Santral Kateter İlişkili Kan Dolaşımı Enfeksiyonu (CLABSI)

Genel Bakış

CLABSI (okunuşu 'klabsi'), Türkçede 'Santral Kateter İlişkili Kan Dolaşımı Enfeksiyonu' anlamına gelir. Santral kateter, uzun süre ilaç, sıvı ya da beslenme tedavisi alması gereken kişilerde boyun, göğüs ya da kasık bölgesindeki büyük bir toplardamara yerleştirilen ince ve esnek bir tüptür. Bu tüpün giriş yerinden ya da tüpün içinden vücuda mikrop (bakteri veya mantar) girerse, mikroplar kan dolaşımına karışabilir. İşte bu duruma CLABSI denir. Yani sorun, kateterle birlikte gelen bir enfeksiyondur; kişinin bir hatası ya da suçu değildir.

Hastanede santral kateteri olan her 100 hastadan yalnızca küçük bir bölümünde görülür; ancak kateter ne kadar uzun süre yerinde kalırsa risk o kadar artar. Son yıllarda hastanelerde uygulanan önlem paketleri sayesinde görülme sıklığı belirgin biçimde azalmıştır. Sağlık Bakanlığı da hastanelerde kateter bakımı ve enfeksiyon kontrolü için standart rehberler yayımlamaktadır.

Yoğun bakımda yatan hastalar, kanser tedavisi görenler, uzun süreli damar içi antibiyotik veya beslenme alanlar, diyaliz hastaları, çok erken doğan bebekler ve bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler daha yüksek risk altındadır.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş (genellikle 38°C üzeri) ve üşüme, titreme
• Kateterin cilde girdiği yerde kızarıklık, şişlik, ısı artışı veya ağrı
• Kateter giriş yerinden akıntı ya da iltihap gelmesi
• Halsizlik, kırıklık, kendini genel olarak kötü hissetme
• Bulantı, iştahsızlık ya da karın ağrısı
• Kalp atışının hızlanması, baş dönmesi
• Nefes darlığı veya çarpıntı

Çocuklarda belirtiler

• Ateş ve sürekli huzursuzluk
• Emmeyi veya yemeyi reddetme
• Normalden çok daha fazla ağlama ya da tam tersi, sessizleşme ve hareketsizlik
• Uykuya dalmada zorluk, uyandırılamama
• Kateter bölgesine dokunulduğunda ağlamak veya tepki vermek

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ateş görülmeyebilir; bunun yerine ani bilinç bulanıklığı veya dalgınlık olabilir
• Düşme ya da aniden ayağa kalkamama
• İştahsızlık, güçsüzlük, günlük işleri yapamama
• Genel durumda açıklanamayan bir bozulma

Nedenler

Ana nedenler

• Kateterin cilde girdiği noktadaki mikropların tüpün dış yüzeyinden içeri doğru ilerlemesi
• Kateterin bağlantı uçlarına dokunulurken mikrop bulaşması
• Kateter takılırken steril (mikropsuz) koşulların tam sağlanamaması
• Kateterin uzun süre yerinde kalması ve tüpün üzerinde mikropların tutunabileceği ince bir tabaka oluşması
• Kateterden verilen sıvı veya beslenme solüsyonlarının kirlenmesi

Risk faktörleri

• Kateterin uzun süre yerinde kalması
• Yoğun bakımda yatmak
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması (kanser tedavisi, organ nakli, bazı ilaçlar)
• Birden fazla kanalı (lümeni) olan kateter kullanılması
• Kasık bölgesine takılan kateterler
• Yetersiz beslenme, ileri yaş, çok erken doğum
• Kateter bakımında el hijyenine ve steril kurallara tam uyulmaması
• Ciltte yoğun miktarda bakteri taşınması

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kateteri olan kişide ateş yükselirse vakit kaybetmeden aynı gün sağlık kuruluşuna başvurun.
• Kateter giriş yerinde kızarıklık, şişlik, ağrı veya akıntı fark ederseniz beklemeyin.
• Kateterde kırılma, çıkma, tıkanma ya da sızıntı olursa hemen sağlık ekibinizi arayın.
• Kişinin genel durumu hızla kötüleşiyorsa (aşırı halsizlik, bilinç değişikliği) acil yardım isteyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kateter pansumanının değişimi ve kontrol randevularını aksatmayın.
• Kateter bölgesinde kaşıntı veya hafif kızarıklık gibi yeni bir durum varsa, bir sonraki kontrolü beklemeden sağlık ekibine danışın.
• Kateterle ilgili aklınıza takılan her soruyu hemşirenize veya doktorunuza çekinmeden sorun.

Tanı

Doktor önce belirtileri, ateşi ve kateterin durumunu değerlendirir. Kesin tanı için genellikle kan örnekleri alınır: bir örnek koldaki damardan, bir örnek de kateterden alınır ve laboratuvarda mikrobun üreyip üremediğine bakılır. Bu yöntem, enfeksiyonun gerçekten kateterden mi kaynaklandığını anlamaya yardımcı olur.

Yapılabilecek testler

• Tam kan sayımı ve iltihap belirteçleri (CRP gibi)
• Kan kültürü: koldan ve kateterden ayrı ayrı alınan kan örneklerinin laboratuvarda incelenmesi
• Kateter çıkarıldıysa, tüp ucundan alınan örneğin incelenmesi
• Gerektiğinde kalp ultrasonu (ekokardiyografi): enfeksiyonun kalp kapakçıklarına yayılıp yayılmadığını görmek için
• Gerektiğinde ultrasonografi ile kateter çevresindeki damarların ve dokuların görüntülenmesi

Randevunuzda neler beklenir

Kan sonuçları çıkana kadar birkaç saat ile birkaç gün arasında beklemeniz gerekebilir. Bu sürede doktorunuz sizi izler ve gerekirse tedaviye hemen başlar; kesin sonucu beklemek zorunda kalmazsınız. İşlemler sırasında soru sormaktan çekinmeyin; anlamadığınız her şeyi tekrar sormanız hakkınızdır.

Tedavi

Tedavinin temeli, enfeksiyona yol açan mikropları ortadan kaldırmak ve kişinin genel durumunu desteklemektir. Çoğu zaman kateterin çıkarılması gerekir; çünkü mikroplar tüpün üzerine tutunmuş olabilir ve tüp yerinde kaldıkça enfeksiyon tekrarlayabilir. Tedavi genellikle hastanede, birkaç gün süreyle damardan ilaç verilerek yapılır.

Evde kişisel bakım

• Kateter bölgesini kuru ve temiz tutun; duş alırken sağlık ekibinizin önerdiği korumayı kullanın.
• Kateteri, pansumanı veya bağlantı uçlarını kendiniz açıp kurcalamayın.
• Katetere ya da çevresine dokunmadan önce ve sonra ellerinizi mutlaka yıkayın.
• Bol sıvı alın, dinlenin ve düzenli beslenin; vücudun iyileşmek için enerjiye ihtiyacı var.
• Ateşinizi ölçün ve ne zaman yükseldiğini not edin; sağlık ekibine aktarın.
• Kateter çevresindeki değişiklikleri (kızarıklık, akıntı, şişlik) her gün gözle kontrol edin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz, mikrobun türüne ve kişinin genel durumuna göre damardan verilen enfeksiyon ilaçları (antibiyotik, gerekirse mantar ilaçları) planlar. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına yalnızca hekim karar verir; bu içerikte hiçbir ilaç adı veya dozu yer almaz. Bunun yanında sıvı desteği, ateş takibi ve genel durumun izlenmesi de tedavinin parçasıdır. Kateterin çıkarılması veya değiştirilmesi de çoğu zaman tedavinin bir parçasıdır.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Burada genellikle bir ameliyattan çok, kateterin çıkarılması gibi küçük bir işlem söz konusudur. Enfeksiyon geçmezse ya da kateter artık güvenle kullanılamayacaksa doktor, kateteri çıkarmaya veya yeni bir kateteri farklı bir bölgeye yerleştirmeye karar verebilir. Nadiren, enfeksiyon kalp kapakçığı gibi derin bir bölgeye yayılırsa daha ileri tedavi veya cerrahi değerlendirme gerekebilir.

Bu durumla yaşamak

Kateter varken de günlük hayat büyük ölçüde devam eder; yalnızca bazı küçük alışkanlıklar değişir. Kateteri ıslatmamak, çekmemek ve darbelerden korumak önemlidir. Sağlık ekibiniz hangi hareketlerin güvenli olduğunu size tek tek anlatacaktır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Pansuman değişimi ve bakım randevularını aksatmayın.
• Kateterin bulunduğu bölgeyle ağır yük kaldırmaktan kaçının.
• Sigara içmeyin; sigara yara iyileşmesini ve bağışıklığı olumsuz etkiler.
• Uyku düzeninize dikkat edin, stresten uzak durmaya çalışın.
• Hasta kişilerin bulunduğu kalabalık ortamlarda dikkatli olun.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, yeterli protein ve sıvı alımı vücudun enfeksiyonla savaşmasına yardımcı olur. Egzersiz konusunda bir kısıtlama olup olmadığını mutlaka doktorunuza veya hemşirenize sorun; genellikle hafif yürüyüşler teşvik edilir, ağır sporlar ise kateter bölgesi iyileşene kadar ertelenir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Kateterle yaşamak ve enfeksiyon korkusu kaygıya yol açabilir; bu duygular çok normaldir. Kaygı günlük yaşamınızı etkilemeye başladıysa bir sağlık çalışanıyla konuşun; psikolojik destek almak güçsüzlük değil, iyi bir bakım adımıdır. Kendinizi çok kötü hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşüncesi geçiriyorsanız hemen güvendiğiniz bir sağlık çalışanına başvurun veya acil durumda 112'yi arayın.

Önleme

Evet, büyük ölçüde önlenebilir. Hastanelerde 'demet' adı verilen bir dizi standart uygulama vardır: el hijyeni, steril önlük ve eldiven kullanımı, cildin uygun bir dezenfektanla temizlenmesi, kateterin gerçekten gerekli olup olmadığının her gün gözden geçirilmesi ve gerekmiyorsa hemen çıkarılması. Bu adımlara uyulduğunda CLABSI oranları belirgin biçimde düşer. Sağlık Bakanlığı'nın enfeksiyon kontrolü rehberleri de hastanelere bu konuda yol gösterir.

Aşılar

CLABSI'ye karşı özel bir aşı yoktur. Ancak genel bağışıklığı güçlü tutmak için Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği rutin aşılarınızı (özellikle grip ve zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonlarına karşı olanları) hekiminize danışarak tamamlamanız faydalı olur.

Tarama programları

Rutin bir tarama testi yoktur. Bunun yerine kateteri olan kişiler düzenli olarak izlenir: ateş takibi yapılır, kateter bölgesi her gün kontrol edilir ve gerektiğinde kan tetkikleri istenir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Enfeksiyonun tüm vücuda yayılarak sepsis (kan zehirlenmesi) tablosuna dönüşmesi
• Tansiyonun tehlikeli biçimde düşmesi (septik şok)
• Enfeksiyonun kalp kapakçıklarına, eklemlere veya organlara yayılması
• Hastanede kalış süresinin uzaması ve tedavinin güçleşmesi
• Böbrek, akciğer gibi organlarda geçici veya kalıcı işlev kaybı

Uzun vadeli görünüm

Çoğu kişi doğru ve zamanında tedaviyle iyileşir. En önemli adım, belirtileri fark edip erkenden sağlık ekibine haber vermektir. Kateteri olan biri olarak kendinizi iyi izlemeniz ve ekibinizle açık iletişimde kalmanız, iyi sonuç almanın en güçlü yoludur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.