Çölyak Hastalığında Beslenme: Gluten İçeren Gıdalardan Kaçınma

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin gluten adlı proteine yanlışlıkla saldırarak ince bağırsağa zarar verdiği bir durumdur. Gluten, buğday, arpa, çavdar ve bazı yulaf türlerinde bulunan bir proteindir. Bağırsaklarda hasar oluşunca besinler yeterince emilemez.

Çölyak hastalığı dünya genelinde yaklaşık her 100 kişiden 1'inde görülür. Türkiye'de de benzer sıklıkta olduğu tahmin edilmektedir.

Çölyak hastalığı her yaşta ortaya çıkabilir. Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür. Ailesinde çölyak hastası olan kişilerde risk daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın şişliği ve ağrı
• İshal veya kabızlık
• Yorgunluk ve halsizlik
• Açıklanamayan kilo kaybı
• Demir eksikliği anemisi
• Mide bulantısı veya kusma

Çocuklarda belirtiler

• Gelişme geriliği ve boy kısalığı
• Kusma ve huzursuzluk
• Karın şişliği
• Kötü kokulu, yağlı dışkı
• İştahsızlık ya da aşırı iştah

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Çoğunlukla sindirim yakınmaları daha az olur
• Omega-3 yağ asitleri, vitamin ve minerallerin emiliminde zorluk
• Kemik erimesi ve sık kırıklar
• Yorgunluk, depresyon veya endişe
• Eklem veya kas ağrıları

Nedenler

Ana nedenler

• Çölyak hastalığı, genetik yatkınlığı olan kişilerde bağışıklık sisteminin glutene tepki vermesiyle oluşur.
• Bu bağışıklık yanıtı ince bağırsaktaki villus adlı minik parmakların hasar görmesine yol açar.
• Villuslar hasarlandığında vücut besinleri ve vitaminleri gerektiği gibi ememez.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastası olması
• Tip 1 diyabet veya tiroid hastalığı gibi bağışıklık sistemiyle ilgili hastalıklar
• Down sendromu gibi bazı genetik durumlar
• Çölyak hastalığı için riskli genetik yapıya sahip olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıdaki acil veya aynı gün bakım gerektiren belirtilerden birini yaşıyorsanız hemen 112'yi aramalı veya en yakın acil servise gitmelisiniz.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İshal, kilo kaybı, yorgunluk gibi belirtiler birkaç haftadan uzun sürüyorsa doktorunuza başvurun.
• Sindirim sorunları nedeniyle sürekli ilaç kullanmanız gerekiyorsa doktorunuzla görüşün.
• Ailenizde çölyak hastası varsa ve kendinizde belirti olmasa bile tarama testi yaptırmak için doktorunuza danışın.

Tanı

Doktor genellikle belirtilerinizi dinleyip fizik muayene yapar ve öncelikle kan testi ister. Kesin tanı için endoskopi ile ince bağırsaktan küçük bir doku örneği alınması gerekebilir.

Yapılabilecek testler

• Kanda çölyak hastalığıyla ilgili antikor taraması
• Üst sindirim sistemi endoskopisi ve ince bağırsak biyopsisi
• HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genetik testleri (bazı durumlarda)

Randevunuzda neler beklenir

Doktorunuz tanıyı netleştirmeden önce glutensiz diyete başlamamanızı önerebilir. Çünkü gluten içeren besinler test sonuçlarının doğru çıkması için gerekli olabilir. Doğru tanı konduktan sonra size bir diyetisyen eşliğinde glutensiz beslenme planı hazırlanır.

Tedavi

Çölyak hastalığının tek tedavisi ömür boyu sıkı glutensiz diyet uygulamaktır. Diyet ile bağırsaklar zamanla iyileşir ve belirtiler büyük ölçüde kaybolur.

Evde kişisel bakım

• Her zaman gıda etiketlerini okuyun ve gluten içeren bileşenleri tanıyın.
• Buğday, arpa, çavdar ve normal yulaf içeren gıdalardan kaçının.
• Pirinç, mısır, patates, kinoa ve glutensiz sertifikalı ürünler ana besin kaynaklarınız olabilir.
• Mutfağınızda ayrı kaplar, kesme tahtaları ve ekipmanlar kullanarak çapraz bulaşı önleyin.
• Restoranlarda gluten içermeyen seçenekleri sorun ve kişisel hijyeninize dikkat edin.

Tıbbi tedaviler

Glutensiz diyet dışında çölyak hastalığını ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Diyetle düzelmeyen vitamin (örneğin B12, D vitamini) veya mineral eksiklikleri doktorunuzun önerisiyle takviye edilebilir. Bu takviyeleri yalnızca doktorunuzun uygun bulduğu şekilde kullanmalısınız.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığında genellikle cerrahi bir tedavi gerekmez. Tedavi tamamen beslenme değişikliğine dayanır.

Bu durumla yaşamak

Glutensiz yaşama uyum sağlamak zaman alır. Alışveriş yaparken etiketleri kontrol etmek, yemek planlaması yapmak ve mutfağınızı bu düzene göre düzenlemek günlük hayatı kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Bir diyetisyenden glutensiz beslenme rehberi alın.
• Evde ve dışarıda yemek yerken glutensiz ürünleri önceden araştırın.
• Aile bireyleriyle ve arkadaşlarınızla çölyak hastalığı hakkında konuşun, onlardan destek isteyin.
• Çölyak dernekleri ve hasta topluluklarının etkinliklerine katılın.

Diyet ve egzersiz

Dengeli bir glutensiz diyet; meyve, sebze, et, balık, yumurta, kurubaklagil ve doğal gluten içermeyen tahıllardan oluşmalıdır. Egzersiz yapılabilir; ancak yoğun egzersiz öncesi ve sonrası yeterli beslenme ve sıvı alımına dikkat edilmelidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Çölyak hastalığı sosyal yaşamı ve duygusal durumu etkileyebilir. Yemek yeme kaygısı, dışarıda yemek yemekten çekinme ve üzüntü hissi normaldir. Bu duygularla başa çıkmak için bir psikolog veya destek grubundan yardım almak faydalı olabilir.

Önleme

Çölyak hastalığı genetik bir yatkınlık sonucu geliştiği için şu an bilinen bir önleme yöntemi yoktur. Ancak erken tanı ve tedavi, bağırsak hasarını ve uzun vadeli sorunları önlemede en etkili yoldur.

Aşılar

Çölyak hastalığını önleyen veya tedavi eden bir aşı henüz geliştirilmemiştir.

Tarama programları

Ailesinde çölyak hastası olan kişiler, hiç belirti yaşamasalar bile doktorlarına başvurarak tarama testi yaptırabilir. Özellikle tip 1 diyabet gibi riskli gruplarda periyodik kontroller önerilebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• İnce bağırsakta kalıcı hasar ve besin emilim bozukluğu
• Kansızlık ve vitamin eksiklikleri
• Osteoporoz (kemik erimesi) ve artmış kırık riski
• Kısırlık ve tekrarlayan düşükler
• Nadiren bazı kanser türleri ve nörolojik bozukluklar

Uzun vadeli görünüm

Glutensiz diyete erken başlanıp ömür boyu uyulduğunda bağırsak hasarı büyük ölçüde iyileşir, belirtiler kaybolur ve uzun vadeli komplikasyonlar önemli ölçüde azalır. Çölyak hastalığıyla sağlıklı, aktif ve normal bir hayat sürmek tamamen mümkündür.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.