Otizm Spektrum Bozukluğu ve Yetişkinler

Genel Bakış

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), beynin gelişim biçimindeki farklılıklar nedeniyle ortaya çıkan, yaşam boyu süren bir durumdur. Bu farklılık; iletişim, sosyal etkileşim, ilgi ve davranış alanlarında kendini gösterir. Her otistik birey farklıdır; bazıları günlük yaşamda çok az desteğe ihtiyaç duyarken, bazıları daha yoğun destek ister. Bu bir hastalık değil, bir nörogelişimsel farklılıktır. Yetişkinlikte de destek ve anlayışla dolu, tatmin edici bir yaşam sürmek oldukça mümkündür.

Otizm spektrum bozukluğu dünya genelinde her 100 çocuktan yaklaşık 1'inde görülmektedir. Yetişkinlerde kesin oran tam olarak bilinmese de, birçok yetişkinin tanı almamış olabileceği düşünülmektedir.

Otizm spektrum bozukluğu her cinsiyetten, her kültürden ve her sosyoekonomik gruptan bireyi etkileyebilir. Erkeklerde kızlara göre daha sık tanı konmaktadır, ancak kızlarda ve kadınlarda belirtiler farklı görülebildiğinden tanı daha geç konabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sosyal etkileşimde zorluk; örneğin göz teması kurmakta, sohbet başlatmakta veya sürdürmekte güçlük
• Başkalarının duygularını ve beden dilini anlamakta zorlanma
• Tekrarlayan hareketler (el çırpma, sallanma gibi) veya belirli ritüellere sıkı sıkıya bağlılık
• Sınırlı ve yoğun ilgi alanları
• Duyusal hassasiyetler; ışık, ses, dokunma veya koku gibi uyaranlara aşırı veya az tepki verme
• Değişikliklere uyum sağlamada güçlük

Çocuklarda belirtiler

• Geç konuşma veya konuşmada gecikme
• İsmi söylendiğinde tepki vermeme
• Göz teması kurmaktan kaçınma
• Tek başına oynamayı tercih etme
• Oyuncakları döndürme, sıralama veya belirli tekrarlayan hareketler yapma
• Sosyal gülümsemenin az olması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşam boyu süren sosyal zorlukların farkına varma
• İş veya sosyal ortamlarda yanlış anlaşılma yaşama
• Günlük rutinlerdeki değişikliklere karşı yoğun kaygı
• Duyusal uyaranlara karşı tahammülsüzlüğün artması
• Yalnızlık veya izolasyon hissi
• Tanı konmamış olmanın getirdiği kafa karışıklığı ve yorgunluk

Nedenler

Ana nedenler

• Otizm spektrum bozukluğunun kesin bir nedeni bilinmemektedir.
• Genetik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.
• Beyin gelişimini etkileyen farklılıklar ile ilişkilendirilmiştir.
• Aşıların otizme neden olduğu bilimsel olarak kanıtlanmamıştır.

Risk faktörleri

• Ailede otizm spektrum bozukluğu öyküsünün bulunması
• İleri ebeveyn yaşı
• Bazı genetik ve kromozomal sendromlar (örneğin: Fragile X sendromu, Rett sendromu)
• Doğumda düşük doğum ağırlığı veya erken doğum

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendine veya başkasına zarar vermeyi düşünüyorsanız ya da bunu yapma riskiniz varsa
• Şiddetli bir tıbbi acil durumun belirtileri varsa (nöbet, bilinç kaybı gibi)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Otizm spektrum bozukluğunuz olabileceğini düşünüyorsanız
• Belirtileriniz günlük yaşamınızı veya ruh sağlığınızı olumsuz etkiliyorsa
• Değerlendirme ve destek almak istiyorsanız
• Eşlik eden kaygı, depresyon veya dikkat sorunları varsa

Tanı

Yetişkinlerde otizm tanısı, uzman bir sağlık ekibi tarafından konur. Bu ekipte genellikle psikiyatrist, psikolog veya nörolog bulunur. Tanı koyarken kişinin gelişim öyküsü, davranışları, iletişim biçimi ve günlük yaşamdaki zorlukları ayrıntılı olarak değerlendirilir. Aile üyelerinden veya yakın arkadaşlardan bilgi alınabilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testi veya görüntüleme gibi tıbbi bir test yoktur; tanı klinik gözleme dayanır.
• Yapılandırılmış görüşme ve değerlendirme ölçekleri kullanılır.
• Gelişim öyküsü ve davranış gözlemleri yapılır.

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme süreci birkaç hafta veya ay sürebilir. Uzman, belirtilerin nedenlerini anlamak için başka sağlık sorunlarını da ekarte etmek isteyebilir. Tanı konduktan sonra ihtiyaçlarınıza yönelik kişisel bir destek planı oluşturulur. Tanı, geçmişteki zorlukları anlamanıza ve gelecekteki adımları planlamanıza yardımcı olabilir.

Tedavi

Otizm spektrum bozukluğunun tedavisi yoktur; ancak destek ve müdahaleler belirtilerin yönetilmesinde, bağımsızlığın artırılmasında ve yaşam kalitesinin yükseltilmesinde çok etkilidir. Tedavi planı kişiye özeldir; ilaçlar yalnızca eşlik eden ruhsal veya nörolojik durumlar için doktor tarafından düşünülür.

Evde kişisel bakım

• Günlük rutinler oluşturmak ve değişikliklere hazırlanmak
• Duyusal hassasiyetleri azaltmak için sessiz alanlar, kulaklık veya gözlük gibi araçlar kullanmak
• Stres ve kaygı ile başa çıkmak için derin nefes, meditasyon veya rahatlama teknikleri öğrenmek
• İlgi alanlarını geliştirerek güçlü yönlere odaklanmak
• Sosyal becerileri güvenli ve destekleyici ortamlarda pratik etmek

Tıbbi tedaviler

Otizm spektrum bozukluğunun kendisi için kullanılan özel bir ilaç yoktur. Ancak, eşlik eden kaygı, depresyon, takıntılı düşünceler veya dikkat eksikliği gibi durumlarda bir psikiyatrist ilaç tedavisi önerebilir. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı mutlaka uzman doktor tarafından belirlenmelidir. İlaç dışı terapi ve psikososyal destekler tedavinin temelini oluşturur.

Bu durumla yaşamak

Otistik bir yetişkin olarak günlük yaşamı kolaylaştırmanın birçok yolu vardır. Günün planlı ve öngörülebilir olması kaygıyı azaltabilir. Kendi hızınızda çalışmak, sosyal etkileşimleri sınırlamak ve dinlenme zamanları ayırmak enerjinizi korumanıza yardımcı olur. Ev ve iş ortamınızı duyusal ihtiyaçlarınıza göre düzenlemek de önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku düzeni oluşturmak
• Haftanın belirli günlerinde fiziksel aktivite yapmak
• Stresi azaltan hobiler ve ilgi alanlarına zaman ayırmak
• Sosyal destek alabileceğiniz küçük, güvenli gruplara katılmak
• Kafein ve alkol gibi maddelerin etkilerine dikkat etmek

Diyet ve egzersiz

Sağlıklı bir beslenme düzeni, genel enerji ve iyilik halini destekler. Bazı otistik bireyler belirli yiyeceklerin dokusuna veya tadına karşı hassasiyet yaşayabilir; bu durumda esnek ve dengeli bir beslenme planı için bir diyetisyenden destek alınabilir. Düzenli egzersiz, kaygıyı azaltmaya ve uyku kalitesini artırmaya yardımcı olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Otistik yetişkinlerde kaygı, depresyon ve yalnızlık hissi genel nüfusa göre daha sık görülebilir. Bu duyguları önemsemek ve profesyonel destek almak gerekir. Ruh sağlığınızı korumak, güçlü bir sosyal destek ağı oluşturmak ve kendi ihtiyaçlarınızı tanımakla başlar. Acil bir durumda veya yaşamınızı tehdit eden bir kriz anında 112'yi aramaktan çekinmeyin.

Önleme

Otizm spektrum bozukluğu önlenebilir bir durum değildir. Ancak erken tanı ve uygun desteklerin sağlanması, belirtilerin yönetilmesinde ve yaşam kalitesinin artırılmasında büyük önem taşır.

Aşılar

Bilimsel araştırmalar aşıların otizm spektrum bozukluğuna neden olduğunu göstermemiştir. Aşıların yapılmaması, önlenebilir hastalıklar açısından ciddi bir risk oluşturur.

Tarama programları

Yetişkinlerde rutin bir otizm taraması önerilmez. Ancak otizm belirtileri olduğundan şüphelenen kişiler, kapsamlı bir değerlendirme için sağlık kuruluşlarına başvurabilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sosyal izolasyon ve yalnızlık
• İş ve eğitim hayatında zorluklar
• Anksiyete, depresyon ve diğer ruh sağlığı sorunları
• Duyusal aşırı yüklenmeye bağlı kronik stres
• Yanlış anlaşılma ve damgalanma nedeniyle düşük özgüven

Uzun vadeli görünüm

Otizm spektrum bozukluğu olan yetişkinler, uygun destek ve anlayışla anlamlı ilişkiler kurabilir, başarılı kariyerlere sahip olabilir ve doyurucu bir yaşam sürebilir. Zorluklar olsa da, güçlü yönlere odaklanmak ve doğru kaynakları bulmak büyük fark yaratır. Her bireyin potansiyeli eşsizdir ve yaşam boyu öğrenme ve gelişme mümkündür.

Destek bul

Yardım hatları

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.