Çocuklarda Katarakt (Göz Merceğinin Bulanıklaşması)

Genel Bakış

Katarakt, gözün içindeki merceğin saydamlığını kaybedip bulanıklaşmasıdır. Gözün içindeki mercek, tıpkı bir fotoğraf makinesinin lensi gibi ışığı toplayıp net bir görüntü oluşturur. Bu mercek bulanıklaştığında ışık gözün arkasına net ulaşamaz ve görüntü sisli, bulanık ya da soluk görünür. Çocuklarda görülen katarakt (halk arasında 'göz merceğinin perdeleşmesi' de denir) doğuştan olabilir ya da çocukluk döneminde sonradan gelişebilir. Çocuklarda nadir görülür ama fark edildiğinde mutlaka bir göz hastalıkları uzmanı tarafından değerlendirilmelidir; çünkü çocuklarda görme, yaşamın ilk yıllarında şekillenir.

Hayır, çocuklarda katarakt erişkinlerdeki kadar sık değildir. Kabaca her 10.000 doğumda birkaç bebekte doğuştan katarakt görülebildiği bildirilir; yani oldukça nadir bir durumdur. Yine de nadir olması, fark edildiğinde önemsiz olduğu anlamına gelmez.

En sık yenidoğanları ve bebekleri etkiler (doğuştan katarakt). Daha büyük çocuklarda da sonradan gelişebilir. Ailesinde çocukluk çağında katarakt öyküsü olanlarda, bazı genetik veya kromozomal durumları olan çocuklarda, gebelik sırasında geçirilen bazı enfeksiyonlarda ve geçirilmiş göz yaralanmalarında görülme olasılığı daha yüksektir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Görmenin bulanıklaşması, sisli görme veya nesnelerin net olmaması
• Işığa karşı hassasiyet ve parlak ışıkta rahatsızlık
• Işıkların etrafında halka veya parlama görme
• Renklerin daha soluk görünmesi
• Gözlükle de tam düzelmeyen görme azalması

Çocuklarda belirtiler

• Bebekte göz bebeğinin içinde beyazımsı bir parlama ya da leke görülmesi (ailelerin en sık fark ettiği belirtidir)
• Bebeğin yüze bakmaması, göz teması kurmaması, ışığı veya oyuncakları gözleriyle takip etmemesi
• Gözlerde kayma (şaşılık) veya gözlerin birbirinden bağımsız hareket etmesi
• Gözlerde ritmik titreme (gözün istemsiz sallanması)
• Sürekli göz ovuşturma, elleriyle gözlerine dokunma
• Okul çağında tahtayı görememe, yakına çok yaklaşarak okuma, derslerde dikkat sorunları
• Parlak ışıkta bir gözünü kapatma veya başını eğerek bakma alışkanlığı

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Bu sayfa çocukluk çağı kataraktını anlatır. Erişkinlerde katarakt genellikle yaşla birlikte, yıllar içinde yavaş gelişir ve çoğunlukla tek belirtisi yavaş yavaş azalan görmedir.

Nedenler

Ana nedenler

• Genetik yatkınlık: bazı katarakt türleri aileden geçebilir
• Gebelik sırasında geçirilen bazı enfeksiyonlar (örneğin kızamıkçık gibi)
• Bazı doğumsal metabolik hastalıklar (vücudun bazı maddeleri işleyemediği durumlar)
• Kromozomal veya sendromik durumlar (örneğin Down sendromu gibi)
• Gözün doğuştan gelen yapısal bozuklukları
• Göz yaralanmaları (delici travma, darbe)
• Bazı ilaçların veya tedavilerin yan etkisi (bu konuyu çocuğun hekimiyle konuşmak en doğrusudur)

Risk faktörleri

• Ailede çocukluk çağı kataraktı veya erken yaşta katarakt öyküsü olması
• Akraba evliliği
• Anne adayının gebelik sırasında geçirdiği enfeksiyonlar
• Prematüre doğum (erken doğum) ve düşük doğum ağırlığı
• Çocuğun başka bir doğumsal veya genetik sendromunun olması
• Geçirilmiş göz yaralanması veya göz içi iltihabı
• Gebelikte sigara, alkol kullanımı veya yetersiz beslenme

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göz bebeğinde beyazlık/parlama gördüğünüzde vakit kaybetmeden göz hastalıkları uzmanına başvurun
• Bebeğiniz gözleriyle takip etmiyor, ışığa tepki vermiyor veya göz teması kurmuyorsa
• Yeni başlayan şaşılık, göz titremesi ya da bir gözünü sürekli kapatma fark ettiyseniz
• Gözde kızarıklık, ağrı, ışık hassasiyeti ve sulanma birlikte varsa
• Göz yaralanması sonrası her durumda aynı gün değerlendirme gerekir

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailede doğuştan katarakt öyküsü varsa bebeğin ilk göz muayenesini planlayın
• Yenidoğan ve bebeklik dönemi sağlık kontrollerinde göz muayenesini atlamayın
• Okulda tahtayı görememe, sık göz ovuşturma veya baş ağrısı varsa rutin göz muayenesi yaptırın
• Bir çocukta katarakt saptandıysa kardeşlerinin de değerlendirilmesi önerilebilir

Tanı

Tanı genellikle bir göz hastalıkları uzmanının muayenesiyle konur. Hekim önce gözleri ve göz bebeğini dışarıdan inceler, ardından göz bebeğine ışık tutarak kırmızı yansıma testi denilen basit bir kontrol yapar. Gerekirse göz bebeğini geçici olarak büyüten göz damlaları kullanılarak mercek ve gözün arka kısmı daha ayrıntılı görüntülenir. Çocuğun yaşına ve iş birliğine göre bazen hafif sakinleştirme veya genel anestezi altında muayene gerekebilir.

Yapılabilecek testler

• Kırmızı yansıma testi (göz bebeğine ışık tutularak yapılan hızlı kontrol)
• Göz bebeği büyütülerek yapılan ayrıntılı göz muayenesi
• Yaşa uygun görme keskinliği değerlendirmesi (bebeklerde takip ve tepki gözlemiyle)
• Göz yapısının görüntülenmesi için ultrasonografi (özellikle gözün arkası net görülemediğinde)
• Şaşılık ve göz hareketlerinin değerlendirilmesi
• Gerekli görülürse genetik danışma ve testler, altta yatan başka bir durumun araştırılması

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle ağrısızdır ancak küçük çocuklarda sabır ve zaman gerektirebilir. Göz damlası damlatıldıktan sonra göz bebeği birkaç saat büyük kalabilir; çocuk bu süre içinde parlak ışıktan rahatsız olabilir, şapka veya güneş gözlüğü yardımcı olur. Hekim muayene sonunda durumu, gerekli takipleri ve bir sonraki adımı aileyle açıkça konuşur. Aklınıza takılan her soruyu sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

Tedavi, kataraktın büyüklüğüne, çocuğun yaşına, tek gözde mi iki gözde mi olduğuna ve görmeyi ne kadar etkilediğine göre planlanır. Amaç yalnızca bulanık merceği ortadan kaldırmak değil, aynı zamanda çocuğun görmesinin sağlıklı gelişmesini sağlamaktır. Bu yüzden tedavi bir ekip işidir: göz hekimi, aile, öğretmen ve gerektiğinde diğer uzmanlar birlikte çalışır.

Evde kişisel bakım

• Önerilen göz muayenesi randevularını aksatmayın; takipler tedavinin en önemli parçasıdır.
• Çocuğun gözlüğünü veya lensini doktorun belirttiği şekilde kullanmasını destekleyin.
• Göz tembelliği için verilen kapama (yama) veya egzersiz programını düzenli uygulayın.
• Çocuğun gözünü ovuşturmasını ve gözüne yabancı cisim kaçmasını önlemek için tırnaklarını kısa tutun.
• Parlak güneşte geniş kenarlı şapka veya uygun güneş gözlüğü kullanın.
• Spor ve oyunlarda gözü koruyan ekipman kullanılmasını teşvik edin.
• Okul ve kreş ile durumu paylaşın; öğretmenin sınıfta ön sırada oturtma gibi küçük düzenlemeler yapması çocuğa çok yardımcı olur.

Tıbbi tedaviler

Görmeyi belirgin şekilde etkileyen kataraktın ana tedavisi cerrahidir; ancak cerrahi tek başına yeterli değildir. Ameliyat sonrasında çocuğun görmesinin düzgün gelişmesi için gözlük veya özel kontakt lenslerle odaklanmanın sağlanması, ayrıca göz tembelliğine karşı kapama (sağlam gözü kapatma) ya da görme egzersizleri gibi yöntemler gerekebilir. Hekim ayrıca ameliyat sonrası iyileşme döneminde göz damlaları önerebilir; bu damlaların adı, dozu ve süresi mutlaka hekimin planına göre uygulanmalıdır. Hiçbir ilacı hekiminize danışmadan başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Görmeyi belirgin biçimde engelleyen katarakt varsa cerrahi genellikle önerilir. Zamanlama çocuğun yaşına, kataraktın tek mi iki gözde mi olduğuna ve yoğunluğuna göre değişir; bebeklerde bazen yaşamın ilk haftalarında veya aylarında ameliyat planlanabilir. Amaç, görmenin geliştiği kritik dönemi kaçırmamaktır. Ameliyat gerekip gerekmediği ve ne zaman yapılacağı yalnızca göz hastalıkları uzmanı tarafından, aileyle birlikte kararlaştırılmalıdır.

Bu durumla yaşamak

Çocukluk çağı kataraktı olan bir çocukla yaşamak, düzenli takip ve biraz sabır isteyen bir süreçtir. Gözlük veya lens kullanımı, kapama çalışmaları ve kontroller günlük rutinin bir parçası haline geldiğinde süreç daha kolay yönetilir. Çocuğun yaşına uygun şekilde durumu anlatmak, onu suçlu veya 'farklı' hissettirmemek çok önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gözlük veya lens kullanımını oyunlaştırarak çocuğun alışmasını kolaylaştırın (örneğin bir takvim ve küçük ödüller).
• Ekran süresini dengeli tutun ve uzun süreli yakın bakışlarda ara vermeyi alışkanlık haline getirin.
• Açık havada oyun ve güneşten korunma (şapka, gölge) göz sağlığına iyi gelir.
• Gözü koruyan ekipman kullanarak spor ve oyunlara katılımı teşvik edin.
• Uyku düzenine özen gösterin; yorgunluk görme performansını da etkiler.

Diyet ve egzersiz

Kataraktı doğrudan iyileştiren özel bir besin yoktur. Bununla birlikte çocuğun dengeli beslenmesi, taze sebze ve meyve ağırlıklı bir düzen, genel sağlığı ve göz sağlığı için destekleyicidir. Hareketli oyunlar, yaşına uygun spor ve açık hava etkinlikleri hem bedensel hem ruhsal gelişimi destekler. Beslenme veya vitamin desteği konusunda mutlaka çocuk hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu süreç yalnızca çocuk için değil, tüm aile için duygusal olarak yorucu olabilir. Ebeveynler suçluluk, kaygı veya çaresizlik hissedebilir; bunlar çok doğal duygulardır. Çocuk ise gözlük, kapama veya ameliyat nedeniyle akranlarından farklı hissetmekten rahatsız olabilir. Duygularınızı paylaşmak ve destek istemek güçsüzlük değil, bakımın bir parçasıdır. Kendinizi ya da çocuğunuzu yoğun kaygı içinde hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden veya psikolojik destek hizmetinden yardım isteyin; acil bir duygusal kriz durumunda 112'yi arayabileceğinizi unutmayın.

Önleme

Çocukluk çağı kataraktının tamamı önlenemez; özellikle genetik nedenlerle gelişenler engellenemez. Ancak bazı nedenler azaltılabilir: gebelik öncesi ve gebelik sırasında sağlık kontrollerini aksatmamak, gebelikte enfeksiyonlardan korunmak, sigara ve alkolden uzak durmak, göz yaralanmalarına karşı çocuğu korumak ve ailede katarakt öyküsü varsa erken değerlendirme yaptırmak önemlidir.

Aşılar

Gebelik öncesinde kızamıkçık (rubella) gibi bazı enfeksiyonlara karşı bağışıklığın olup olmadığını hekiminizle konuşabilirsiniz. Çocukluk çağı aşıları da genel sağlığı ve dolaylı olarak göz sağlığını destekler. Hangi aşının size veya çocuğunuza uygun olduğunu mutlaka bir sağlık profesyoneline danışarak öğrenin.

Tarama programları

Türkiye'de yenidoğan ve bebeklik dönemi sağlık izlemleri ile bazı görme taramaları Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği programlar kapsamında yapılmaktadır. Bebeğinizin rutin kontrollerinde göz muayenesinin de yapılmasını isteyin. Ailede doğuştan katarakt öyküsü varsa, tarama zamanlamasını çocuk hekiminizle birlikte planlayın. Okul çağındaki çocuklarda görme taramaları da gözden kaçan sorunları yakalamaya yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Göz tembelliği (ambliyopi): beyin, bulanık gözden gelen görüntüyü kullanmayı öğrenemediği için o gözün görmesi kalıcı olarak zayıf kalabilir
• Kalıcı görme kaybı veya düşük görme düzeyi
• Şaşılık ve gözlerin birlikte hareket etme becerisinde bozulma
• Gözün istemsiz titremesi (nistagmus)
• Ameliyat sonrası dönemde bile uzun süreli takip gerektiren göz içi basınç değişiklikleri veya retina sorunları gibi durumlar
• Okul başarısı, öğrenme ve özgüven üzerinde dolaylı olumsuz etkiler

Uzun vadeli görünüm

Umutsuz olmaya gerek yok. Çocukluk çağı kataraktı erken fark edilip uygun şekilde tedavi edildiğinde ve düzenli takip yapıldığında pek çok çocuk iyi bir görme düzeyine ulaşabilir. Süreç bazen uzun solukludur; ameliyat sonrası gözlük, lens ve göz tembelliği çalışmaları yıllar boyunca devam edebilir. En önemli adım, şüphelendiğinizde vakit kaybetmeden bir göz hastalıkları uzmanına başvurmaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.