Bakım Verenler: Mola Sizin de Hakkınız

Genel Bakış

Bir yakınına bakan kişilere 'bakım veren' denir. Bu kişi çoğu zaman bir eş, anne-baba, çocuk ya da kardeştir; hasta veya engelli bir yakınının günlük ihtiyaçlarını karşılar. Bakım vermek sevgiyle yapılan çok değerli bir iştir, ama uzun süre ara vermeden yapıldığında kişiyi yorar. Bu yorgunluğun bir adı var: bakım veren tükenmişliği (yani 'artık gücüm kalmadı' hissi). Bu bir zayıflık değil, çok çalışmanın doğal bir sonucudur ve mola istemek de bencillik değildir.

Evet, çok yaygındır. Uzun süreli bakım veren kişilerin büyük bir kısmı dönem dönem tükenmişlik, uykusuzluk ve kendini ihmal etme yaşar. Yalnız olmadığınızı bilmek işe yarar: bu duyguları yaşayan pek çok kişi var.

Genellikle yakınına evde bakan aile üyelerini etkiler. Çoğu zaman 24 saat yanında olan, tek başına bakım veren, kendi sağlık sorunları da olan kişiler daha çok zorlanır. Yaşlı eşine bakan kişiler, küçük yaşta kardeşine ya da hasta bir aile büyüğüne bakan çocuklar ve gençler de bu gruptadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli yorgunluk, dinlenseniz de geçmeyen bir bitkinlik
• Uykuya dalmakta zorluk ya da gece sık uyanma
• Sinirlilik, kolay öfkelenme, sonra bunun için suçluluk duyma
• Kendine ayıracak zaman bulamama, arkadaşlardan ve sosyal hayattan uzaklaşma
• Baş ağrısı, mide rahatsızlığı, kas gerginliği gibi bedensel yakınmalar
• Kendi randevularını, ilaçlarını ya da yemek yemeyi unutma
• 'Artık yapamayacağım' hissi, isteksizlik, keyif alamama
• Baktığı kişiye karşı zaman zaman kızgınlık duyup ardından yoğun suçluluk yaşama

Çocuklarda belirtiler

• Bakım işini üstlenen çocuk ve gençlerde okula gitmekte isteksizlik ya da ders başarısında düşme
• Arkadaşlarından kopma, içine kapanma
• Sık karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar
• Kaygı, huzursuzluk, uyku sorunları
• Yaşından büyük davranma çabası ve 'benim de bir hayatım var' diyememe

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eşine bakan yaşlı kişilerde belirgin halsizlik ve güç kaybı
• Kendi kronik hastalıklarını, kontrol randevularını aksatma
• Yalnızlık hissi ve isteksizlik
• İlaçlarını karıştırma ya da unutma
• Düşme korkusu, evden çıkmama, hareketin azalması

Nedenler

Ana nedenler

• Uzun süreli ve kesintisiz bakım; özellikle bunama (demans) gibi ilgi isteyen durumlarda
• Tek başına bakım vermek, yardım istememek ya da yardım tekliflerini reddetmek
• Uyku bölünmesi ve dinlenme fırsatı bulamamak
• Bakım verme eğitimi ve bilgisi olmadan zor işler üstlenmek
• Maddi zorluklar, iş ve bakım arasında sıkışmak
• Sosyal çevreden uzaklaşmak, evden çıkamamak
• Bakım verenin kendi sağlık sorunlarını ertelemesi

Risk faktörleri

• Baktığı kişiyle aynı evde, 24 saat birlikte olmak
• Bakım veren tek kişi olmak ve yerine geçecek kimsenin olmaması
• Bakım verenin kendisinin de kronik bir hastalığı olması
• Ekonomik sıkıntı ve iş kaybı riski
• Yakın çevreden destek görmemek
• 'Her şeyi ben yapmalıyım' beklentisi ve mükemmeliyetçilik
• Genç yaşta bakım sorumluluğu almak ya da ileri yaşta eşine bakmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize veya baktığınız kişiye zarar verme düşünceniz varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin
• Günlerdir uyuyamıyor, yemek yiyemiyor ve günlük işlerinizi yapamıyorsanız
• Yoğun kaygı, panik veya umutsuzluk hissi günlük yaşamınızı tamamen engelliyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalarca süren yorgunluk ve isteksizlik varsa
• Uyku sorunları dinlenmenize rağmen geçmiyorsa
• Kendi kontrol randevularınızı, ilaçlarınızı düzenli olarak aksatıyorsanız
• Sık sık sinirlilik, suçluluk veya keyif alamama hali yaşıyorsanız
• Bakım yükünü artık taşıyamadığınızı düşünüyorsanız bir sağlık kuruluşuna başvurun

Tanı

Bakım veren tükenmişliği için tek bir kan testi ya da ölçüm yoktur. Tanı çoğunlukla bir sağlık profesyonelinin sizi dinlemesiyle konur: ne kadar süredir baktığınız, günlük düzeniniz, uyku ve yemek durumunuz, destek alıp almadığınız ve kendi sağlığınız konuşulur. Aile hekiminiz sizi değerlendirip gerekirse bir uzmana yönlendirebilir.

Yapılabilecek testler

• Sizi dinlemeye dayalı bir görüşme ve kısa değerlendirme soruları
• Yorgunluğun başka nedenlerini araştırmak için kan sayımı ve tiroid gibi rutin kan tetkikleri
• Tansiyon ve genel sağlık kontrolü
• Ruh hali, kaygı ve uyku ile ilgili kısa ölçekler (sorularla yapılan değerlendirmeler)

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 15-20 dakika sürer ve yargılanmadan dinlenirsiniz. Sorular 'sen neden yapamıyorsun' demek için değil, size en uygun desteği bulmak içindir. Gerekirse evde bakım desteği, sosyal yardım veya psikolojik destek gibi seçenekler konuşulur.

Tedavi

Bakım veren tükenmişliği yönetilebilir bir durumdur ve en etkili yaklaşım tek bir şey değil, birkaç desteğin bir arada olmasıdır: düzenli molalar, pratik yardım, kişinin kendi sağlığına yer açması ve duygusal destek. Amaç bakımı bırakmak değil, sürdürülebilir hale getirmektir.

Evde kişisel bakım

• Gün içinde kısa da olsa düzenli molalar planlayın; 15 dakikalık bir ara bile fark yaratır
• Bakım işini paylaşın: bir yakınınızdan alışveriş, refakat veya birkaç saatlik nöbet devralmasını isteyin
• Uykuyu koruyun; gece nöbetlerini mümkünse dönüşümlü yapın
• Kendi ilaçlarınızı ve randevularınızı bir ajanda ya da telefon hatırlatıcısıyla takip edin
• Günde birkaç kez derin nefes alıp kısa bir yürüyüş yapmak gibi küçük alışkanlıklar edinin
• Duygularınızı paylaşabileceğiniz birine anlatın; yalnız kalmamaya çalışın
• Bakım vermenin sınırlarını kabul edin; her şeyi mükemmel yapmak zorunda değilsiniz

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz önce kendi sağlığınızı değerlendirir; yorgunluğa yol açan kansızlık, tiroid sorunları veya uyku bozukluğu gibi durumlar varsa onların tedavisi planlanır. Ruh hali ve kaygı için konuşma terapisi (psikolojik danışmanlık) sık başvurulan ve etkili bir yoldur. Gerekli görülürse hekiminiz ilaç seçeneklerini de değerlendirebilir; bu karar sizinle birlikte ve düzenli takip altında verilir. Ayrıca evde bakım hizmetleri, sosyal yardım ve gündüz bakım merkezleri gibi destekler konusunda yönlendirme yapılabilir; bunun için ilinizdeki sosyal hizmet birimlerine veya Sağlık Bakanlığı'nın ilgili birimlerine danışabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda ameliyat genellikle söz konusu değildir; sorun ameliyatla değil, destek ve düzen değişiklikleriyle ele alınır.

Bu durumla yaşamak

Bakım veren bir kişi için günler çoğu zaman planlanmamış ve uzun geçer. İşe yarayan yaklaşım, günü küçük parçalara bölmek ve kendinize de yer ayırmaktır. Örneğin sabah bakım işlerini netleştirmek, öğlen kısa bir mola vermek ve akşam bir yakınınızla telefonla konuşmak gibi basit bir düzen kurmak yükü hafifletir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Bakım işini bir listeyle planlayın; böylece 'acaba bir şeyi unuttum mu' kaygısı azalır
• Haftada en az bir kez evden çıkmayı hedefleyin
• Bakım veren diğer kişilerle konuşun; deneyim paylaşımı çok rahatlatıcıdır
• Kendinize 'ben de varım' diyecek küçük bir uğraş bulun (kitap, müzik, bahçe işi gibi)
• Yardım tekliflerini geri çevirmeyin; somut bir iş isteyin

Diyet ve egzersiz

Düzenli ve basit öğünler sizi ayakta tutar; uzun süre aç kalmamaya çalışın ve yanınızda su bulundurun. Her gün 10-20 dakika yürümek bile hem bedeni hem ruhu rahatlatır. Ağır egzersiz şart değil; kısa, düzenli hareketler daha sürdürülebilirdir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bakım verenlerde kaygı, depresyon belirtileri, suçluluk ve yalnızlık sık görülür. Bu duygular zayıflık değil, uzun süreli yükün doğal sonucudur. Unutmayın: kendinize zarar verme düşüncesi ya da hayatın yaşanmaya değer olmadığı hissi gelirse bu bir acil durumdur; hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Yardım istemek sizi güçsüz yapmaz, tam tersine korur.

Önleme

Tamamen önlenemese de zorlanmayı büyük ölçüde azaltmak mümkündür. En önemli adım, bakım işini en baştan paylaşmak ve düzenli mola planlamaktır. Yardım istemeyi son çare değil, bakımın bir parçası olarak görmek gerekir.

Tarama programları

Bakım verenlerin de düzenli sağlık kontrolünden geçmesi önerilir. Aile hekiminizle yılda en az bir kez genel kontrol ve ruh hali değerlendirmesi yapmanız, sorunlar büyümeden önlem almanızı sağlar.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Tükenmişlik derinleşebilir, kişi bakım veremez hale gelebilir
• Depresyon ve kaygı bozukluğu gelişme riski artar
• Bağışıklık zayıflaması ve sık hastalanma görülebilir
• Bakım verenin kendi kronik hastalıkları kontrolsüz kalabilir
• Bakım kalitesi düşebilir, ilişkilerde gerginlik artabilir

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz değil: bakım veren tükenmişliği konuşulduğunda, destek alındığında ve molalar planlandığında belirgin biçimde iyileşen bir durumdur. Küçük adımlar bile birkaç hafta içinde fark yaratır. Kendinize de bakmak, baktığınız kişiye daha iyi bakmanın yoludur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.