Dolaşım Sistemi: Kalbiniz ve Damarlarınız Nasıl Çalışır?

Genel Bakış

Dolaşım sistemi, vücudunuzun 'yol ağı' gibidir. Kalp, kan damarları ve kandan oluşur. Kalp bir pompa gibi çalışır ve kanı damarlara gönderir. Damarlar üç türlüdür: atardamarlar (kanı kalpten vücuda taşıyan borular), toplardamarlar (kanı vücuttan kalbe geri getiren borular) ve kılcal damarlar (saç telinden ince, dokularla kan arasında alışverişin olduğu minik damarlar). Kan bu yollar boyunca dolaşırken hücrelerinize oksijen ve besin taşır, atık maddeleri (örneğin karbondioksiti) uzaklaştırır, vücut ısınızı dengeler ve bağışıklık hücrelerini ihtiyaç olan yere ulaştırır. Bu sistem iyi çalıştığında çoğu zaman onu fark etmeyiz; yavaşladığında ya da daraldığında ise yorgunluk, nefes darlığı veya göğüste baskı gibi belirtiler ortaya çıkabilir.

Çok yaygındır. Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve şeker hastalığı gibi dolaşım sistemini etkileyen durumlar toplumda sık görülür. Bu nedenle Sağlık Bakanlığı ve aile hekimliği sistemleri, erken fark edilebilmeleri için düzenli tansiyon ve kan değerleri kontrolünü teşvik eder.

Herkesi etkileyebilir; yaş ilerledikçe risk artar. Ailesinde erken yaşta kalp-damar hastalığı olanlar, sigara içenler, hareketsiz bir yaşam sürenler, fazla kilolu olanlar, tansiyonu veya kan şekeri yüksek seyredenler ve sağlıksız beslenenler daha yüksek risk altındadır. Çocuklarda da doğuştan gelen yapısal kalp sorunları görülebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Merdiven çıkarken veya yürürken normalden çabuk yorulma
• Efor sırasında nefes nefese kalma
• Göğüste baskı, sıkışma veya ağırlık hissi
• Çarpıntı (kalbin hızlı, güçlü veya düzensiz atmasını fark etmek)
• Bacaklarda, ayak bileklerinde şişlik
• El ve ayaklarda üşüme, uyuşma veya renk değişikliği
• Yürürken bacakta kramp tarzı ağrı, dinlenince geçmesi
• Baş dönmesi, göz kararması, kolay yorulma

Çocuklarda belirtiler

• Beslenirken çabuk yorulup emmeyi bırakma, terleme
• Kilo alımının beklenenden yavaş olması
• Dudak, dil veya parmak uçlarında morarma
• Hızlı nefes alıp verme veya beslenirken nefesinin yetmemesi
• Sık sık akciğer enfeksiyonu geçirme
• Büyüdükçe akranlarına göre çabuk yorulma, oyun oynarken tıkanma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Yaşla birlikte damarların esnekliğini kaybetmesi nedeniyle tansiyonun yükselmesi
• Gece yatarken nefes darlığı, yastık sayısını artırma ihtiyacı
• Bacaklarda şişlik ve ağırlık hissi
• Kısa mesafe yürüyüşte bacak ağrısı
• Çarpıntı ve düzensiz nabız hissi
• Çabuk yorulma, günlük işlerde eskisinden çok daha fazla dinlenme ihtiyacı

Nedenler

Ana nedenler

• Yüksek tansiyon: damarların iç yüzeyine sürekli baskı yaparak onları yıpratır
• Damar sertleşmesi (ateroskleroz): damar duvarında yağ ve kolesterol içeren plakların birikerek damarı daraltması
• Yüksek kolesterol ve kan yağları
• Şeker hastalığı (diyabet): yüksek kan şekeri damarları ve sinirleri zamanla zedeler
• Sigara ve tütün kullanımı: damarları büzüştürür ve kanın pıhtılaşma eğilimini artırır
• Kalp kası, kalp kapağı veya kalp ritmi ile ilgili sorunlar
• Doğuştan gelen yapısal kalp ve damar farklılıkları
• Hareketsizlik, fazla kilo ve sağlıksız beslenme

Risk faktörleri

• Sigara ve diğer tütün ürünleri
• Hareketsiz yaşam, düzenli egzersiz yapmamak
• Aşırı tuz, doymuş yağ ve işlenmiş gıda tüketimi
• Fazla kilo veya obezite
• Yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, yüksek kan şekeri
• Ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı öyküsü
• İlerleyen yaş
• Uzun süreli stres ve uyku sorunları (örneğin uyku apnesi)
• Aşırı alkol kullanımı

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yeni veya giderek artan nefes darlığı
• Bacaklarda hızla artan şişlik
• Yeni başlayan çarpıntı veya nabız düzensizliği
• Tekrarlayan göğüs rahatsızlığı (acil belirtiler yoksa bile en kısa sürede değerlendirilmeli)
• Tansiyonun sürekli yüksek seyretmesi

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Ailede kalp-damar hastalığı öyküsü varsa veya kendinizde risk faktörleri bulunuyorsa
• Düzenli tansiyon, kolesterol ve kan şekeri kontrolü için
• Eforla ortaya çıkan yorgunluk veya bacak ağrısı varsa
• Sağlıklı yaşam danışmanlığı ve kişisel risk değerlendirmesi için aile hekiminize başvurabilirsiniz
• Kullandığınız ilaçların düzenli gözden geçirilmesi için

Tanı

Değerlendirme genellikle konuşarak başlar: şikâyetleriniz, geçmiş sağlık öykünüz, ilaçlarınız ve aile öykünüz sorulur. Ardından fizik muayene yapılır; tansiyon ve nabız ölçülür, kalp dinlenir, bacak damarlarındaki nabızlar ve şişlik kontrol edilir. Gerekirse doktorunuz kan tahlilleri ve görüntüleme ya da ritim testleri isteyebilir. Çoğu zaman tanı tek bir testle değil, birden fazla bilginin birlikte değerlendirilmesiyle konur.

Yapılabilecek testler

• Kan tahlilleri: kolesterol, kan şekeri ve böbrek fonksiyonları gibi değerler
• EKG (elektrokardiyografi): kalbin elektriksel kaydı, ağrısız ve kısa bir testtir
• Ekokardiyografi: ultrasonla kalbin yapısını ve pompalama gücünü görüntüleme
• Efor testi: koşu bandı veya bisiklet üzerinde kalbin çalışırken izlenmesi
• Ritim (Holter) takibi: 24 saat boyunca nabzın kaydedilmesi
• Tansiyon takibi: evde veya cihazla gün boyu ölçüm
• Damar ultrasonu (Doppler): damarlardaki darlıkları ve akımı görüntüleme
• Ayak bileği-kol basınç indeksi: bacak damarlarının durumunu göstermeye yardımcı basit bir ölçüm
• Anjiyografi veya bilgisayarlı tomografi/manyetik rezonans görüntüleme: gerekli durumlarda damarların ayrıntılı görüntüsü

Randevunuzda neler beklenir

Testlerin çoğu ağrısızdır ve kısa sürer. Bazı kan tahlilleri için açlık istenebilir; randevunuzdan önce bunu sormanız iyi olur. Sonuçlar tek başına bir anlam ifade etmeyebilir; doktorunuz şikâyetleriniz ve muayene bulgularıyla birlikte değerlendirir. Sonuçları konuşmak ve bundan sonraki adımları planlamak için mutlaka doktorunuzla görüşün.

Tedavi

Tedavinin amacı kan akışını rahatlatmak, kalbin ve damarların yükünü azaltmak, şikâyetleri hafifletmek ve ileride oluşabilecek sorunların riskini düşürmektir. Tedavi planı kişiye göre değişir ve genellikle yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli takip ve gerektiğinde ilaç tedavisi ile girişimsel yöntemlerin birleşiminden oluşur.

Evde kişisel bakım

• Sigara ve tütün ürünlerini bırakmak; gerekirse destek almak
• Tuzu azaltmak, evde yemek yapmayı ve işlenmiş gıdaları sınırlamayı alışkanlık haline getirmek
• Doktorunuzun uygun gördüğü şekilde düzenli yürüyüş ve hareket
• Sağlıklı bir kiloyu korumaya çalışmak
• Yeterli ve düzenli uyumak
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, gevşeme veya hoşunuza giden uğraşlar
• Reçeteli ilaçları doktorunuzun önerdiği şekilde düzenli kullanmak; kendi başınıza bırakmamak
• Tansiyon ve nabzı düzenli ölçüp not etmek, kontrollerde göstermek
• Ayak ve bacak sağlığına dikkat etmek; yaraları erken fark etmek

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz durumunuza göre farklı ilaç gruplarından yararlanabilir. Bunlar arasında tansiyonu dengeleyen, kolesterol ve kan yağlarını düşüren, kan şekerini düzenleyen, kalp ritmini kontrol altına alan veya pıhtı oluşumunu azaltan ilaçlar sayılabilir. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süreyle kullanılacağı yalnızca sizin sağlık geçmişinize bakılarak doktorunuz tarafından belirlenir. İlaçlarınızla ilgili sorularınızı eczacınıza veya doktorunuza sorabilirsiniz; kendi kendinize doz değiştirmeyin veya ilaç başlamayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda damarlardaki darlıkları açmak veya kalbin yapısını düzeltmek için girişimsel ya da cerrahi yöntemler gerekebilir. Bunlar arasında anjiyografi sırasında damarın genişletilmesi veya destek teli (stent) yerleştirilmesi, tıkalı damarların baypas edilmesi, kalp kapaklarının onarılması veya değiştirilmesi, kalp pilinin takılması ve ritim bozukluklarının özel işlemlerle düzeltilmesi sayılabilir. Bu kararlar kardiyoloji ve kalp-damar cerrahisi uzmanlarının ortak değerlendirmesiyle alınır; çoğu hasta için önce daha az girişimsel seçenekler denenir.

Bu durumla yaşamak

Dolaşım sistemiyle ilgili bir durumla yaşamak, günlük hayatınızda küçük ama düzenli alışkanlıklar kurmak anlamına gelir. Belirtilerinizi not etmek, ilaçlarınızı aksatmamak ve kontrolleri planlamak size kontrol duygusu kazandırır. Kendinizi iyi hissettiğiniz günlerde bile düzeni sürdürmek, kötü günleri azaltmanın en güvenilir yoludur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Hareketi günlük rutine yerleştirin: asansör yerine merdiven, kısa yürüyüşler
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; saatte birkaç dakika ayakta durup yürüyün
• Sigara içilen ortamlardan uzak durun
• Uyku saatlerinizi düzenli tutun
• Alkol kullanımınız varsa doktorunuzla konuşun
• Stresli dönemlerde nefes ve gevşeme çalışmaları yapın
• Seyahat öncesi ilaçlarınızı ve doktor önerilerinizi planlayın

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve zeytinyağı gibi doymamış yağlara ağırlık vermek; tuzu, şarküteri ürünlerini, hazır sosları ve şekerli içecekleri azaltmak genel olarak önerilir. Egzersiz için en sık önerilen yaklaşım, haftanın çoğu günü orta tempoda yürüyüş gibi nefesinizi biraz hızlandıran ama konuşmanızı engellemeyen aktivitelerdir. Ancak kalp veya damar sorunu olan kişilerde egzersiz programına başlamadan önce doktora danışmak önemlidir; sizin için doğru yoğunluk ve süre kişiye göre değişir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kalp ve damar sorunları endişe, tedirginlik ve zaman zaman moral düşüklüğüne yol açabilir; bu çok anlaşılır bir durumdur ve yalnız değilsiniz. Kaygı ve depresif duygular tedaviye uyumu zorlaştırabilir, bu yüzden konuşmak ve destek istemek tedavinin bir parçasıdır. Kendinizi uzun süre kötü hissediyorsanız veya günlük hayatınız belirgin şekilde etkileniyorsa bir sağlık uzmanından destek isteyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya acil bir ruhsal kriz durumunda vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil sağlık hizmetine başvurun.

Önleme

Dolaşım sistemi sorunlarının bir kısmı tamamen önlenemese de büyük bölümünün riski belirgin şekilde azaltılabilir. Sigara içmemek, tuzu sınırlamak, düzenli hareket etmek, sağlıklı kiloyu korumak ve tansiyon ile kan değerlerini düzenli kontrol ettirmek en etkili adımlardır. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimliği hizmetleri kapsamında yürüttüğü koruyucu sağlık programlarından ve tarama çağrılarından yararlanabilirsiniz.

Aşılar

Mevsimsel grip ve zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonları, kalp ve damar sorunları olan kişilerde daha ağır seyredebilir. Bu nedenle bazı aşılar doktorunuz tarafından önerilebilir. Hangi aşının sizin için uygun olduğunu ve zamanlamasını aile hekiminize veya eczacınıza sorabilirsiniz.

Tarama programları

Tansiyon ölçümü, kolesterol ve kan şekeri kontrolü, dolaşım sağlığını izlemenin temel yollarıdır. Kontrollerin sıklığı yaşınıza, aile öykünüze ve diğer risk faktörlerinize göre değişir; aile hekiminiz size uygun aralığı belirleyebilir. Şikâyetiniz olmasa bile düzenli kontrol alışkanlığı edinmek, sorunları erken fark etmenin en kolay yoludur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalp krizi (kalp kasına giden kan akımının ani kesilmesi)
• İnme (beyne giden kan akımının kesilmesi sonucu felç tablosu)
• Kalp yetmezliği: kalbin vücudun ihtiyacına yetecek kadar kan pompalayamaması
• Kalp ritmi bozuklukları
• Böbreklerde kan akımı azalmasına bağlı böbrek sorunları
• Bacak damarlarında darlık veya tıkanıklık, yürürken ağrı ve yara iyileşmesinde gecikme
• Bacak toplardamarlarında pıhtı oluşumu ve pıhtının akciğere gitmesi (akciğer embolisi)
• Bacaklarda ve akciğerlerde sıvı birikmesi

Uzun vadeli görünüm

Dolaşım sistemi sorunlarında gidişat, sorunun ne olduğuna, ne zaman fark edildiğine ve takibin ne kadar düzenli yapıldığına göre büyük ölçüde değişir. Pek çok kişi yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli kontroller ve doktorunun önerdiği tedaviyle uzun yıllar boyunca aktif ve rahat bir yaşam sürebiliyor. Önemli olan belirtileri ciddiye almak, kontrolleri aksatmamak ve ekibinizle açık iletişimde kalmaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.