Çocuklarda Kusma

Genel Bakış

Kusma, midenin içeriğinin ağız yoluyla istemsiz olarak dışarı çıkmasıdır. Çocuklarda özellikle mide bağırsak enfeksiyonları sırasında çok sık görülür ve çoğu zaman birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Kusma tek başına bir hastalık değil, çoğu kez vücudun bir soruna verdiği tepkidir. Bu yüzden önemli olan iki şey vardır: altta yatan nedeni doğru değerlendirmek ve çocuğun sıvı kaybını (yani vücudun susuz kalmasını) önlemek.

Evet, çok yaygındır. Neredeyse her çocuk büyürken birkaç kez kusar. Özellikle kreşe ve okula giden çocuklarda, salgınlar şeklinde sık görülür.

Her yaştan çocuğu etkileyebilir, ancak en sık 6 ay ile 5 yaş arasındaki çocuklarda görülür. Yeni doğan bebekler ve 6 aydan küçük bebekler daha dikkatli izlenmelidir; çünkü onlarda sıvı kaybı çok hızlı gelişebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Mide bulantısı ve kusma
• Karın ağrısı veya karında rahatsızlık hissi
• İştah azalması, yemek istememe
• Ağızda kötü tat, salyanın artması
• Halsizlik ve uykuya eğilim
• Ateş veya ishalin eşlik etmesi

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde beslenmeden sonra az miktarda sütü geri getirmek (regürjitasyon) normaldir ve kusmadan farklıdır; fışkırır tarzda, güçlü kusma ise değerlendirilmelidir.
• Sıvı kaybı belirtileri: ağlarken gözyaşı gelmemesi, ağız ve dilin kuruması, 6 saatten uzun süre bezin kuru kalması (idrar yapmama), bebeğin başındaki yumuşak noktanın (bıngıldak) içe çökük görünmesi.
• Daha büyük çocuklarda solukluk, karın ağrısı ve halsizlik ön planda olabilir.
• Kusma bazen öksürük, ateş veya ishalle birlikte ortaya çıkar.

Nedenler

Ana nedenler

• Mide bağırsak enfeksiyonları (virüs veya bakteri kaynaklı; genellikle ishalle birlikte)
• Gıda zehirlenmesi (bayat veya hijyenik olmayan gıdalar)
• Aşırı yemek yeme veya çok hızlı yeme
• Öksürük, ateş gibi başka bir enfeksiyonun eşlik etmesi
• Taşıt tutması, sallanma veya kötü kokulara karşı hassasiyet
• Bazı ilaçların yan etkisi (hekiminize danışın)
• Baş yaralanması sonrası gelişen kusma (mutlaka değerlendirilmelidir)
• Daha nadir nedenler: idrar yolu enfeksiyonu, apandisit, bağırsak tıkanıklığı, besin alerjisi, reflü

Risk faktörleri

• Kreş, okul veya kalabalık ortamlarda bulunmak
• El yıkama alışkanlığının yeterince gelişmemiş olması
• 6 aydan küçük bebek olmak (sıvı kaybı riski yüksek)
• Kronik bir hastalık veya bağışıklık sistemini etkileyen bir durum
• Seyahat, sıcak hava veya yetersiz sıvı alımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Çocuk ağızdan hiçbir sıvıyı tutamıyor ve sürekli kusuyorsa
• Sıvı kaybı belirtileri varsa (gözyaşı yokluğu, ağız kuruluğu, idrar yapmama, halsizlik)
• Yüksek ateş veya kanlı ishal varsa
• Kusma 24 saatten uzun sürüyorsa
• Kusmuk yeşil veya kanlı görünüyorsa
• Çocuk aşırı uykulu, tepkisiz veya çok halsizse

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kusma hafifledi ama iştahsızlık ve halsizlik 3-5 günden uzun sürüyorsa
• Kilo kaybı fark ediyorsanız
• Kusma haftalar boyunca tekrarlıyorsa veya özellikle sabahları oluyorsa
• Yemeklerden sonra tekrarlayan kusmalar ve göğüste yanma varsa
• İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri (idrar yaparken yanma, sık idrara çıkma) eşlik ediyorsa
• Çocuğunuzun büyüme ve gelişimi beklenen şekilde ilerlemiyorsa

Tanı

Tanı çoğunlukla öykü ve fizik muayene ile konur. Hekim, çocuğun ne kadar süredir ve kaç kez kustuğunu, ne yiyip içtiğini, en son ne zaman idrar yaptığını ve ateşi olup olmadığını sorar. Ardından karnını muayene eder ve sıvı kaybı belirtilerine bakar. Çoğu vakada bu değerlendirme yeterlidir.

Yapılabilecek testler

• Çoğu vakada test gerekmez.
• Sıvı kaybı veya ciddi bir neden şüphesi varsa kan testleri (kandaki tuz ve şeker dengesine bakılır)
• İdrar yolu enfeksiyonu şüphesinde idrar testi
• Kanlı ishal veya salgın şüphesinde dışkı (gaita) testi
• Bağırsak tıkanıklığı veya apandisit şüphesinde karın ultrasonu
• Nadiren röntgen veya başka görüntüleme yöntemleri

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle 10-15 dakika sürer. Hekim sizden son 24 saatte kaç kez kusulduğunu, en son ne zaman idrar yapıldığını ve ne kadar sıvı alındığını öğrenmek isteyebilir. Bu bilgileri önceden not almanız hem süreci hızlandırır hem de değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Tedavi

Tedavinin temeli sıvı kaybını önlemek ve altta yatan nedeni değerlendirmektir. Çoğu çocukta evde bakım yeterlidir. İlaçlar yalnızca belirli durumlarda ve mutlaka bir hekimin önerisiyle kullanılır.

Evde kişisel bakım

• Az az ve sık sık sıvı verin: birkaç yudum, 5-10 dakikada bir gibi.
• Ağızdan sıvı kaybını karşılamak için eczanelerde satılan, tuz-şeker dengesi ayarlanmış sıvı çözeltileri suya göre daha etkilidir; nasıl hazırlanacağını eczacınıza sorun.
• Kusma geçtikten sonra 1-2 saat bekleyin, ardından hafif gıdalarla başlayın: yoğurt, haşlanmış patates, pirinç lapası, muz, kızarmış ekmek gibi.
• Yağlı, baharatlı ve çok şekerli yiyeceklerden, gazlı içeceklerden uzak durun.
• Bebeğinizi emziriyorsanız emzirmeye devam edin; daha kısa ve daha sık öğünler yapın.
• Çocuğunuzun dinlenmesini sağlayın ve ateşini düzenli olarak ölçün.
• Kusmadan sonra ağzını suyla çalkalayın; mide asidi diş minesini yumuşatacağı için dişlerini hemen fırçalamayın, biraz bekleyin.

Tıbbi tedaviler

Hekim, sıvı kaybı fazlaysa ağızdan sıvı tedavisini yoğunlaştırabilir veya gerekirse damar yoluyla sıvı verebilir. Bulantıyı azaltmaya yönelik ilaçlar yalnızca hekim uygun görürse ve çocuğun yaşına göre değerlendirilerek kullanılır; bu tür ilaçların çoğu küçük çocuklarda önerilmez. Ateş veya altta yatan bir enfeksiyon varsa nedene yönelik bir tedavi planlanır. Lütfen hiçbir ilacı, özellikle başkası için reçete edilmiş ya da evde kalmış bir ilacı, kendi başınıza çocuğunuza vermeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çok nadir durumlarda gerekir. Örneğin bağırsak tıkanıklığı, apandisit veya bazı doğumsal mide-bağırsak sorunları saptanırsa hekim cerrahi değerlendirme yapabilir. Bu durumlar çocuklarda kusmanın yalnızca çok küçük bir bölümünü oluşturur.

Bu durumla yaşamak

Kusma döneminde asıl hedef çocuğun rahatını sağlamak ve sıvı alımını sürdürmektir. Sakin bir ev ortamı, sık ama küçük sıvı öğünleri ve bol dinlenme çoğu zaman yeterlidir. Çocuğunuz iyileşirken acele etmeyin; iştahın geri gelmesi birkaç gün sürebilir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Evde el yıkamayı alışkanlık haline getirin; kusma ve ishalin sık görüldüğü dönemlerde bu çok önemlidir.
• Çocuğun kullandığı bardak, kaşık ve havluyu ayırın ve sık sık yıkayın.
• Kusmukla temas eden yüzeyleri eldivenle temizleyin, ardından elleri sabunla iyice yıkayın.
• Kreş veya okulda kusma yaşandıysa, çocuk tamamen iyileşene kadar evde dinlenmesi salgının yayılmasını önler.
• Sıcak havalarda ve seyahatlerde sıvı alımını artırın.

Diyet ve egzersiz

Kusma geçtikten sonraki ilk günlerde hafif ve sindirimi kolay gıdalar tercih edin, porsiyonları yavaş yavaş büyütün. Ağır egzersiz yerine dinlenme önerilir; çocuk kendini iyi hissettiğinde yaşına uygun normal hareket ve oyununa dönebilir. İshal de varsa yoğurt gibi probiyotik içeriği zengin gıdalar genellikle iyi tolere edilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kusma çocuklar için korkutucu olabilir. Özellikle tekrarlayan ataklar kaygı, okula gitme isteksizliği veya yemek yemekten kaçınma yaratabilir. Sakin ve güven veren bir yaklaşım, kusmayı 'kötü bir şey' olarak değil 'vücudun kendini koruma yolu' olarak anlatmak yardımcı olur. Ebeveynler de yorgun ve endişeli hissedebilir; kendi dinlenmenizi ihmal etmeyin. Kaygı veya yeme sorunları uzun sürerse bir uzmandan destek alın. Acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilirsiniz.

Önleme

Kusmaya yol açan her neden tamamen önlenemez. Ancak en sık nedeni olan mide bağırsak enfeksiyonları, el yıkama ve hijyen önlemleriyle büyük ölçüde azaltılabilir.

Aşılar

Bazı kusma nedenleri aşıyla önlenebilir. Rotavirüs gibi mide bağırsak enfeksiyonlarına karşı koruma sağlayan aşılar, ağır hastalık riskini azaltır. Türkiye'de çocukluk çağı aşı takvimi hakkında güncel bilgiyi aile hekiminizden veya Sağlık Bakanlığı'nın resmi kaynaklarından öğrenebilirsiniz.

Tarama programları

Rutin bir tarama testi yoktur. Ancak tekrarlayan kusmalar, büyüme geriliği veya sık hastalanma varsa hekiminiz altta yatan nedenleri araştırmak için ek değerlendirme önerebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Sıvı kaybı (dehidratasyon): en sık ve en önemli risktir; halsizlik, baş dönmesi, idrar azalması ve bilinç bulanıklığına yol açabilir.
• Elektrolit dengesizliği: kandaki tuz ve minerallerin dengesinin bozulması.
• Beslenme yetersizliği ve kilo kaybı.
• Mide asidinin yemek borusunu tahriş etmesi; kusma sonrası göğüste yanma hissi.
• Çok nadiren, altta yatan ciddi bir nedenin (örneğin bağırsak tıkanıklığı) fark edilmemesi.

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki çocuklarda kusmanın büyük çoğunluğu birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir ve kalıcı bir sorun bırakmaz. Sıvı alımını desteklemek ve uyarı işaretlerini bilmek en önemli iki adımdır. Endişelendiğiniz her durumda aile hekiminize danışmaktan çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.