Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Genel Bakış

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), beynin dikkat, dürtü ve hareket kontrolünü düzenleme biçimini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. 'Nörogelişimsel' demek, bu farklılığın beynin gelişimiyle birlikte ortaya çıktığı anlamına gelir. DEHB bir hastalık değil; kişinin günlük hayatında zorlanmasına yol açabilen bir farklılıktır. Doğru destek ve stratejilerle yönetilebilir.

Oldukça yaygındır. Yetişkinlerde de görülür; çocuklukta tanı alanların bir kısmında belirtiler yetişkinlikte de devam eder. Pek çok kişi fark edilmeden yaşar.

DEHB her cinsiyetten ve her kültürden insanı etkileyebilir. Belirtiler çocuklukta ortaya çıksa da tanı yetişkinlikte konabilir. Okul, iş ve özel yaşamı zorlayabilir; ancak doğru destekle başarılı bir yaşam mümkündür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Dikkati uzun süre sürdürmekte güçlük
• Eşyaları sık kaybetme ve genel dağınıklık
• Görevleri erteleme, zaman yönetiminde zorlanma
• İç huzursuzluk, sürekli meşgul olma ihtiyacı
• Dürtüsel davranışlar; söz kesme veya ani kararlar
• Ayrıntıları gözden kaçırma, unutkanlık

Çocuklarda belirtiler

• Ders sırasında oturmakta zorlanma
• Aşırı hareketlilik, tırmanma veya sıçrama
• Sıra beklemede ve oyunlarda zorluk
• Dikkati çabuk dağılma
• Düşünmeden davranma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bellek sorunlarıyla karıştırılabilen dikkat dağınıklığı
• Günlük planları organize etmede artan zorluk
• Huzursuzluk ve sabırsızlık hissi
• Rutin değişikliklerine uyumda güçlük
• Konuşma sırasında konuyu kaybetme

Nedenler

Ana nedenler

• DEHB'nin tek bir nedeni yoktur. Beynin dikkat ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgelerindeki farklı çalışma biçimi, genetik etkenler ve çevresel faktörler birlikte rol oynar.

Risk faktörleri

• Ailede DEHB öyküsü olması
• Prematüre doğum ya da düşük doğum ağırlığı
• Anne karnında sigara veya yoğun strese maruziyet
• Beyin gelişimini etkileyen erken dönemde yaşanan bazı sağlık sorunları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Acil kriz durumlarında 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
• Kendinize veya çevrenize zarar verme düşünceniz varsa vakit kaybetmeden destek alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Dikkat, dürtü kontrolü veya düzen sorunları işinizi, okulunuzu ya da ilişkilerinizi aksatıyorsa.
• Bu belirtiler uzun süredir varsa ve yaşam kalitenizi düşürüyorsa.
• Daha önce başka bir sağlık sorunu nedeniyle incelendiğiniz hâlde yanıt alamadıysanız.

Tanı

DEHB tanısı, tamamen klinik bir değerlendirmeyle konur. Aile hekiminiz veya psikiyatri uzmanınız belirtilerinizi, süresini ve günlük yaşamınıza etkisini detaylı görüşmeyle değerlendirir. Tanı koyarken belirtilerin çocukluktan beri var olup olmadığına bakılır. Başka hastalıkların da benzer belirtilere yol açabileceği unutulmaz.

Yapılabilecek testler

• Klinik görüşme
• Derecelendirme ölçekleri veya anketler
• Fizik muayene
• Kan tahlili gibi tetkiklerle benzer durumların dışlanması

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 45-60 dakika sürer. Yaşam öykünüz, okul ve iş performansınız, ilişkileriniz ve ruhsal durumunuz hakkında sorular sorulur. Net bir değerlendirme için birkaç görüşme gerekebilir.

Tedavi

DEHB tedavisinde amaç belirtileri tamamen yok etmek değil; zorlukları azaltmak ve kişinin güçlü yönlerini ortaya çıkarmaktır. Tedavi planı; bilgilendirme, psikoterapi, yaşam düzeni önerileri ve gerekirse ilaç tedavisini bir arada içerebilir.

Evde kişisel bakım

• Düzenli uyku saatleri oluşturun ve uykunuzu önemsemeye çalışın.
• Yapılacaklar listesi ve telefon hatırlatıcıları kullanın.
• Büyük işleri küçük adımlara bölerek başlayın.
• Çalışma ortamınızda dikkat dağıtan uyaranları azaltın.
• Düzenli yürüyüş veya sevdiğiniz bir fiziksel aktiviteyi gününüze ekleyin.

Tıbbi tedaviler

İlaç tedavisi, yalnızca uzman doktorun değerlendirmesi sonrasında başlanabilir. Hangi tedavinin uygun olduğu kişinin belirtilerine, sağlık durumuna ve yaşam koşullarına göre belirlenir. Bu nedenle kendi başınıza ilaç kullanmayın veya başkasının ilacını denemeyin. Psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi, yaşamı düzenleme becerileri kazandırmada önemli bir yere sahiptir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

DEHB'de cerrahi bir tedavi uygulanmaz.

Bu durumla yaşamak

DEHB ile günlük yaşam inişli çıkışlı olabilir. Kendinize gerçekçi hedefler koyun ve küçük başarıları kutlayın. Önemli olan, size uyan bir sistem kurmaktır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Ortamınızı düzenleyin; önemli şeyler için her zaman aynı yeri kullanın.
• Yatmadan en az bir saat önce ekranlardan uzaklaşın.
• Gün içinde kısa molalar verin.
• Sevdiklerinize ve yakınlarınıza DEHB ile ilgili açıklayıcı bilgi verin.
• Haftalık plan yapmak için haftanın aynı gününü kullanın.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite doğrudan DEHB'yi tedavi etmez, ancak enerji, uyku ve ruh hâli üzerinde olumlu etki yapabilir. Kafeini günün ilerleyen saatlerinde azaltmak uykuya yardımcı olabilir. Özel bir diyetin DEHB belirtilerini iyileştirdiği kesin olarak kanıtlanmamıştır.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

DEHB, kişinin sürekli yetersizlik hissi yaşamasına, kaygı ve depresyon gibi durumların görülme sıklığının artmasına neden olabilir. Bu duygular gerçektir ve önemsenmelidir. Bir uzmanla konuşmak, hem DEHB belirtilerini hem de duygusal yükü hafifletmeye yardımcı olur.

Önleme

DEHB'nin kesin olarak önlenmesi bugün mümkün değildir. Bununla birlikte erken fark edilmesi ve uygun destek, belirtilerin yaşam üzerindeki olumsuz etkilerini önemli ölçüde azaltır.

Tarama programları

DEHB için topluma yönelik rutin bir tarama önerilmemektedir. Sürekli ve işlevselliği bozan belirtileriniz varsa hekiminizle değerlendirme konuşması yapabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Okul veya iş yaşamında başarısızlık hissi
• İlişkilerde sık çatışma ve yalnızlaşma
• Düşük özsaygı ve olumsuz benlik algısı
• Riskli davranışlar, kazalar veya madde kullanımı riskinde artış
• Eşlik eden kaygı ve depresyonun ağırlaşması

Uzun vadeli görünüm

DEHB olan birçok yetişkin, doğru tedavi ve destekle hem özel hem iş hayatında oldukça başarılı olabilir. Belirtiler zaman içinde yönetilebilir hâle gelir. Önemli olan erken yardım almak, kendinize şefkatli davranmak ve adım adım ilerlemektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.