artan unutkanlık
• Randevuları, ödemeleri, aile bireylerinin isimlerini sık sık unutmak
• Aile üyelerinin kendisinde değişiklik fark ettiği bellek sorunları
• Depresyon, kaygı veya uyku bozukluğu ile birlikte seyreden bellek şikayetleri

Tanı

Doktorunuz öncelikle size ve yanınızdaki yakınınıza bellek şikayetinin ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını ve hangi ilaçları kullandığınızı sorar. Ardından nörolojik muayene yapar; bellek, dikkat ve yönelim testleri uygular. Gerekirse kan testleri ve beyin görüntüleme ister.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: B12 vitamini, tiroid fonksiyonları, enfeksiyon veya karaciğer-böbrek hastalığı belirteçleri
• Beyin MR veya bilgisayarlı tomografi (BT) taraması
• Elektroensefalografi (EEG) - beyin dalgalarını ölçen test (gerektiğinde)
• Nöropsikolojik değerlendirme - bellek ve düşünme becerilerini ölçen testler

Randevunuzda neler beklenir

Muayene ve görüşme ortalama 15-30 dakika sürebilir; doktorunuz ailenizden de bilgi isteyebilir. Bazı tetkikler için sizi hastaneye veya bir nöroloji uzmanına yönlendirebilir. Kesin tanı, tetkik sonuçlarına göre konur.

Tedavi

Amnezinin tedavisi doğrudan belleği geri getiren bir yöntem değildir. Öncelikle altta yatan neden tedavi edilir: enfeksiyon varsa enfeksiyona yönelik tedavi, vitamin eksikliği varsa takviye, depresyon veya kaygı varsa psikolojik/psikiyatrik destek verilir. Bunlara ek olarak bellek rehabilitasyonu ve bilişsel terapi bellek becerilerini güçlendirmeye yardımcı olur.

Evde kişisel bakım

• Not defteri, ajanda veya telefon hatırlatıcıları kullanmak
• Anahtar, gözlük ve cüzdan gibi eşyaları her zaman aynı yere koymak
• Günlük işleri küçük adımlara bölmek ve tek tek yapmak
• Uyku düzenine dikkat etmek, aşırı yorgunluktan kaçınmak
• Aile üyelerinden ve arkadaşlardan açıkça yardım istemek

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz bellek kaybının nedenine göre tedavi planlar. Örneğin enfeksiyonlarda antibiyotikler, vitamin eksikliğinde vitamin desteği, depresyon ve kaygı bozukluklarında psikolojik tedavi veya uygun ilaçlar gündeme gelebilir. Bazı demans türlerinde belirtilerin ilerlemesini yavaşlatmaya yönelik ilaçlar doktor tarafından düzenlenir. Hangi ilacın kullanılacağına ve dozuna yalnızca hekiminiz karar vermelidir; asla kendi başınıza ilaç almayınız.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Beyin tümörü, kanama veya bazı damar bozuklukları gibi durumlarda ameliyat gerekebilir. Böyle bir gereklilik saptanırsa, nöroşirürji uzmanı sizi ayrıntılı şekilde bilgilendirir ve en uygun tedaviyi planlar.

Bu durumla yaşamak

Bellek kaybı yaşayan kişilerin güvenliği için evde bazı düzenlemeler yapılmalıdır; ocak ve ütünün kullanımına dikkat edilmeli, kapılar kilitlenmeli ve önemli telefon numaraları görünür bir yere asılmalıdır. Günlük planın yazılı olması, yön bulmayı ve işleri yetiştirmeyi kolaylaştırır. Sabırlı ve sakin bir çevre, kişinin kendini güvende hissetmesini sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Günde 30 dakika düzenli yürüyüş veya hafif egzersiz
• Akdeniz tarzı beslenme: sebze, meyve, tam tahıl, balık ve zeytinyağı ağırlıklı
• Bulmaca, kitap okuma, müzik dinleme, el işi gibi zihni aktif tutan uğraşlar
• Alkolü sınırlamak ve sigara kullanmamak
• Arkadaş ve aileyle düzenli sosyal zaman geçirmek

Diyet ve egzersiz

Sebze, meyve, tam tahıl ve balıktan zengin bir beslenme beyin sağlığını destekler. Omega-3 içeren balıklar, ceviz ve yeşil yapraklı sebzeler özellikle önerilir. Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz kan dolaşımını artırır ve bellek fonksiyonlarını korur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bellek kaybı; kaygı, çaresizlik, üzüntü ve depresyona yol açabilir. Bu duyguları tanımak ve konuşmak önemlidir. Bir psikolog veya psikiyatrist yalnızca hastaya değil, aile üyelerine de başa çıkma becerileri kazandırabilir. Kendinizi yalnız hissetmeyin; destek istemek bir güçlülüktür.

Önleme

Bellek kaybının birçok nedeni önlenebilir: bisiklet, motosiklet ve iş sırasında kask takmak; trafikte emniyet kemeri kullanmak; yüksek tansiyon ve diyabet gibi damar hastalığı risklerini kontrol altında tutmak; alkolü sınırlamak; düzenli uyku ve egzersiz yapmak. Ayrıca zihni aktif tutmak, sosyal bağları korumak bellek sağlığını destekler.

Aşılar

Grip ve zatürre gibi enfeksiyonlar bazen beyin iltihabına yol açabilir. Bu enfeksiyonlara karşı aşılanmak, dolaylı olarak beyni koruyabilir. Aşı takvimi ile ilgili aile hekiminize danışabilirsiniz.

Tarama programları

Toplumda bellek taraması rutin olarak önerilmez; ancak 65 yaş üzerindeki kişilerde aile hekimi basit bellek testleriyle genel bir değerlendirme yapabilir. Ailede demans öyküsü veya bellek şikayetleri varsa, doktorunuz düzenli kontrol planı önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kaza ve yaralanma riskinin artması (ocak açık unutma, trafikte kaybolma)
• İş kaybı, okul başarısında düşüş, maddi ve hukuki sorunlar
• Depresyon, kaygı bozukluğu ve sosyal izolasyon
• Altta yatan hastalığın geç fark edilmesi ve ilerlemesi (örneğin inme, enfeksiyon veya demans)

Uzun vadeli görünüm

Bellek kaybının gidişatı nedenine bağlıdır. Stres, vitamin eksikliği, uyku bozukluğu veya enfeksiyon gibi geçici nedenlerde uygun tedaviyle bellek büyük ölçüde geri döner. Alzheimer gibi ilerleyici hastalıklarda ise erken tanı ve düzenli takip ile yaşam kalitesi korunabilir. Umutlu olmak, tedaviye bağlı kalmak ve sevdiklerinizden destek almak her aşamada çok değerlidir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.