Artrit ile Yaşam: Kendi Kendine Bakım Rehberi

Genel Bakış

Artrit, eklemlerde (kemiklerin birleştiği yerlerde) ağrı, şişlik ve hareket kısıtlılığına neden olan bir grup hastalığın genel adıdır. En sık görülen türü osteoartrit (eklem kireçlenmesi) ve romatoid artrit (bağışıklık sisteminin eklemlere saldırdığı bir iltihap hastalığı) olarak ikiye ayrılır. Artrit, eklem kıkırdağının aşınması veya iltihaplanması sonucu ortaya çıkar ve günlük yaşamı etkileyebilir. Ancak doğru bilgi ve düzenli öz bakımla birçok belirti kontrol altına alınabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.

Evet, artrit oldukça yaygındır. Dünya genelinde milyonlarca insanı etkiler; Türkiye'de de her yaştan insanda görülebilir. Özellikle ileri yaşlarda sıklığı artar, ancak gençlerde ve hatta çocuklarda da artrit türleri görülebilir.

Artrit her yaşta ve her cinsiyette görülebilir, ancak bazı türleri belirli gruplarda daha sıktır. Osteoartrit genellikle orta ve ileri yaşlarda, kadınlarda daha yaygındır. Romatoid artrit ise genellikle 30-50 yaş arasında ve kadınlarda daha sık görülür. Eklem yaralanması geçirenler, ailesinde artrit öyküsü olanlar ve fazla kiloya sahip kişiler daha yüksek risk taşır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Eklemlerde ağrı, özellikle hareketle artan
• Sabahları veya hareketsiz kaldıktan sonra eklemlerde tutukluk
• Eklemde şişlik, sıcaklık hissi ve kızarıklık
• Eklemde hareket kısıtlılığı, zorlukla bükme veya doğrultma
• Eklemi kullanırken takılma veya gıcırtı hissi
• Yorgunluk ve genel halsizlik (özellikle iltihaplı artrit türlerinde)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda eklem ağrısı ve şişlik, özellikle sabahları veya uykudan sonra belirgin olabilir.
• Çocuk oyun oynamak veya hareket etmek istemeyebilir, topallama görülebilir.
• Açıklanamayan yüksek ateş ve döküntü bazı çocukluk çağı artritlerinde görülebilir.
• Çocuğun gelişimi olumsuz etkilenebilir; bu yüzden belirtiler fark edilirse mutlaka çocuk doktoruna danışılmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eklemlerde yaşa bağlı aşınmaya bağlı ağrı ve tutukluk daha belirgindir.
• Diz, kalça ve el eklemleri en sık etkilenen bölgelerdir.
• Merdiven inip çıkma, yürüme veya günlük işleri yapma zorlaşabilir.
• İleri yaştaki kişilerde düşme riski eklem ağrısı nedeniyle artabilir.
• Eklem ağrısı uyku düzenini bozabilir, bu da yorgunluğu artırabilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Eklem kıkırdağının zamanla aşınması (osteoartrit)
• Bağışıklık sisteminin yanlışlıkla eklemlere saldırması (romatoid artrit gibi iltihaplı artritler)
• Eklem enfeksiyonları (septik artrit)
• Eklem kırığı veya bağ yaralanması gibi travmalar
• Gut hastalığında ürik asit kristallerinin eklemde birikmesi

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Ailede artrit öyküsü
• Fazla kilolu olmak, diz ve kalça eklemlerine binen yükü artırır
• Sigara içmek, özellikle romatoid artrit riskini artırır
• Daha önce eklem yaralanması geçirmek
• Bazı enfeksiyonlar ve mesleki riskler (tekrarlayan eklem zorlanması)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Eklemde ani başlayan şiddetli ağrı ve şişlik varsa
• Eklem sıcaksa, kızarıksa ve ateşiniz varsa, bu enfeksiyon belirtisi olabilir; hemen sağlık kuruluşuna başvurun.
• Yaralanma sonrası eklemi kullanamıyorsanız veya eklem normal görünümünü kaybettiyse
• Şiddetli ağrı nedeniyle uyuyamıyor veya günlük hareketlerinizi yapamıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Eklem ağrısı veya tutukluğu 2 haftadan uzun sürüyorsa
• Sabah tutukluğunuz 30 dakikadan uzun sürüyorsa
• Eklemlerinizde şişlik veya hareket kısıtlılığı fark ediyorsanız
• Ağrı kesiciler veya istirahatle geçmeyen ağrınız varsa
• Daha önce artrit teşhisi aldıysanız ve şikayetleriniz değiştiyse veya arttıysa

Tanı

Artrit tanısı için doktorunuz önce ayrıntılı bir öykü alır ve fizik muayene yapar. Eklemlerinizdeki ağrı, şişlik, kızarıklık ve hareket kısıtlılığına bakar. Ailenizde artrit olup olmadığını, ne kadar süredir belirti yaşadığınızı ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini sorar. Tanıyı kesinleştirmek ve artrit türünü belirlemek için görüntüleme ve kan testleri isteyebilir.

Yapılabilecek testler

• Röntgen (eklem aralığının daralıp daralmadığını ve kemik hasarını gösterir)
• Kan testleri (iltihap belirteçleri, romatoid faktör, anti-CCP gibi antikorlar)
• Eklem sıvısı incelemesi (eklemden alınan sıvı örneğinin analizi)
• Ultrason veya manyetik rezonans görüntüleme (eklem yapısını ve iltihabı detaylı gösterir)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci birkaç gün veya hafta sürebilir. Doktorunuz diğer olası nedenleri eleyerek artrit türünü belirlemeye çalışacaktır. Fizik muayene sırasında eklemlerinize hafif baskı yapabilir ve hareket ettirmenizi isteyebilir. Bu muayene genellikle ağrısızdır. Tanı konulduktan sonra doktorunuz size özel bir tedavi ve bakım planı oluşturacaktır.

Tedavi

Artrit tedavisinin amacı ağrıyı azaltmak, eklem fonksiyonunu korumak ve eklem hasarını yavaşlatmaktır. Tedavi genellikle birden fazla yöntemin birlikte uygulanmasını gerektirir: ilaç tedavisi, fizik tedavi, egzersiz, yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde cerrahi girişimler. Tedavi planı kişiye özeldir; artritin türüne, eklemlerin durumuna ve genel sağlığınıza göre değişir.

Evde kişisel bakım

• Düzenli egzersiz yapın: Yüzme, yürüyüş ve bisiklet gibi eklemleri zorlamayan aktiviteler tercih edin.
• Kilo verin veya sağlıklı kilonuzu koruyun; özellikle diz ve kalça eklemlerindeki yük azalır.
• Ağrılı ekleme günde birkaç kez 15-20 dakika soğuk uygulama yapın; tutukluk için sıcak uygulama kullanabilirsiniz.
• Dinlenin ve aşırı zorlayıcı aktivitelerden kaçının; ancak tam hareketsizlik eklemleri daha da katılaştırabilir.
• Günlük işleri bölün, sık sık kısa molalar verin.
• Yürüme desteği veya eklem koruyucu bantlar gibi yardımcı araçları doktorunuzun önerisiyle kullanın.
• Sigara içiyorsanız bırakın; sigara artriti tetikleyebilir ve tedaviyi olumsuz etkileyebilir.

Tıbbi tedaviler

Artrit ilaçları doktor tarafından reçete edilmelidir. Ağrıyı hafifletmek için basit ağrı kesiciler önerilebilir; iltihaplı artritte ise iltihabı azaltan ilaçlar, bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar veya kortizonlu iğneler kullanılabilir. Tüm ilaçların yan etkileri olabileceğinden, hangi ilacın size uygun olduğuna yalnızca doktorunuz karar vermelidir. Fizik tedavi ve egzersiz programları da tedavinin önemli bir parçasıdır. Doktorunuz gerekirse sizi bir fizyoterapiste veya romatoloji uzmanına yönlendirebilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Eklem hasarı çok ilerlemişse, günlük aktiviteler şiddetli ağrı nedeniyle yapılamıyorsa ve diğer tedaviler yeterli gelmiyorsa cerrahi düşünülebilir. En yaygın cerrahi yöntem, hasarlı eklem yüzeyinin yapay bir eklemle değiştirildiği protez cerrahisidir. Ameliyat kararı ortopedi uzmanı ile birlikte verilir ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır.

Bu durumla yaşamak

Artritle yaşam, belirtileri yönetmeyi ve hayatınızı buna göre düzenlemeyi gerektirir. Sabahları eklemlerinizi yavaşça hareket ettirerek tutukluğu azaltabilirsiniz. Ağrılı dönemlerde aktivitelerinizi azaltın, iyi olduğunuz dönemlerde ise düzenli egzersize devam edin. Evde düşmeyi önlemeye yönelik düzenlemeler yapın: kaymayan terlikler, banyo tutacakları gibi. Ağrıyla başa çıkmak için gevşeme teknikleri ve dikkat dağıtıcı aktiviteler de yardımcı olabilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Eklem dostu egzersizleri alışkanlık edinin; günde 20-30 dakika yürüyüş iyi bir başlangıçtır.
• Sağlıklı ve dengeli beslenin; işlenmiş gıdalardan kaçının.
• Yeterli ve kaliteli uyku, ağrı algısını azaltır.
• Stresten uzak durmaya çalışın; stres iltihabı artırabilir.
• Eklemleri sıcak tutun, özellikle kış aylarında.
• Aşırı yüklenmelerden kaçının; ağır kaldırırken dizlerinizi bükün.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme artrit üzerinde doğrudan iyileştirici olmasa da genel sağlığı destekler. Akdeniz tipi beslenme, bol sebze, meyve, tam tahıl ve sağlıklı yağlar içerir ve iltihabı azaltmaya yardımcı olabilir. Egzersiz ise eklem çevresindeki kasları güçlendirir, eklem desteklerini artırır ve ağrıyı azaltır. Yürüyüş, yüzme ve sabit bisiklet en güvenli seçeneklerdendir. Egzersiz sırasında aşırı zorlanma veya şiddetli ağrı hissederseniz, doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Artritli kişilerde sürekli ağrı, yorgunluk ve hareket kısıtlılığı ruh sağlığını olumsuz etkileyebilir. Üzüntü, kaygı ve hatta depresyon görülebilir. Bu duygular normaldir; ancak yalnız değilsiniz. Duygularınızı yakınlarınızla paylaşmak, bir psikologdan destek almak veya hasta destek gruplarına katılmak yardımcı olabilir. Ruh sağlığınızı ihmal etmeyin; kendinize nazik davranın.

Önleme

Artrit tamamen önlenebilir bir hastalık değildir, ancak bazı türlerin riskini azaltmak mümkündür. Sağlıklı kiloda kalmak, düzenli egzersiz yapmak ve eklem yaralanmalarından korunmak, osteoartrit riskini azaltır. Romatoid artrit gibi bağışıklık sisteminden kaynaklanan türler tamamen önlenemez, ancak erken teşhis ve tedavi eklem hasarını en aza indirebilir. Sigara içmemek de romatoid artrit riskini düşürür.

Aşılar

Artriti doğrudan önleyen bir aşı bulunmamaktadır. Ancak grip ve zatürre gibi enfeksiyon hastalıklarına karşı aşı yaptırmak, artriti olan kişilerde hastalığın ağırlaşmasını ve eklem iltihabının tetiklenmesini önleyebilir. Aşı takviminiz için aile hekiminizle görüşün.

Tarama programları

Artrit için rutin bir tarama testi yoktur. Bununla birlikte, düzenli doktor kontrolü sırasında eklem şikayetlerini dile getirmek, erken tanıya yardımcı olur. Ailesinde artrit öyküsü olanlar, belirtiler başlamadan önce doktorlarıyla risk hakkında konuşabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Eklem kıkırdağı ve kemiklerde kalıcı hasar meydana gelebilir
• Eklemde şekil bozuklukları ve kalıcı hareket kısıtlılığı gelişebilir
• Günlük işler yapılamaz hale gelebilir, yaşam kalitesi düşer
• İltihaplı artrit türlerinde kalp, akciğer veya damarlarda sorunlar ortaya çıkabilir
• Kronik ağrı ve hareket kısıtlılığı depresyona yol açabilir
• Osteoporoz (kemik erimesi) riski artabilir

Uzun vadeli görünüm

Artrit tedavi edilebilir ve yönetilebilir bir hastalıktır. Günümüzde ilaçlar, fizik tedavi ve doğru bakım yöntemleriyle çoğu insan günlük yaşamına devam edebilir, çalışabilir ve aktif kalabilir. Erken teşhis, düzenli doktor takibi ve kendi kendine bakım uygulamaları, hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Artritin hayatınızı sınırlamasına izin vermek zorunda değilsiniz; umut verici bir gelecek için bugünden adım atabilirsiniz.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.