Astım Kontrolünde Sık Yapılan 'Nefes Kesen' Hatalar

Genel Bakış

Astım, akciğer içindeki hava yollarının iltihaplanarak daralmasına neden olan bir hastalıktır. Bu daralma nefes darlığı, öksürük, hırıltı ve göğüs sıkışmasına yol açabilir. 'Astım kontrol hataları' ise kişinin astımını düzenli ve doğru yönetmemesi sonucu belirtilerin kötüleşmesi ve günlük yaşamın olumsuz etkilenmesidir. Bu yazıda, astım kontrolünü bozan yaygın hataları ve bunlardan nasıl kaçınacağınızı sade bir dille anlatıyoruz.

Evet, astım çok yaygındır. Dünya genelinde milyonlarca insanı etkiler. Türkiye'de de sık görülen bir sağlık sorunudur. Sağlık Bakanlığı'nın rehberlikleri doğrultusunda sessiz kalmamak ve doktorla iş birliği yapmak önemlidir.

Astım her yaşta görülebilir, ancak çoğunlukla çocuklukta başlar. Ailede astım veya alerji öyküsü olan kişilerde daha sık ortaya çıkar. Erişkinlerde sonradan da başlayabilir; erkek ve kadınları farklı yaş dönemlerinde etkileyebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Nefes darlığı ve 'nefes alamıyorum' hissi
• Göğüste sıkışma, baskı veya ağrı
• Hırıltılı veya ıslık gibi olan nefes sesi
• Özellikle gece ve sabaha karşı kötüleşen öksürük
• Kısa ve sık nefes alıp verme
• Günlük aktiviteler sırasında çabuk yorulma

Çocuklarda belirtiler

• Küçük çocuklarda hırıltı ve öksürük en sık belirtidir
• Oyun oynarken, gülerken veya ağlarken nefes darlığı görülebilir
• İştahsızlık, huzursuzluk ve yorgunluk belirtiler arasında sayılabilir
• Okul çağındaki çocuklarda egzersize bağlı öksürük veya gece uykudan uyandıran öksürük görülebilir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Nefes darlığı çoğu zaman kalp veya diğer hastalıklarla karıştırılabilir
• Öksürük ve hırıltı yaşlılarda daha az belirgin olabilir
• Yorgunluk, halsizlik ve günlük işleri yapmakta zorluk öne çıkabilir
• Hava yollarının sertleşmesi nedeniyle nefes ölçümleri astım lehine farklılık gösterebilir

Nedenler

Ana nedenler

• İnhaler ilacı yanlış teknikle kullanmak (örneğin spreyi derin ve yavaş nefes alarak değil, hızlı ve sığ nefesle sıkmak)
• Doktorun önerdiği düzenli 'kontrol edici' ilacı, iyi hissettiğinizde kullanmayı bırakmak
• Sadece 'rahatlatıcı' ilaca güvenip asıl kontrol edici tedaviyi ihmal etmek
• Astım tetikleyicilerinden (sigara dumanı, alerjenler, kirli hava, polen, aşırı efor) kaçınmamak
• Astım eylem planını; hangi ilacı ne zaman, ne sıklıkta ve ne zaman acil arama yapmanız gerektiğini bilmemek
• Doktor kontrollerini aksatmak ve belirtileri 'normal' kabul etmek

Risk faktörleri

• Sigara içmek veya tütün dumanına maruz kalmak
• Ev tozu akarı, hamamböceği, küf, mantar, polen ve hayvan tüyü gibi alerjenler
• Ailede astım veya alerjik hastalık öyküsü
• Şişmanlık ve aşırı kilo
• Hava kirliliğine ve kimyasal maddelere sık maruziyet (örneğin iş yerinde sprey veya tozlar)
• Yoğun stres ve duygusal dalgalanmalar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Hızlı kötüleşen nefes darlığı, hırıltı veya öksürük
• Kurtarıcı spreyi günde birkaç kez kullanmak zorunda kalmak
• Astım semptomlarının özellikle geceleri moral bozucu şekilde sıklaşması
• Günlük işleri yapmakta zorlanma
• Daha önce belirlenen astım eylem planının adımlarını uygulayamama

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Astım tanısı konulmuşsa yılda en az 1-2 kez düzenli kontrol
• İlaç kullanım tekniğini kontrol ettirmek için doktor veya astım hemşirenizi ziyaret etmek
• Belirtiler değiştiğinde veya tedaviye rağmen sık günlük belirti olduğunda
• Alerji veya sinüzit, reflü gibi astımı tetikleyebilecek durumlar için değerlendirme

Tanı

Doktor öncelikle sizi dinler, belirtilerinizi ve ne kadar süredir devam ettiğini sorgular. Fizik muayenede soluk alıp verme seslerini dinler. Ardından solunum fonksiyon testleri dediğimiz ölçümler yapılır. Bu testler akciğerlerin ne kadar iyi çalıştığını gösterir.

Yapılabilecek testler

• Spirometri: Derin nefes alıp zorlu bir şekilde verirken ölçülen hava miktarı ve hızı, astım tanısında en yaygın ve güvenilir testtir.
• Tepe akım ölçümü (peak flow): Küçük bir cihazla ağızdan yapılan nefes hızının ölçülmesidir; astımın takibinde ve günlük izlemde kullanılır.
• Bazı durumlarda alerji deri testleri veya kan testleri alerjenleri belirlemek için istenebilir.

Randevunuzda neler beklenir

Testler ağrısızdır ve birkaç dakika sürer. Nefes ölçümü sırasında güçlü bir nefes alıp vermeniz istenir. Öncesinde ağır yemek yememek, öncesinde inhaler kullanmak gibi bazı hazırlıklara dikkat etmeniz gerekebilir. Doktorunuz tüm sonuçları birlikte değerlendirir; tanı koymadan önce başka nefes ya da kalp hastalıklarını elemek için tetkikler isteyebilir. Tanı konulduktan sonra size yazılı bir astım eylem planı verilebilir.

Tedavi

Astımın tedavisinde temel amaç, belirtileri azaltmak ve alevlenme (atak) ihtimalini düşürmektir. Tedavi kişiye özeldir; doktorunuz astımınızın şiddetine ve sizin tetikleyicilerinize göre bir plan yapar. Bu planın başarılı olması için ilaçların düzenli ve doğru kullanılması, tetikleyicilerden uzak durulması ve doktor kontrollerinin aksatılmaması gerekir.

Evde kişisel bakım

• İnhaler (nefes açıcı ölçülü doz inhaler) kullanma tekniğinizi doktorunuza veya astım hemşirenize gösterin ve yılda bir kez kontrol ettirin.
• Kişisel astım eylem planınızı herhangi bir yerde uygulayabilmek için yazılı bir kopyasını cüzdanınızda taşıyın.
• Sigara dumanı, toz, kimyasal kokular, polenler, ev ve iş yerindeki küf veya mantar gibi tetikleyicilerden kaçının.
• Evde düzenli havalandırma yapın, sigara içilen ortamların içinde bulunmayın.
• Nefes açıcı ilacınızı her zaman yanınızda bulundurun; ancak aşırı kullanımın iyi bir işaret olmadığını bilin.
• Belirtilerinizi ve ilaç kullanımınızı bir günlüğe yazarak doktorunuza doğru bilgi verin.

Tıbbi tedaviler

Astım ilaçları genel olarak iki gruba ayrılır: Kontrol edici (günlük kullanılan ve hava yollarındaki iltihabı azaltan) ve rahatlatıcı (aniden gelişen boğulma hissinde hızlı rahatlama sağlayan) nefes açıcılar. Bu ilaçlar çoğunlukla doğrudan akciğere giden inhaler ya da ağızdan alınan haplar olabilir. Hangi ilacın size uygun olduğuna, dozuna ve nasıl kullanılacağına yalnızca doktorunuz karar vermelidir. Eczacınız da doğru kullanım konusunda size yardımcı olabilir. Astım alevlenmelerinde kısa süreli ağızdan kortikosteroid tedavisi gerekebilir; ancak bunların hepsi doktor kontrolünde ve reçete ile yapılır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Astım tedavisinde ameliyat yeri yoktur. Bazı çok ağır ve seçilmiş hastalarda nefes yollarını genişletmeye yönelik girişimsel yöntemler uygulanabilir; ancak bunlar ileri merkezlerde değerlendirilen, standart astım tedavisi dışındaki durumlardır. Hiçbir cerrahi yöntem astımın birincil tedavisi değildir.

Bu durumla yaşamak

Astım, iyi bakım gerektiren ancak günlük hayatı engellemeyen bir durumdur. Kontrole geldiğinizde doktorunuzla birlikte size özel bir plan çıkarırız. Bu plan, hangi ilacı ne zaman kullanacağınızı, ne zaman doktora başvuracağınızı ve ne zaman 112'yi arayacağınızı içerir. Gün içinde nefes ölçümü yapmanız gerekebilir. Düzenli kontrollere gitmeye devam edin; belirtiler değişirse planı yenilemek için doktorunuzla iletişimde kalın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara içmeyin; içilen ortamlarda bulunmayın
• Düzenli ve dengeli uyuyun, yorgunluk belirti verebilir
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri ve meditasyon gibi yöntemleri deneyin
• Alerji tetikleyicilerinizi (ev tozu akarları, karavan tozu, polen, hayvan tüyü) önlemeye yönelik adımlar atın
• Kilo kontrolünü sağlayın, çünkü aşırı kiloya bağlı nefes baskısı belirtileri artırabilir

Diyet ve egzersiz

Astımlılar için özel bir mucize diyet yoktur; sağlıklı ve dengeli beslenmek herkes için önemlidir. Bazı kişilerde sülfitler (şarap, kurutulmuş meyve gibi), katkı maddeleri veya yiyecek alerjenleri belirtileri tetikleyebilir. Bu nedenle hangi besine duyarlı olduğunuzu doktorunuza söyleyin. Egzersiz astım belirtilerini azaltabilir; ancak soğuk havada yoğun egzersiz tetikleyebilir. Egzersiz öncesinde doktorunuza danışarak uygun ilacı kullanma önerisi alın ve egzersize yavaş ısınarak başlayın. Yürüyüş, yüzme ve bisiklet gibi dayanıklılık çalışmaları iyi seçeneklerdir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Astımla yaşamak zaman zaman kaygı ve korku yaratabilir. Gece uykudan uyanmak veya nefes alamama hissi korkutucu olabilir. Bu duygular normaldir; ancak kaygı arttıkça belirtiler de kötüleşebilir. Bu döngüyü kırmak için nefes egzersizleri ve rahatlama teknikleri öğrenmek yardımcı olur. Duygusal yükünüz arttığını hissederseniz doktorunuzla veya bir psikologla konuşmaktan çekinmeyin.

Önleme

Astımın kendisini tamamen önlemek şu anki bilgilerle mümkün değildir. Ancak astımı kontrol altına almak, alevlenmeleri ve kötüleşmeleri büyük ölçüde önleyebilir. Tedaviyi düzenli uygulayarak, doğru inhaler tekniğini kullanarak ve tetikleyicilerden kaçınarak kontrolün önündeki hataların çoğu giderilir.

Aşılar

Astımlılar grip (influenza) ve zatürre (pnömokok) gibi solunum yolu enfeksiyonlarına karşı daha yüksek risk altındadır. Aşılar, astım ataklarını tetikleyen enfeksiyonları önlemede önemli bir koruma sağlar. Doktorunuzla görüşerek aşı takviminizi ihmal etmemeniz önerilir.

Tarama programları

Astım belirtileri hafif başlar ve bazı kişiler fark etmeyebilir. Her gün nefes ölçümü yapmak ve belirtileri kaydetmek, kötüleşmeyi erkenden yakalamaya yardımcı olur. Ailede astım öyküsü olanlar, alerjik bünyesi olanlar ve sık hava yolu enfeksiyonu geçiren çocuklar düzenli izlenmelidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Astım atakları sıklaşır ve şiddetlenir, acil servise başvurular artar
• Uzun süre kontrol edilmeyen iltihap hava yollarında kalıcı daralma ve hasara yol açabilir
• Uyku kalitesi düşer, yorgunluk ve günlük yaşamda işlev kaybı yaşanır
• Çocuklarda büyüme ve okul başarısı olumsuz etkilenebilir
• Ciddi ataklar yaşamı tehdit edebilir

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: Doğru tanı, düzenli doktor kontrolü, etkili bir eylem planı ve doğru ilaç kullanımı ile astım kontrol altına alınabilir. Çoğu kişi belirtileri büyük ölçüde azalttığı için normal, hareketli bir yaşam sürer. Astım kontrolündeki hataların farkına varmak ve onları düzeltmek, hayat kalitenizi bambaşka bir seviyeye taşıyabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.