Kolesterol Düzeyleri

Genel Bakış

Kolesterol, vücudumuzun ihtiyaç duyduğu yağ benzeri bir maddedir. Hücrelerimizin yapısında bulunur ve bazı hormonların üretiminde görev alır. Vücut kolesterolün büyük bölümünü karaciğerde kendisi üretir; geri kalanı yediğimiz besinlerden gelir. Kolesterol kanda yalnız başına dolaşamaz; proteinlerle birleşerek 'lipoprotein' denilen taşıyıcı paketlere dönüşür. Bu paketlerden biri olan LDL, halk arasında 'kötü kolesterol' olarak bilinir ve damar duvarlarında birikebilir. HDL ise 'iyi kolesterol' olarak anılır; fazla kolesterolü karaciğere geri taşımaya yardımcı olur. Kanda kolesterol düzeyi yükseldiğinde buna 'yüksek kolesterol' ya da 'kolesterol yüksekliği' denir. En önemli özelliği, uzun süre hiçbir belirti vermeden ilerleyebilmesidir.

Evet, oldukça yaygındır. Yetişkinlerin önemli bir bölümünde kolesterol düzeyi önerilen sınırların üzerindedir ve yaş ilerledikçe bu duruma daha sık rastlanır. Yaygın olması, önemsiz olduğu anlamına gelmez; tam tersine, bu yüzden düzenli kontrol önemlidir.

Her yaştan insanı etkileyebilir, ancak en sık yetişkinlerde, özellikle 40 yaş sonrasında görülür. Ailesinde erken yaşta kalp hastalığı ya da yüksek kolesterol öyküsü olanlar, şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya kilo fazlalığı olanlar, sigara içenler ve hareketsiz bir yaşam süren kişiler daha yüksek risk altındadır. Kalıtsal (ailesel) yüksek kolesterol ise daha nadir görülür ve çocukluk çağında da fark edilebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti yoktur; durum genellikle kan testiyle öğrenilir.
• Bazı kişilerde herhangi bir yakınma olmadan yalnızca test sonucu yüksek çıkar.
• Çok yüksek ve kalıtsal formlarda göz çevresinde ya da tendonlarda yağ birikintileri görülebilir; bunlar nadirdir ve mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.
• Kolesterolün kendisi ağrı yapmaz; ağrı gibi yakınmalar genellikle damarlarda daralma geliştiğinde ortaya çıkar.

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda da genellikle hiçbir belirti görülmez.
• Kalıtsal yüksek kolesterolde çocuk yaşta bile belirti olmayabilir; bu nedenle aile öyküsü önemlidir.
• Ailede erken yaşta kalp hastalığı veya çok yüksek kolesterol öyküsü varsa, çocuğun aile hekimi tarafından değerlendirilmesi önerilir.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaş ilerledikçe damarlarda sertleşme ve daralma eğilimi artar.
• Ortaya çıkan yakınmalar genellikle kolesterolün kendisinden değil, damar sağlığının etkilenmesinden kaynaklanır.
• Eforla gelen göğüs ağrısı, nefes darlığı veya bacaklarda yürürken ağrı gibi yakınmalar ciddiye alınmalı ve hekimle paylaşılmalıdır.

Nedenler

Ana nedenler

• Karaciğerin kendi ürettiği kolesterol miktarı (vücut üretimi)
• Doymuş yağ ve trans yağdan zengin, liften yoksun beslenme
• Kalıtsal yatkınlık: ailesel yüksek kolesterol, yani genlerle geçen ve daha belirgin seyreden bir durum
• Tiroid bezinin yavaş çalışması, böbrek hastalıkları ve şeker hastalığı gibi bazı sağlık sorunları
• Bazı ilaçların yan etkisi (bu konuyu hekiminizle konuşabilirsiniz)
• Kilo fazlalığı ve uzun süreli hareketsizlik

Risk faktörleri

• Ailede yüksek kolesterol veya erken yaşta kalp hastalığı öyküsü
• 40 yaş üzerinde olmak; kadınlarda menopoz sonrası dönem
• Sigara içmek veya sigara dumanına maruz kalmak
• Kilo fazlalığı, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Düzenli hareket etmemek
• Şeker hastalığı veya insülin direnci
• Yüksek tansiyon
• Doymuş yağ, şeker ve işlenmiş gıdalardan zengin beslenme
• Aşırı alkol kullanımı
• Yoğun stres ve düzensiz uyku

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı, nefes darlığı veya baygınlık varsa hemen 112'yi arayın.
• Yeni başlayan, eforla gelen ya da giderek artan göğüs yakınmaları için aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Bacaklarda yürürken ortaya çıkan ağrı veya yaraların geç iyileşmesi durumunda gecikmeden hekiminize danışın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailenizde yüksek kolesterol veya erken yaşta kalp hastalığı varsa, yaşınızdan bağımsız olarak aile hekiminizle görüşün.
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, tiroid sorunu veya kilo fazlalığı varsa kolesterol düzeyinizi düzenli olarak kontrol ettirin.
• Kırk yaş üzerindeyseniz, ne sıklıkta test yaptırmanız gerektiğini hekiminizle birlikte planlayın.
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu, kolesterolle birlikte toplam kalp-damar riskinizi de azaltır.

Tanı

Kolesterol düzeyi basit bir kan testiyle ölçülür. Bu testte toplam kolesterol, LDL (kötü kolesterol), HDL (iyi kolesterol) ve trigliserit denilen bir başka kan yağı değerlendirilir. Hekiminiz yalnızca sonuçlara bakmaz; yaşınızı, sigara kullanımınızı, tansiyonunuzu, kan şekerinizi, kilo durumunuzu ve aile öykünüzü bir arada değerlendirir. Böylece kişisel riskiniz ortaya konur.

Yapılabilecek testler

• Kan yağları testi (lipid paneli): toplam kolesterol, LDL, HDL ve trigliserit ölçümü
• Kan şekeri ve gerekirse şeker hastalığına yönelik değerlendirme
• Tiroid bezinin çalışmasını gösteren testler
• Böbrek ve karaciğer fonksiyonlarını gösteren kan testleri
• Tansiyon ölçümü, kilo ve bel çevresi ölçümü
• Nadiren, kalıtsal yüksek kolesterol düşünülen kişilerde ek değerlendirme

Randevunuzda neler beklenir

Test genellikle kısa sürede sonuçlanır. Bazı merkezlerde açlık gerekebilir, bazılarında gerekmez; bu nedenle testten önce hekiminize veya eczacınıza danışmanız iyi olur. Tek bir yüksek değer her zaman kalıcı bir sorun anlamına gelmez; bazen test tekrarlanır. Sonucu hekiminizle birlikte değerlendirmek, tek başına rakamlara odaklanmaktan daha sağlıklıdır.

Tedavi

Kolesterol yüksekliğinde tedavinin amacı, kandaki değerleri dengelemek ve kalp-damar sağlığını korumaktır. Tedavi kişiye göre planlanır: yaşınız, diğer sağlık sorunlarınız ve toplam riskiniz dikkate alınır. Çoğu kişide ilk adım yaşam tarzı değişiklikleridir. Bu değişiklikler yeterli olmadığında veya risk yüksek olduğunda hekiminiz ilaç tedavisini değerlendirebilir. Her iki durumda da düzenli takip önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Doymuş yağ oranı yüksek gıdaları azaltın; zeytinyağı gibi bitkisel yağları tercih edin.
• Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve lifli gıdaları sofranızdan eksik etmeyin.
• Haftada birkaç gün orta tempolu hareket edin; yürüyüş iyi bir başlangıçtır.
• Sigara içiyorsanız bırakın; bırakma sürecinde destek isteyin.
• Kilonuz fazlaysa küçük ve sürdürülebilir hedefler koyun; hızlı şok diyetlerden kaçının.
• Alkol kullanımınızı hekiminizle konuşun.
• Uyku düzeninize ve stres yönetimine özen gösterin.
• Kontrol testlerinizi aksatmayın; sonuçları bir yerde not edin.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz, yaşam tarzı değişiklikleri tek başına yeterli olmadığında veya kalp-damar riskiniz yüksek olduğunda kolesterolü düşürmeye yardımcı olan ilaç gruplarını gündeme getirebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğu; yaşınız, diğer hastalıklarınız, kullandığınız ilaçlar ve genel risk durumunuza göre belirlenir. İlaçlar yalnızca hekimin önerisiyle ve düzenli kontrollerle kullanılmalıdır; kendi başınıza başlamak ya da bırakmak önerilmez. Tedavi sürecinde olası yan etkileri veya aklınıza takılanları mutlaka hekiminizle ya da eczacınızla paylaşın.

Bu durumla yaşamak

Kolesterol yüksekliğiyle yaşamak, günlük hayatınızı tamamen değiştirmek zorunda olduğunuz anlamına gelmez. Önemli olan, küçük alışkanlıkları zaman içinde kalıcı hale getirmektir. Kontrollerinizi takviminize ekleyin, sonuçlarınızı saklayın ve değişiklikleri bir anda değil adım adım yapın. Unutmayın, mükemmel olmak değil sürdürülebilir olmak önemlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Haftanın çoğu günü en az 30 dakika orta tempolu hareket hedefleyin; bölerek de yapabilirsiniz.
• Uzun süre oturuyorsanız saat başı kısa molalar verip ayağa kalkın.
• Gıda etiketlerini okuyun; gizli doymuş yağ ve şeker kaynaklarına dikkat edin.
• Dışarıda yemek yerken porsiyonları ve pişirme yöntemlerini göz önünde bulundurun.
• Sigara ve tütün ürünlerinden uzak durun.
• Uyku saatlerinizi düzenli tutun.
• Stresle baş etmek için size iyi gelen bir yöntem bulun: yürüyüş, nefes egzersizi, müzik veya arkadaş sohbeti.

Diyet ve egzersiz

Beslenme ve hareket, kolesterolü etkileyen en güçlü iki günlük alışkanlıktır. Tabağınızın büyük bölümünü sebze ve tam tahıllara ayırın; baklagilleri, kuruyemişi ve balığı düzenli olarak ekleyin. Kızartma yerine fırınlama, haşlama veya ızgara gibi yöntemleri deneyin. Hareket için illa spor salonu gerekmez: tempolu yürüyüş, merdiven kullanmak, bisiklet veya yüzme de çok işe yarar. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce, özellikle kalp veya eklem sorununuz varsa hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kronik bir durumla yaşamak bazen kaygı, yorgunluk veya 'artık hiçbir şey yiyemeyeceğim' hissi yaratabilir. Bu duygular anlaşılırdır ve konuşulmayı hak eder. Katı yasaklar yerine denge kurmaya çalışmak çoğu kişiye daha iyi gelir. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya çok kaygılı hissediyorsanız bir sağlık profesyonelinden destek isteyin; ruhsal zorlanma da tedavi edilebilir bir durumdur. Hayati tehlike oluşturan acil durumlarda 112'yi aramanız gerektiğini unutmayın.

Önleme

Büyük ölçüde evet. Yaşam tarzı alışkanlıkları kolesterol düzeyini belirgin şekilde etkiler; dengeli beslenme, düzenli hareket, sigarasız bir yaşam ve sağlıklı kilo birçok kişide değerleri önerilen aralıkta tutmaya yardımcı olur. Kalıtsal yüksek kolesterolde durum tamamen önlenemese de erken fark edilip takip edildiğinde kontrol altında tutulabilir.

Tarama programları

Kolesterol kontrolü, aile hekimliği hizmetleri kapsamında yapılabilen basit bir değerlendirmedir. Aile hekiminiz kalp-damar riskinizi birlikte gözden geçirebilir ve hangi sıklıkta kan testi yaptırmanız gerektiğini planlayabilir. Aile öyküsü, şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya kilo fazlalığı varsa daha erken ve daha düzenli kontrol önerilir. Sağlık Bakanlığı'nın sağlıklı yaşam ve kalp-damar riskine ilişkin genel önerilerini aile hekiminizden veya eczacınızdan öğrenebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Damar sertliği (ateroskleroz): damar duvarlarında yağ birikintilerinin oluşması ve damarların esnekliğini kaybetmesi
• Kalp damarlarında daralma ve bunun sonucunda göğüs ağrısı ya da kalp krizi
• Beyin damarlarında tıkanma sonucu inme
• Bacak damarlarında daralma; yürürken ağrı, yaraların geç iyileşmesi
• Böbrek damarlarının etkilenmesi
• Yüksek tansiyon ve şeker hastalığıyla bir araya geldiğinde riskin daha da artması

Uzun vadeli görünüm

Umut verici bir tablo var: kolesterol yüksekliği fark edildiğinde, yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde hekiminizin planladığı tedaviyle kalp-damar riski belirgin şekilde azaltılabilir. Önemli olan erken fark etmek ve düzenli takibi bırakmamaktır. Bugün atacağınız küçük bir adım, yıllar içinde büyük bir fark yaratabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.