A Kümesi Kişilik Bozuklukları

Genel Bakış

Kişilik, bir kişinin kendisiyle ve başkalarıyla ilişki kurma biçiminin uzun yıllar içinde oturmuş halidir; düşünme, hissetme ve davranma eğilimlerimizin bütünüdür. Kişilik bozukluğu denince, bu örüntünün katı ve esnek olmayan bir hale gelmesi ve kişinin iş, okul, aile ya da arkadaşlık ilişkilerinde zorlanması anlatılır. Uzmanlar kişilik bozukluklarını benzer özelliklerine göre üç ana grupta toplar. A Kümesi, halk arasında 'tuhaf ya da sıra dışı görünen' grup olarak bilinir ve üç alt başlığı vardır: kuşkucu (paranoid) örüntü, içe kapanık (şizoid) örüntü ve sıra dışı düşünce ve algılarla giden (şizotipal) örüntü. Buradaki önemli nokta şudur: A Kümesi kişilik bozuklukları şizofreni değildir; kişi genellikle gerçeklikle bağını yitirmez. Bu örüntüler bir kişilik özelliği gibi görünse de, kişinin hayatını belirgin biçimde zorlaştırdığında bir ruh sağlığı uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Kişilik bozuklukları toplumda sanıldığından daha yaygındır, ancak A Kümesi'ne giren örüntüler diğer kümelere göre daha az sıklıkta bildirilir. Bunun bir nedeni, bu özellikleri taşıyan kişilerin çoğu zaman kendiliğinden yardım aramaması ve sağlık kuruluşuna genellikle başka bir şikâyetle (örneğin sosyal kaygı, yalnızlık ya da iş yerinde yaşanan sorunlar) başvurmasıdır. Kesin sıklık oranları araştırmadan araştırmaya değişir; bu yüzden bir sayı duyduğunuzda bunu kesin bir ölçü olarak değil, genel bir tahmin olarak değerlendirmek daha doğru olur.

Bu örüntüler kadınlarda ve erkeklerde görülebilir; hangi alt başlığın öne çıktığına göre dağılım biraz değişebilir. Belirtiler çoğunlukla ergenliğin sonu ve yirmili yaşlarda belirginleşir. Ailede benzer özelliklerin ya da ruh sağlığı sorunlarının bulunması riski artırabilir. Çocuklukta yaşanan ihmal, ağır stres ya da güven duygusunun zedelenmesi de bu örüntülerin gelişmesine katkıda bulunabilir. Yalnız yaşamak, göç, dil ve kültür farklılıkları gibi sosyal etkenler de kişinin kendini çevreden uzak tutmasını derinleştirebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kuşkucu (paranoid) örüntüde: başkalarının kendisine zarar vereceğine, onu kullanacağına ya da arkasından iş çevireceğine dair sürekli bir kuşku duyma.
• Kuşkucu örüntüde: sıradan bir söz ya da bakışı gizli bir anlam taşıyormuş gibi yorumlama, kolayca kırılma ve kin tutma.
• Kuşkucu örüntüde: en yakınlarına bile güvenmekte zorlanma, sır vermekten çekinme, ilişkilerde sürekli tetikte olma.
• İçe kapanık (şizoid) örüntüde: yakın ilişki kurma isteğinin çok az olması, yalnız kalmayı tercih etme.
• İçe kapanık örüntüde: övgü ya da eleştiriye karşı kayıtsız görünme, yüz ifadesi ve ses tonunda duygunun az yansıması.
• İçe kapanık örüntüde: genellikle tek başına yapılan uğraşları seçme ve çevreyle bağ kurmayı gereksiz bulma.
• Sıra dışı düşünce örüntüsünde (şizotipal): tuhaf inançlar, batıl fikirler, 'özel bir sezgiye sahip olma' gibi düşüncelere yakınlık.
• Sıra dışı düşünce örüntüsünde: garip ya da dolambaçlı konuşma, karşısındakinin zor takip ettiği anlatım biçimi.
• Sıra dışı düşünce örüntüsünde: tanımadığı kişilerin yanında aşırı gerginlik, sosyal ortamlardan kaçınma ve az sayıda yakın ilişki.
• Ortak özellikler: güven duymakta zorlanma, sosyal ortamlarda gerginlik, arkadaş çevresinin dar olması, iş ya da okulda ekip çalışmasında zorlanma.
• Bu özelliklerin hepimizde zaman zaman görülebileceğini unutmamak gerekir; bir örüntüden söz etmek için belirtilerin uzun süredir var olması ve kişinin hayatını belirgin biçimde zorlaştırması gerekir.

Çocuklarda belirtiler

• Kişilik bozukluğu tanısı çocukluk çağında konmaz; çünkü kişilik gelişimi ergenlik ve sonrasında şekillenmeye devam eder.
• Yine de bazı erken işaretler dikkat çekebilir: aşırı utangaçlık, akranlarıyla ilişki kurmaktan belirgin kaçınma, oyunlara katılmama.
• Alışılmadık derecede tuhaf konuşma, sıra dışı inançlar ya da hayali arkadaşlara uzun süre bağlı kalma gibi durumlar görülebilir.
• Çocuklarda bu tür özellikler çoğu zaman geçicidir ve büyümeyle birlikte değişebilir; bu nedenle erken bir etiket koymaktan kaçınılır.
• Bir çocuk sosyal ortamlarda belirgin biçimde zorlanıyorsa, okulda ya da evde uyumu bozuluyorsa bir çocuk ruh sağlığı uzmanına danışmak en doğru adımdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta sosyal geri çekilme sık görülür, ancak bu her zaman bir kişilik örüntüsünden kaynaklanmaz.
• Emeklilik, eş kaybı, arkadaş çevresinin azalması ve işitme kaybı gibi etkenler kişiyi ister istemez yalnızlaştırabilir.
• Uzun yıllardır süregelen kuşkuculuk ya da içe kapanıklık ileri yaşta daha belirgin hale gelebilir ve bakım desteğini zorlaştırabilir.
• Depresyon, bunama (demans), işitme ve görme sorunları, kullanılan bazı ilaçların yan etkileri benzer belirtilere yol açabilir; bu nedenle ayrımın bir hekim tarafından yapılması önemlidir.
• İleri yaşta yeni başlayan belirgin kuşku, unutkanlık ya da tuhaf inançlar mutlaka bir hekime bildirilmelidir.

Nedenler

Ana nedenler

• Kalıtım: Ailede benzer kişilik özellikleri ya da ruh sağlığı sorunları bulunması yatkınlığı artırabilir.
• Beyin ve sinir sisteminin gelişimi: Düşünce, duygu ve sosyal ipuçlarını işleme biçimini etkileyen doğuştan gelen farklılıklar rol oynayabilir.
• Çocukluk deneyimleri: İhmal, güvenin zedelenmesi, ağır ya da sürekli stres, tutarsız bakım gibi yaşantılar kişinin dünyayı 'güvenilmez' olarak görmesine katkıda bulunabilir.
• Mizaç: Doğuştan gelen çekingenlik, aşırı duyarlılık ya da içe kapanıklık gibi eğilimler zemin hazırlayabilir.
• Bu etkenlerin hiçbiri tek başına kesin bir nedendir; genellikle birkaçının bir araya gelmesi söz konusudur.

Risk faktörleri

• Ailede kişilik bozukluğu ya da şizofreni gibi ruh sağlığı sorunlarının bulunması
• Çocuklukta ihmal, istismar ya da sürekli güvensizlik ortamında büyüme
• Uzun süreli sosyal yalıtım, akran zorbalığı ya da dışlanma
• Göç, dil engeli, azınlık olma gibi sosyal uyumu zorlaştıran durumlar
• Ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde ağır stres yaşamak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya bir yakınınızla birlikte en yakın acil servise gidin.
• Başkasına zarar verme düşüncesi ya da dürtüsü hissediyorsanız vakit kaybetmeden yardım isteyin.
• Gerçeklikle bağınızın kopmuş gibi hissettiğiniz, sesler duyduğunuz ya da çevrenizdekilerin 'tuhaf' bulduğu bir dönem yaşıyorsanız aynı gün bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmaya çalışın.
• Günlerdir evden çıkamıyor, temel ihtiyaçlarınızı karşılayamıyor ya da işinizi sürdüremiyorsanız gecikmeden destek alın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İnsanlara güvenmekte uzun süredir zorlanıyor ve bu durum iş, aile ya da arkadaşlık ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa
• Yakın ilişki kurmak istemiyor, yalnız kalmayı tercih ediyor ve bundan dolayı yalnızlık ya da üzüntü çekiyorsanız
• Sıra dışı inançlarınız ya da düşünceleriniz olduğunu fark ediyor, bu durum sizi endişelendiriyorsa
• Sosyal ortamlarda yoğun gerginlik yaşıyor, kalabalıktan kaçınıyorsanız
• Bir yakınınızın bu özellikleri taşıdığını düşünüyor ve ona nasıl destek olacağınızı bilmiyorsanız, önce kendiniz bir hekimden görüş alabilirsiniz

Tanı

A Kümesi kişilik bozuklukları için kan testi ya da görüntüleme gibi tek bir kesin tanı aracı yoktur. Tanı, deneyimli bir ruh sağlığı uzmanının (psikiyatri hekimi ya da klinik psikolog) ayrıntılı görüşmesiyle konur. Uzman; şikâyetlerinizi, çocukluktan bu yana ilişkilerinizi, iş ve okul yaşamınızı ve belirtilerin ne kadar süredir devam ettiğini dinler. Bu özelliklerin başka bir durumdan mı yoksa gerçekten uzun süreli bir örüntüden mi kaynaklandığını ayırt etmeye çalışır. Değerlendirme birkaç görüşmeye yayılabilir; bu, aceleci bir etiket koymaktan kaçınmak için yapılır.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı klinik görüşme ve yaşam öyküsü
• Yakınlarınızdan alınan bilgiler (sizin izninizle)
• Belirtileri ve kişilik özelliklerini değerlendirmeye yardımcı olan yapılandırılmış görüşme ya da ölçekler
• Başka bir nedeni dışlamak için hekimin gerekli gördüğü kan testleri (örneğin tiroid işlevleri)
• Alkol, madde ya da ilaç kullanımının değerlendirilmesi
• Gerektiğinde nörolojik değerlendirme ya da beyin görüntülemesi (yalnızca hekim uygun görürse)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme sırasında açık ve dürüst olmanız, tanıyı kolaylaştırır. Utandığınız ya da 'yanlış anlaşılırım' diye çekindiğiniz konuları paylaşmakta zorlanabilirsiniz; bu çok anlaşılır bir duygudur. Aklınızdaki soruları not alıp görüşmeye getirmeniz, kendinizi daha güvende hissetmenize yardımcı olabilir. İsterseniz yanınızda güvendiğiniz birinin gelmesini talep edebilirsiniz. Tanı konması bir etiket yapıştırmak değil, doğru desteği bulmanın ilk adımıdır.

Tedavi

A Kümesi kişilik bozukluklarında tedavinin temeli konuşma terapileridir (psikoterapi). Amaç, kişinin kendisini ve başkalarını daha iyi anlaması, güven duyma becerisini yavaş yavaş geliştirmesi ve ilişkilerde daha az yıpranmasıdır. Tedavi kişiye göre planlanır; herkes için tek bir doğru yol yoktur. Bazı kişiler uzun süreli terapiye ihtiyaç duyar, bazıları için birkaç aylık destekleyici görüşmeler yeterli olabilir. Yakınlarının sürece dahil edilmesi ve aile içi iletişimin güçlendirilmesi de çoğu zaman işe yarar.

Evde kişisel bakım

• Küçük ve güvenli adımlarla sosyal bağ kurmaya çalışın; tek seferde büyük kalabalıklara girmek zorunda değilsiniz.
• Kuşku duyduğunuz bir durumda hemen sonuca varmak yerine 'acaba başka bir açıklaması olabilir mi?' diye kendinize zaman tanıyın.
• Duygularınızı bir deftere yazmak, onları daha net görmenize yardımcı olabilir.
• Uyku düzeninizi korumaya özen gösterin; yorgunluk kuşku ve gerginliği artırabilir.
• Alkol ve keyif verici maddelerden uzak durmak, belirtilerin kötüleşmesini önlemeye yardımcı olur.
• Güvendiğiniz bir kişiye (aile, arkadaş, aile hekimi) durumunuzu anlatmak, yalnız olmadığınızı hissetmenizi sağlar.
• Terapiden aldığınız yöntemleri günlük hayatta küçük küçük denemek, zamanla fark yaratır.

Tıbbi tedaviler

Tedavide asıl ağırlık konuşma terapisindedir; terapistinizle birlikte düşünce ve ilişki kalıplarınızı fark etmeye ve yeni baş etme yolları geliştirmeye çalışırsınız. Bazı durumlarda hekim, eşlik eden kaygı, çökkünlük ya da uyku sorunları için ilaç tedavisini değerlendirebilir. Ancak ilaçlar kişilik örüntüsünü tek başına değiştirmez; daha çok eşlik eden belirtileri hafifletmek için kullanılır. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, ilaç gerekip gerekmediğine ve dozuna yalnızca sizi muayene eden hekim karar verebilir. Bu nedenle kendi başınıza ilaç başlamak ya da bırakmak doğru değildir; aklınıza takılan her şeyi hekiminize sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu durum için cerrahi bir tedavi söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

Günlük hayatta en çok işe yarayan şey, küçük ve öngörülebilir adımlardır. Kalabalık bir davete gitmek yerine kısa bir kahve buluşması planlamak, güven duyduğunuz birkaç kişiyle düzenli görüşmek ve sosyal ortamlarda kendinize mola verme hakkı tanımak yükü hafifletir. İş yerinde yazılı iletişimi tercih etmek, belirsizlik yaratan durumları netleştirmek de kuşkuyu azaltabilir. Zor günlerin olması normaldir; önemli olan bu günlerin sizi tamamen içeri kapatmasına izin vermemek ve destek almayı sürdürmektir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ve öngörülebilir bir günlük rutin oluşturmak
• Sosyal teması tamamen kesmek yerine küçük dozlarda sürdürmek
• Güvendiğiniz en az bir kişiyle düzenli iletişim kurmak
• Stresle baş etmek için nefes ve gevşeme çalışmaları gibi yöntemler denemek
• Ekran ve sosyal medya kullanımını sınırlamak; çünkü bu ortamlar kuşkuyu besleyebilir
• Alkol ve madde kullanımından kaçınmak
• Uyku ve dinlenmeye yeterli zaman ayırmak

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet bu durumun tedavisi değildir; ancak dengeli beslenmek, öğünleri atlamamak ve kan şekerini düzenli tutmak ruh halinin dalgalanmasını azaltmaya yardımcı olur. Kafein ve enerji içeceklerini fazla tüketmek kaygıyı ve uykusuzluğu artırabilir; miktarını fark etmek işe yarar. Haftada birkaç gün yapılan tempolu yürüyüş gibi düzenli hareket, hem kaygıyı hem de gerginliği azaltmada kanıtlanmış bir destektir. Açık havada yürümek aynı zamanda kişiyi evin içine kapanmaktan koruyan küçük bir sosyal adım da olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu örüntüler kişinin iç dünyasında ciddi bir yalnızlık ve yorgunluk yaratabilir. Sürekli tetikte olmak, insanlara güvenememek ve kendini anlaşılmamış hissetmek zamanla çökkünlüğe, kaygıya ve umutsuzluğa zemin hazırlayabilir. Bu duygularla baş etmeye çalışırken yalnız kalmayın. Eğer kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri gelirse, bu düşünceler geçici olsa bile vakit kaybetmeden yardım isteyin: 112'yi arayabilir, en yakın acil servise gidebilir ya da güvendiğiniz birine hemen haber verebilirsiniz. Kriz anlarında konuşabileceğiniz bir ruh sağlığı uzmanına ulaşmak için yerel sağlık kuruluşunuza danışabilirsiniz. Unutmayın, bu duygularla yalnız başına mücadele etmek zorunda değilsiniz.

Önleme

Kişilik örüntülerinin tamamen önlenmesi mümkün değildir; çünkü kalıtım, mizaç ve çocukluk deneyimleri iç içe geçer. Yine de bazı adımlar koruyucu olabilir: Çocuklukta güvenli ve tutarlı bir bakım ortamı, duyguların konuşulabildiği bir aile iklimi ve zorbalık ya da dışlanmaya karşı okul desteği önemlidir. Gençlerde belirgin sosyal geri çekilme ya da aşırı kuşkuculuk fark edildiğinde erken danışmak, ileride yaşanabilecek zorlukları hafifletebilir. Aile bireylerinin de sürece dahil edilmesi, hem kişinin hem de yakınlarının yükünü azaltır.

Aşılar

Bu durumla ilişkili bir aşı bulunmamaktadır.

Tarama programları

A Kümesi kişilik bozuklukları için toplumda rutin olarak uygulanan bir tarama testi yoktur. Değerlendirme, kişinin kendisinin ya da yakınlarının başvurusu üzerine yapılır. Aile hekiminizle düzenli sağlık görüşmeleri yapmak, ruh sağlığıyla ilgili sorularınızı dile getirmek için iyi bir fırsattır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Zamanla derinleşen sosyal yalıtım ve yalnızlık
• Depresyon ve yaygın kaygı bozukluğu gibi eşlik eden sorunlar
• İş, okul ve kariyer alanında süreklilik sağlamakta zorlanma
• Alkol ya da madde kullanımına yönelme riski
• Sağlık hizmetlerine başvurmaktan çekinme ve bu nedenle başka hastalıkların gözden kaçması
• İlişkilerde sık yaşanan çatışmalar ve aile içi gerginlik
• Kriz dönemlerinde kendine zarar verme ya da intihar düşünceleri açısından artan risk

Uzun vadeli görünüm

Bu örüntüler uzun süreli olabilir, ancak değişmez değildir. Uygun terapiyle kişiler güven duyma, ilişki kurma ve kendi düşünce kalıplarını fark etme becerilerini geliştirebilir. İyileşme çoğu zaman düz bir çizgi izlemez; iyi dönemler ve zor dönemler bir arada bulunur. Bu iniş çıkışlar tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Yardım istemek, süreci en çok etkileyen tek adımdır ve bugün atılacak küçük bir adım bile yıllar içinde büyük fark yaratabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.