Çocukluk Çağı Lösemisi

Genel Bakış

Lösemi, kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinin, yani kemiklerin içindeki süngerimsi dokunun bir kanseridir. Kemik iliği normalde vücudun ihtiyaç duyduğu kan hücrelerini üretir: enfeksiyonlarla savaşan beyaz kan hücreleri, oksijen taşıyan kırmızı kan hücreleri ve kanamayı durduran trombositler (kan pulcukları). Lösemide bu üretim bozulur; olgunlaşmamış ve işe yaramayan hücreler kemik iliğinde ve kanda birikir. Sağlıklı hücrelere yer kalmadığı için kansızlık, kolay enfeksiyon ve kanama eğilimi ortaya çıkar. Çocukluk çağı lösemisi, çocuklarda en sık görülen kanser türüdür ve tedavi edilebilen bir hastalıktır.

Nadir görülen bir hastalıktır. Buna karşın çocukluk çağında görülen kanserlerin en yaygın olanıdır; Türkiye'de her yıl yüzlerce çocuğa lösemi tanısı konur. Yani çok sık rastlanmasa da tanıdık bir durumdur ve bu alanda deneyimli tedavi merkezleri vardır.

En sık 2-5 yaş arasındaki çocuklarda görülür; ancak bebeklikten ergenliğe kadar her yaşta ortaya çıkabilir. Erkek çocuklarda biraz daha sık görülür. Çocukların büyük çoğunluğunda bilinen bir risk faktörü ya da aile öyküsü yoktur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Halsizlik, çabuk yorulma, solgun görünüm
• Tekrarlayan ya da geçmeyen ateş, sık enfeksiyonlar
• Kolay morarma, ciltte küçük kırmızı-mor noktalar, burun kanaması veya diş eti kanaması
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Boyunda, koltuk altında veya kasıkta şişmiş lenf bezeleri
• Gece terlemesi
• Karın ağrısı ve karında şişlik (karaciğer ve dalak büyümesine bağlı olabilir)
• Kemik ve eklem ağrıları

Çocuklarda belirtiler

• Bacak ağrısı nedeniyle yürümek istememe, aksama veya kucakta taşınmayı tercih etme
• Normalde severek yaptığı şeyleri yapmaktan vazgeçme, huzursuzluk ve huysuzluk
• Bebeklerde emme güçlüğü ve kilo almama
• Okul başarısında ani düşüş, oyun oynamaya ilgi kaybı
• Sürekli tekrarlayan basit enfeksiyonlar (örneğin sık boğaz veya kulak iltihabı)

Nedenler

Ana nedenler

• Çocukluk çağı lösemisinin kesin nedeni henüz bilinmiyor.
• Hastalık, kemik iliğindeki kan hücrelerinin genetik yapısında zamanla ortaya çıkan değişiklikler sonucu gelişir.
• Bu değişiklikler çoğu çocukta rastlantısal olarak oluşur; anne babanın davranışlarıyla ilişkili değildir.
• Lösemi bulaşıcı bir hastalık değildir; bir çocuktan diğerine geçmez.

Risk faktörleri

• Bazı doğuştan gelen genetik durumlar (örneğin Down sendromu) riski bir miktar artırabilir
• Daha önce kanser tedavisi (kemoterapi veya ışın tedavisi) almış olmak
• Doğuştan gelen bazı bağışıklık sistemi bozuklukları
• Ailede lösemi öyküsü olması; ancak bu çok nadir bir durumdur ve çocukluk çağı lösemisinin büyük bölümünde aile öyküsü yoktur

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Çocuğunuzda nedensiz morarmalar veya ciltte kırmızı noktalar fark ettiyseniz
• Ateş üç günden uzun sürüyorsa ya da sık sık tekrarlıyorsa
• Yürüme güçlüğü, bacak ağrısı veya topallama varsa
• Burun kanaması ya da diş eti kanaması sıklaştıysa
• Çocuk belirgin şekilde solgun ve halsiz görünüyorsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İştahsızlık, kilo kaybı veya yavaş gelişen halsizlik gibi şikayetlerde
• Boyunda ya da başka bir bölgede şişlik fark ettiğinizde
• Rutin çocuk izlemleri ve aşı takvimi için
• Aklınıza takılan herhangi bir belirti olduğunda, çekinmeden aile hekiminize danışmak için

Tanı

Tanı süreci, çocuk doktorunun şikayetleri dinlemesi ve çocuğu muayene etmesiyle başlar. Basit bir kan testi çoğu zaman ilk ipucunu verir. Kesin tanı için kemik iliğinden örnek alınması gerekir; bu işleme kemik iliği aspirasyonu veya biyopsisi denir. İşlem genellikle kısa sürer ve çocuğun rahat etmesi için hafif sakinleştirici kullanılabilir.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı (kandaki hücrelerin sayısı ve görünümü)
• Periferik yayma (kan hücrelerinin mikroskop altında incelenmesi)
• Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi (kesin tanı için)
• Beyin-omurilik sıvısının incelenmesi (belden sıvı alınması, yani lomber ponksiyon)
• Görüntüleme yöntemleri: akciğer filmi, ultrasonografi, gerekirse MR
• Genetik ve bağışıklıkla ilgili testler (hastalığın alt türünü ve tedavi planını belirlemek için)

Randevunuzda neler beklenir

Bu testler genellikle birkaç gün içinde tamamlanır ve sonuçlar çocuğunuzun hangi lösemi türüne sahip olduğunu, risk grubunu ve tedavi planını belirler. Süreç yorucu gelebilir. Sorularınızı önceden not almak, randevuya bir yakınınızla birlikte gitmek ve doktorunuzdan her şeyi anlaşılır bir dille anlatmasını istemek işinizi kolaylaştırır.

Tedavi

Çocukluk çağı lösemisinin tedavisi, çocuk kan hastalıkları ve çocuk kanser hastalıkları uzmanlarından oluşan bir ekip tarafından, bu konuda deneyimli merkezlerde planlanır. Amaç kanserli hücreleri yok etmek, sağlıklı kan üretimini geri kazandırmak ve hastalığın geri dönmesini önlemektir. Tedavi uzun solukludur; en sık görülen türde toplam süre çoğunlukla 2-3 yılı bulur.

Evde kişisel bakım

• Enfeksiyonlardan korunma: sık el yıkama, hasta kişilerden ve kalabalık kapalı ortamlardan uzak durma
• Aşıların hangilerinin ne zaman yapılacağını mutlaka tedavi ekibiyle planlama
• Önerilen ilaçları düzenli kullanma; bir doz atlanırsa bunu doktora bildirme
• Ağız ve diş bakımına özen gösterme, yumuşak diş fırçası kullanma
• İştah azaldığında küçük ve sık öğünlerle beslenmeyi destekleme
• Ateşi düzenli ölçme ve ateş çıktığında hemen tedavi ekibini arama
• Doktorun izin verdiği ölçüde okul ve sosyal hayatı sürdürme

Tıbbi tedaviler

Tedavi birkaç aşamadan oluşur: önce hastalığı kontrol altına almayı hedefleyen yoğun bir dönem, ardından sağlıklı kan üretiminin toparlanmasını ve hastalığın geri dönmemesini amaçlayan daha uzun bir idame dönemi. Kullanılan yöntemler arasında kemoterapi (kanserli hücreleri hedefleyen ilaç tedavisi), hedefe yönelik tedaviler, bağışıklık sistemini harekete geçiren tedaviler, uygun görülen çocuklarda kök hücre nakli ve gerekli durumlarda ışın tedavisi yer alır. Bazı çocuklara, hastalığın beyin-omurilik sıvısına ulaşmasını önlemek için koruyucu tedavi uygulanır. Tedavi planı çocuğun yaşına, lösemi türüne ve risk grubuna göre belirlenir. Hangi ilacın hangi dozda kullanılacağına yalnızca tedavi ekibi karar verir; bu konuda kendi başınıza değişiklik yapmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Lösemide cerrahi, tedavinin ana yöntemi değildir. Ameliyat daha çok tanı için doku örneği alınması veya kemoterapi ile kan alımlarını kolaylaştıran kalıcı bir damar yolunun (port) yerleştirilmesi gibi destekleyici işlemler için gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Günler hastane randevuları, tahliller ve tedavi çevresinde şekillenir. Bu dönemde basit bir düzen kurmak çok işe yarar: takvim kullanmak, ilaçları ve randevuları yazmak, aile içinde görev paylaşımı yapmak. Çocuğa yaşına uygun biçimde neler olduğunu anlatmak, onu sürecin dışında bırakmamak güven duygusunu güçlendirir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Mümkün olduğunca normal aile rutinlerini korumak
• Kalabalık ve kapalı ortamlarda hijyen önlemleri almak, doktorun önerisine göre maske kullanmak
• Kardeşlere ayrı zaman ayırmak ve onların da duygularını dinlemek
• Evde sigara dumanından uzak durmak
• Okul ve öğretmenlerle iletişimde kalmak, uygun olduğunda derslere devam etmek

Diyet ve egzersiz

Özel bir kanser diyeti yoktur; dengeli ve çeşitli beslenme en doğrusudur. Protein içeren gıdalar, sebze ve meyve, tam tahıllar ve yeterli su önemlidir. Tedavi sırasında ağız yaraları veya bulantı olabilir; böyle zamanlarda yumuşak, soğuk ve kokusuz yiyecekler daha kolay yenir. Bağışıklık azaldığı için çiğ et, çiğ yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve iyi yıkanmamış çiğ sebzeler konusunda mutlaka tedavi ekibinize danışın. Hareket konusunda çocuğun kendini iyi hissettiği ölçüde aktif olması, açık havada kısa yürüyüşler yapması önerilir; yorulduğunda dinlenmesine izin verin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu süreç yalnızca çocuk için değil, tüm aile için duygusal olarak zorlayıcıdır. Korku, öfke, suçluluk, uyku sorunları ve tükenmişlik çok yaygındır ve bunları hissetmek son derece normaldir. Çocuklar da kaygılarını oyun, öfke nöbetleri veya içe kapanma yoluyla gösterebilir. Psikolojik destek almak bir zayıflık değil, tedavinin bir parçasıdır; hastanelerin çocuk psikolojisi ve psikiyatrisi birimlerine danışabilirsiniz. Eğer siz veya bir yakınınız kendine zarar vermeyi düşünüyorsa bu bir acil durumdur; hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin ve yalnız kalmayın.

Önleme

Çocukluk çağı lösemisinin bilinen ve önlenebilir bir nedeni yoktur; yaşam tarzıyla önlenecek bir hastalık değildir. Anne babaların hamilelik sırasında ya da sonrasında yaptığı hiçbir şey bu hastalığa yol açmaz. Bu nedenle ebeveynlerin kendilerini suçlamaması gerekir.

Aşılar

Löseminin kendisini önleyen bir aşı yoktur. Ancak çocukların Sağlık Bakanlığı aşı takvimindeki aşılarını zamanında yaptırmak, tedavi sırasında ortaya çıkabilecek enfeksiyonlara karşı korunmada önemlidir. Tedavi gören çocuklarda bazı aşı türleri önerilmeyebilir; hangi aşının ne zaman yapılacağını mutlaka tedavi ekibiyle planlayın.

Tarama programları

Çocukluk çağı lösemisi için rutin bir tarama testi yoktur ve önerilmez. Belirtiler ortaya çıktığında doktora başvurmak en etkili yoldur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kansızlık nedeniyle şiddetli halsizlik ve nefes darlığı
• Bağışıklığın azalmasıyla ağır ve hayatı tehdit edebilen enfeksiyonlar
• Kan pulcuklarının azalmasına bağlı ciddi kanamalar
• Hastalığın beyin-omurilik sıvısına ve diğer organlara yayılması
• Zamanla organ işlevlerinin bozulması

Uzun vadeli görünüm

Çocukluk çağı lösemisinde tedavi sonuçları son on yıllarda çok büyük ölçüde iyileşti. En sık görülen türde çocukların büyük çoğunluğu iyileşiyor ve uzun, sağlıklı bir yaşam sürüyor. Seyir; çocuğun yaşına, lösemi türüne ve tedaviye verdiği yanıta göre değişir, bu yüzden her çocuğun durumu kendine özgüdür. Umutlu olmak için gerçek nedenler var; tedavi ekibiniz süreci size adım adım anlatacak ve sorularınızı yanıtlayacaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.