Aspirasyon: Yemek veya Sıvının Nefes Borusuna Kaçması

Genel Bakış

Aspirasyon, ağızdaki veya midedeki yiyecek, sıvı, tükürük ya da başka yabancı maddelerin yutma sırasında yanlışlıkla nefes borusuna ve akciğerlere kaçmasıdır. Normalde yutma sırasında küçük bir kapakçık (epiglottis) nefes borusunu kapatır. Ancak bazen bu mekanizma başarısız olur ve madde akciğerlere ulaşır. Bu durum öksürükle temizlenebilir, fakat bazen sessizce ilerleyerek zatürre gibi ciddi sorunlara yol açabilir.

Aspirasyon sanıldığından daha yaygındır. Özellikle hastanede yatan, inme geçirmiş veya nörolojik hastalığı olan kişilerde sık görülür. Sağlıklı çocuklarda da küçük yiyecek parçaları veya oyuncak parçaları nefes borusuna kaçabilir.

Bebekler ve küçük çocuklar, 65 yaş üstü yetişkinler, yutma güçlüğü çekenler, reflüsü olanlar, bilinç kaybı yaşayanlar ve inme, Parkinson, demans gibi nörolojik hastalığı olanlar daha yüksek risk taşır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yemek veya içecek yerken aniden boğulma hissi
• Sürekli veya tekrarlayan öksürük
• Ses kısıklığı veya boğuk ses
• Göğüste hırıltı veya ıslık sesi
• Nefes darlığı
• Yutma zorluğu
• Boğazda bir şey takılmış hissi
• Ateş, üşüme veya titreme

Çocuklarda belirtiler

• Aniden başlayan öksürük veya boğulma nöbeti
• Nefes alırken gürültülü veya hızlı solunum
• Dudaklarda veya ciltte morarma
• Yutma sırasında zorlanma veya ağlama
• Yemek yemeyi reddetme
• Tekrarlayan zatürre atakları

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Sessiz aspirasyon nedeniyle öksürük olmayabilir
• Yemek yerken veya içerken hırıltılı solunum
• Yemek sonrası ses değişikliği veya ses kısıklığı
• Yemek yeme isteksizliği ve kilo kaybı
• Tekrarlayan ateş, bronşit veya zatürre
• Yutma güçlüğü veya yemeklerin boğazda takılması hissi

Nedenler

Ana nedenler

• Yutma sırasında gıdanın yanlışlıkla nefes borusuna yönlenmesi
• Reflü nedeniyle mide içeriğinin yemek borusundan boğaza ve nefes yoluna ulaşması
• Bilinç bulanıklığı veya bayılma sonrası tükürük ya da mide içeriğinin akciğere kaçması
• Nörolojik hastalıklara bağlı yutma kaslarının zayıflaması
• Nazogastrik sonda veya solunum cihazı gibi tıbbi cihazların kullanımı

Risk faktörleri

• İleri yaş
• İnme, Parkinson, demans veya multipl skleroz gibi nörolojik hastalıklar
• Yutma güçlüğü (disfaji)
• Gastroözofageal reflü
• Bilinç kaybı veya sedasyon uygulanması
• Alkol veya bazı ilaçların refleksleri yavaşlatması
• Zayıf diş yapısı veya uygun olmayan diş protezleri
• Bebek ve küçük çocuklarda fındık, sert şeker, üzüm gibi küçük ve sert gıdalar ile küçük oyuncak parçaları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıdaki acil belirtilerden herhangi biri varsa 112'yi aramalısınız.
• Yemek veya içecek her seferinde öksürük, hırıltı veya nefes darlığı yapıyorsa aynı gün doktora başvurun.
• Ateşle birlikte öksürük ve balgam varsa en kısa sürede sağlık kuruluşuna gidin.
• Sürekli yutma güçlüğü nedeniyle yemek yiyemiyor veya su içemiyorsanız acil tıbbi değerlendirme alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Yutma güçlüğünüz kilo kaybına yol açıyorsa
• Tekrarlayan bronşit veya zatürre öykünüz varsa
• Yemek sonrası sık sık boğaz temizleme ihtiyacı hissediyorsanız
• Ses kısıklığı veya sürekli geniz akıntısı şikayetiniz varsa
• Bu şikayetler için aile hekiminize veya bir uzman doktora randevu alabilirsiniz.

Tanı

Doktor önce şikayetlerinizi dinler ve genel bir muayene yapar. Akciğer sesleri, öksürük, ateş ve yutma fonksiyonu değerlendirilir. Gerekirse yutmayı daha ayrıntılı inceleyen testler ve akciğer görüntülemesi istenir.

Yapılabilecek testler

• Akciğer röntgeni
• Baryumlu yutma testi (yutma sırasında kaçağı gösteren görüntüleme)
• Endoskopik yutma değerlendirmesi (kamera ile yutma fonksiyonunun izlenmesi)
• Kan testleri (enfeksiyon ve iltihap belirteçleri için)
• Balgam kültürü (zatürre etkenini tespit etmek için)
• Nabız oksimetresi (kandaki oksijen düzeyini ölçmek için)

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle muayene ile başlar; gerekli görülürse yutma değerlendirmesi ve akciğer görüntülemesi yapılır. Erken tanı, aspirasyona bağlı akciğer hasarını önlemek açısından çok önemlidir. Testlerin çoğu ağrısızdır ve kısa sürer.

Tedavi

Aspirasyonun tedavisi altta yatan nedene ve akciğerlerde enfeksiyon gelişip gelişmediğine bağlıdır. Öncelikle yutma güvenliği sağlanır, akciğere kaçan madde öksürük ve pozisyon desteğiyle temizlenmeye çalışılır, gerekirse enfeksiyon tedavisi planlanır.

Evde kişisel bakım

• Yemeklerinizi küçük lokmalar halinde yiyin ve iyice çiğneyin
• Yemek yerken konuşmaktan kaçının
• Yemeklerinizi dik oturarak yiyin ve yemekten sonra en az 30 dakika oturun
• Uyurken başınızı hafif yükseltin; bu, reflüye bağlı gece aspirasyonunu azaltır
• Sert şeker, fındık, fıstık gibi küçük ve sert gıdalarda çok dikkatli olun
• Yemek sırasında acele etmeyin, lokmalar arasında dinlenin

Tıbbi tedaviler

Tedavi planı doktor tarafından bireye özel hazırlanır. Örneğin, sıvı gıdaların kıvamını artırmak için özel kıvamlandırıcılar önerilebilir. Aspirasyona bağlı akciğer enfeksiyonu gelişmişse doktor uygun antibiyotik tedavisini reçete eder. Reflüyü azaltmaya yönelik ilaçlar veya tükürük üretimini düzenleyen tedaviler de kullanılabilir. Bazı hastalar yutma kaslarını güçlendirmek için dil ve konuşma terapisti eşliğinde egzersiz programına alınır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çok nadir durumlarda, büyük bir yabancı cisim bronkoskopi adı verilen bir işlemle akciğerden çıkarılır. Tekrarlayan ve şiddetli aspirasyon yaşayan seçilmiş hastalarda, nefes borusu ile mide arasındaki koruyucu yapıyı güçlendirmeye yönelik cerrahi girişimler düşünülebilir. Bu karar mutlaka uzman hekimler tarafından verilir.

Bu durumla yaşamak

Aspirasyon riski taşıyan kişiler için yemek zamanı düzenli, sakin ve dikkatli geçirilmelidir. Sağlık çalışanları, hangi gıdaların daha güvenli olduğu ve hangi pozisyonlarda yemek yenmesi gerektiği konusunda bireye özel öneriler verir. Bu önerilere uymak yaşam kalitesini belirgin şekilde artırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Yemek yerken televizyon ve telefon gibi dikkat dağıtıcı şeyleri kapatın
• Akşam yemeği ile yatış arasında en az 2-3 saat bekleyin
• Alkol ve hekim önermedikçe sakinleştirici kullanımından kaçının; bu maddeler yutma reflekslerini yavaşlatabilir
• Diş bakımına özen gösterin, çünkü ağız hijyeni enfeksiyon riskini azaltır
• Yutma güçlüğünde özel yemek yardımcıları veya farklı beslenme araçları konusunda terapistinizden bilgi alın

Diyet ve egzersiz

Yutma güçlüğü çeken kişiler için diyet genellikle yumuşak, iyi çiğnenebilen ve kıvamı ayarlanmış gıdaları içerir. Sıvı gıdaların kıvamını artırmak gerekebilir. Beslenme uzmanı, bireyin ihtiyacına göre dengeli bir plan oluşturur. Boyun ve yüz kaslarını çalıştıran basit egzersizler de yutma fonksiyonunu destekleyebilir; ancak bunlar mutlaka uzman gözetiminde yapılmalıdır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli boğulma veya öksürme korkusu, yemek yemekten çekinmeye ve sosyal ortamlardan uzaklaşmaya yol açabilir. Bu durum kaygı ve üzüntü yaratabilir. Bu duyguları kabul etmek ve yakınlarınızla paylaşmak önemlidir. Gerekirse bir psikolog veya psikiyatristten destek almaktan çekinmeyin.

Önleme

Aspirasyonun bir kısmı önlenebilir. Yutma güçlüğü olan kişilerde yemek pozisyonu, gıda kıvamı ve yeme hızı gibi faktörlere dikkat etmek riski ciddi şekilde azaltır. Bebek ve çocuklarda küçük parçalı gıdalar ve küçük oyuncaklardan kaçınmak ailelerin rolüdür.

Aşılar

Zatürreye karşı aşılar, aspirasyon sonrası enfeksiyon riskini azaltmada yardımcı olabilir. Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği zatürre (pnömokok) ve grip aşılarının zamanında yapılması önemlidir. Hangi aşıların size uygun olduğunu doktorunuzla görüşün.

Tarama programları

Rutin bir tarama testi yoktur. Ancak yutma güçlüğü, inme veya nörolojik hastalığı olan kişilerde yutma fonksiyonunun düzenli aralıklarla değerlendirilmesi önerilir. Sağlık kuruluşlarında yutma tarama anketleri ve basit klinik testler uygulanabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Aspirasyon pnömonisi (akciğere kaçan maddelerin yarattığı iltihap)
• Akciğer apsesi (akciğer içinde iltihap dolu boşluk)
• Kan dolaşımına yayılan ağır enfeksiyon (sepsis)
• Kronik akciğer hasarı ve kalıcı nefes darlığı
• Büyük bir yabancı cisim solunum yolunu tıkarsa boğulma
• Beslenme yetersizliği, sıvı kaybı ve kilo kaybı

Uzun vadeli görünüm

Erken fark edilip doğru şekilde yönetildiğinde aspirasyonun birçok sonucu başarıyla tedavi edilebilir. Altta yatan hastalığın kontrol altına alınması ve yutma güvenliği önlemlerinin uygulanmasıyla yaşam kalitesi önemli ölçüde artar. Doktorunuzla düzenli iletişimde kalmak, en iyi sonuçları elde etmenize yardımcı olur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.