Çölyak Hastalığı ve Gluten Duyarlılığı

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, buğday, arpa ve çavdarda bulunan 'gluten' adlı proteinin vücutta yol açtığı bir durumdur. Burada bağışıklık sistemi gluteni zararlı bir madde gibi algılar ve ince bağırsağın iç yüzeyine saldırır. İnce bağırsağın iç yüzeyinde 'villus' denilen küçük emici çıkıntılar vardır; bunlar besinlerin kana geçmesini sağlar. Bu çıkıntılar zarar gördüğünde besinler yeterince emilemez ve şikâyetler ortaya çıkar. Gluten duyarlılığı (çölyak dışı gluten duyarlılığı) ise benzer şikâyetlere yol açabilen ama bağırsakta kalıcı hasar yapmayan, kan testlerinde çölyak bulgusu göstermeyen ayrı bir durumdur. Yani ikisi birbirine benzer ama aynı şey değildir. Buğday alerjisi de üçüncüsü olarak ayrı bir durumdur; çölyak hastalığı bir alerji değildir.

Sanıldığından daha yaygındır. Dünyada ve Türkiye'de toplumun yaklaşık yüz kişide birinde görüldüğü tahmin ediliyor. Ancak şikâyetler her zaman belirgin olmadığı için pek çok kişi tanı almadan yaşıyor olabilir. Gluten duyarlılığının sıklığı ise net olarak bilinmiyor; toplumda çölyak hastalığından daha sık göründüğü düşünülüyor.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın ağrısı, şişkinlik ve gaz
• Sık ishal veya kabızlık
• Sürekli yorgunluk, halsizlik
• İştahsızlık ve istemsiz kilo kaybı
• Kansızlık (demir eksikliği anemisi) — halsizlik, solukluk, nefes nefese kalma
• Ağızda tekrarlayan yaralar
• Ciltte kaşıntılı, kabarcıklı döküntü (dermatitis herpetiformis denilen bir cilt bulgusu)
• Kemik ve eklem ağrıları
• Ruh hâlinde değişkenlik, huzursuzluk veya isteksizlik
• Bazı kişilerde hiçbir şikâyet olmaması (sessiz seyir)

Çocuklarda belirtiler

• Büyümenin ve kilo alımının yavaşlaması ya da durması
• Karında şişkinlik, sık ishal, kötü kokulu dışkı
• İştahsızlık, yemek yemeyi reddetme
• Huysuzluk, huzursuzluk, uyku sorunları
• Okul başarısında düşme, dikkat güçlüğü
• Ergenlik belirtilerinin gecikmesi
• Sık tekrarlayan karın ağrısı

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Açıklanamayan kansızlık veya vitamin eksiklikleri
• Kemik erimesi (osteoporoz) ve kolay kırılan kemikler
• Belirgin olmayan, hafif seyirli karın şikâyetleri
• Yorgunluk, güçsüzlük, kilo kaybı
• Bazen hiçbir şikâyetin bulunmaması; tanının başka bir nedenle yapılan testlerde ortaya çıkması

Nedenler

Ana nedenler

• Çölyak hastalığının tam nedeni bilinmiyor; genetik yatkınlık ile glutenin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülüyor.
• Bağışıklık sisteminin gluteni zararlı algılayıp ince bağırsağa saldırması bağırsak yüzeyinde hasara yol açar.
• Hastalık tek başına gluten yemekle 'kazanılmaz'; yatkınlığı olan kişilerde gluten şikâyetleri tetikler.
• Gluten duyarlılığında mekanizma henüz tam aydınlatılamamıştır; bağışıklık ve sindirim sistemiyle ilgili farklı etkenler üzerinde çalışılmaktadır.

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastalığı bulunması (en önemli risk etkenlerinden biri)
• Belirli genetik yapıların (HLA-DQ2 ve HLA-DQ8) taşınması
• Tip 1 diyabet
• Otoimmün tiroid hastalığı gibi bağışıklık sistemi hastalıkları
• Down sendromu veya Turner sendromu
• Bazı bağırsak enfeksiyonları sonrasında ortaya çıkma
• Bazı ilaçların ve stresin şikâyetleri alevlendirebilmesi (neden olduğu kesin değildir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı ishal, siyah dışkı veya durmayan kusma
• Şiddetli karın ağrısı
• Ağır sıvı kaybı belirtileri (ağız kuruluğu, çok az idrar, baş dönmesi)
• Bayılma veya bilinç değişikliği
• Nefes darlığı, yüzde ya da boğazda şişme (112'yi arayın)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Birkaç haftadır geçmeyen karın ağrısı, şişkinlik, gaz veya ishal
• Sebebi bulunamayan kilo kaybı veya iştahsızlık
• Kansızlık, demir, B12 vitamini ya da D vitamini eksikliği saptanması
• Ağızda sık tekrarlayan yaralar
• Ciltte kaşıntılı, kabarcıklı döküntü
• Çocukta büyüme veya kilo alımının yavaşlaması
• Ailenizde çölyak hastalığı olması (şikâyetiniz olmasa bile)

Tanı

Tanı, şikâyetlerinizin öyküsü, kan testleri ve gerekirse ince bağırsaktan alınan küçük bir doku örneğiyle (biyopsi) konur. Çok önemli bir nokta var: Bu testler yapılmadan glutensiz diyete başlamayın. Gluteni bıraktığınızda testler normal çıkabilir ve tanı atlanabilir. Bu yüzden önce doktorunuzla konuşun. Gluten duyarlılığında ise önce çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlanır; şikâyetlerin glutenle ilişkisi doktor gözetiminde değerlendirilir.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: çölyak hastalığına özgü antikor testleri (doku transglutaminaz antikoru gibi) ve total IgA düzeyi
• Genetik test: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 varlığının araştırılması (özellikle tanı belirsizse yol gösterir)
• Endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi: hafif uyutma veya sakinleştirme ile yapılan, bağırsağın iç yüzeyinden küçük doku örnekleri alınan işlem
• Kansızlık ve vitamin düzeyleri için kan testleri (demir, B12, folik asit, D vitamini)
• Kemik yoğunluğu ölçümü (kemik erimesi riski nedeniyle)
• Tiroid işlev testleri ve gerektiğinde ek tetkikler
• Gluten duyarlılığı düşünülüyorsa: çölyak ve alerji testleri dışlandıktan sonra beslenme uzmanı eşliğinde deneme-eleme yaklaşımı

Randevunuzda neler beklenir

Süreç genellikle birkaç haftaya yayılır. Önce aile hekiminiz sizi dinler, kan testleri ister. Sonuçlar şüpheliyse gastroenteroloji (sindirim sistemi) uzmanına yönlendirilirsiniz. Endoskopi kısa süren bir işlemdir; boğaz uyuşturulur veya hafif sakinleştirici verilir, çoğu kişi aynı gün evine döner. Sonuçlar çıkana kadar panik yapmanıza gerek yok; bu arada doktorunuz size ne yemeniz gerektiğini açıklar. Tanı konursa ilk görüşmede beslenme uzmanıyla tanışmanız çok işinize yarar.

Tedavi

Çölyak hastalığının bugün bilinen tek ve en etkili tedavisi, ömür boyu glutensiz beslenmedir. Gluten tamamen bırakıldığında ince bağırsak genellikle zamanla iyileşir ve şikâyetler geriler. Gluten duyarlılığında ise gluteni azaltmak veya tamamen bırakmak birçok kişide rahatlama sağlar; ancak bu karar mutlaka doktor ve beslenme uzmanıyla birlikte alınmalıdır, çünkü gereksiz yere çok kısıtlayıcı beslenmek de kendi başına sorun yaratabilir.

Evde kişisel bakım

• Besin etiketlerini dikkatle okuyun; buğday, arpa, çavdar ve bazen yulaf içeren ürünlerden kaçının.
• Çapraz bulaşmaya (aynı mutfak aletlerinin kullanılmasıyla glutenin bulaşması) dikkat edin: ayrı kesme tahtası, ayrı ekmek kızartma makinesi, temiz yağ kullanımı gibi önlemler alın.
• Dışarıda yerken gluten konusunda bilgi isteyin; emin olmadığınız yemekleri tercih etmeyin.
• Yulaf kullanacaksanız 'glutensiz sertifikalı' ürünleri seçin.
• Kremler, diş macunu, vitaminler ve bazı ilaçlar gluten içerebilir; eczacınıza danışın.
• Glutensiz hazır ürünlerin lif, vitamin ve mineral açısından her zaman yeterli olmadığını unutmayın; doğal glutensiz besinlere (sebze, meyve, baklagil, et, balık, yumurta, pirinç, mısır, patates) ağırlık verin.
• Şikâyetlerinizi ve ne yediğinizi kısa bir günlüğe yazmak, doktor ve beslenme uzmanına çok yardımcı olur.
• Aile bireylerini de bilgilendirin; mutfakta birlikte alınan küçük önlemler işinizi çok kolaylaştırır.

Tıbbi tedaviler

Tedavinin omurgası glutensiz beslenme ve düzenli uzman takibidir. Doktorunuz eksik çıkan vitamin ve mineralleri değerlendirir, gerekirse bunların yerine konmasını önerir. Kemik sağlığınız, kansızlığınız ve tiroid gibi eşlik edebilen durumlar belirli aralıklarla izlenir. Beslenme uzmanı size pratik alışveriş, yemek hazırlama ve dışarıda yemek yeme konusunda yol gösterir. Gluten duyarlılığında da benzer şekilde beslenme düzeni kişiye göre planlanır. İlaç tedavisiyle ilgili kararlar yalnızca doktorunuza aittir; kendi başınıza takviye veya ilaç başlamayın, eczacınıza veya doktorunuza danışın. Türkiye'de aile hekiminiz süreci başlatabilir, gerekli durumlarda sizi gastroenteroloji uzmanına yönlendirir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığında ameliyat genellikle söz konusu değildir; tedavi beslenme temellidir. Ameliyat ancak çok nadir görülen, tedaviye yanıt vermeyen ve başka bir bağırsak sorununun eşlik ettiği özel durumlarda, uzman hekimlerin değerlendirmesiyle gündeme gelebilir.

Bu durumla yaşamak

Glutensiz yaşam ilk günlerde zor görünebilir ama kısa sürede alışkanlığa dönüşür. Anahtar, hazırlıklı olmaktır: evde glutensiz temel ürünleri bulundurmak, markette etiket okumayı rutin hâle getirmek ve dışarıda yiyeceğiniz yeri önceden araştırmak hayatınızı kolaylaştırır. Çoğu kişi birkaç ay içinde kendini daha enerjik ve rahat hisseder. Arada hata olabilir; bu durumda kendinize sert davranmayın, durumu not edin ve doktorunuza ya da beslenme uzmanınıza anlatın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Alışverişe tokken ve listeyle gidin; etiket okumak için acele etmeyin.
• Mutfakta çapraz bulaşmayı önleyecek basit düzen kurun (ayrı kavanozlar, etiketli ürünler, temiz yüzeyler).
• Yeni tarifler denemek için glutensiz yemek kitaplarından ve güvenilir sağlık kaynaklarından yararlanın.
• Okul, iş yeri ve seyahatlerde durumunuzu önceden bildirin; gerekirse kendi yiyeceğinizi yanınızda taşıyın.
• Düzenli kontrol randevularınızı aksatmayın; şikâyetleriniz değişirse mutlaka paylaşın.
• Uyku, hareket ve stres yönetimi de sindirim şikâyetlerini etkiler; bunlara da yer açın.

Diyet ve egzersiz

Glutensiz beslenme, doğru planlandığında dengeli olabilir: sebze ve meyve, baklagiller, yumurta, et, balık, süt ürünleri (tolere ediyorsanız), pirinç, mısır, patates ve sertifikalı glutensiz tahıllar sofranızda yer almalı. Lif alımını artırmak için baklagil, sebze ve glutensiz tam tahıllara ağırlık verin; demir, kalsiyum, folik asit ve B12 kaynaklarını ihmal etmeyin. Hareket konusunda özel bir kısıtlama yoktur; çoğu kişi için haftada birkaç gün tempolu yürüyüş, yüzme ya da sevdiğiniz bir spor hem kemik sağlığına hem de ruh hâline iyi gelir. Yeni bir beslenme düzenine geçerken bir beslenme uzmanıyla birlikte ilerlemek, eksik kalmadan beslenmenin en güvenli yoludur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süreli bir beslenme kısıtlamasıyla yaşamak yorucu olabilir; davetlerde, aile yemeklerinde ya da seyahatte kendinizi dışlanmış hissetmeniz anlaşılır bir duygudur. Tanı anında şaşkınlık, üzüntü ve hatta öfke yaşamak da çok yaygındır. Bu duygular zamanla hafifler; konuşmak, bilgi edinmek ve çevrenizden destek istemek en çok işe yarayan adımlardır. Kendinizi sürekli kaygılı, umutsuz veya çökkün hissediyorsanız bunu bir sağlık uzmanıyla paylaşın; ruh sağlığı desteği almak güçsüzlük değil, iyi bir öz bakımdır. Kendinize zarar verme düşünceleri gibi acil bir durum yaşıyorsanız vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Çölyak hastalığı, bilinen yöntemlerle önlenebilen bir durum değildir; çünkü ortaya çıkışında genetik yatkınlık önemli rol oynar. Gluten duyarlılığı için de kanıtlanmış bir önleme yolu yoktur. Yapılabilecek en iyi şey, risk altındaysanız şikâyetleri erken fark edip doktora başvurmak ve tanı konursa beslenme düzenini düzenli olarak sürdürmektir. Bebeklik döneminde glutenin ne zaman ve nasıl verileceğine dair öneriler için çocuk hekiminizin görüşünü alın.

Aşılar

Çölyak hastalığını veya gluten duyarlılığını önleyen bir aşı yoktur. Bununla birlikte, genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun rutin aşılarınızı (örneğin grip ve zatürre aşıları gibi) doktorunuzun önerisiyle yaptırmanız faydalıdır. Hastalığınız varsa hangi aşıların size uygun olduğunu mutlaka doktorunuza sorun.

Tarama programları

Ailesinde çölyak hastalığı olan kişiler, tip 1 diyabet, otoimmün tiroid hastalığı, Down sendromu veya Turner sendromu olanlar için doktorunuz kan testiyle tarama önerebilir. Türkiye'de aile hekiminiz bu testleri isteyebilir ve gerekirse sizi gastroenteroloji uzmanına yönlendirebilir. Kansızlık, vitamin eksikliği veya açıklanamayan kilo kaybı gibi durumlarda da çölyak hastalığı akla getirilip test edilebilir. Çok önemli: Tarama ya da tanı testleri yapılmadan glutensiz diyete başlamayın, çünkü bu durum sonuçları yanıltarak tanıyı geciktirebilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Besinlerin yeterince emilememesi nedeniyle vitamin ve mineral eksiklikleri (demir, B12, folik asit, D vitamini)
• Kansızlık ve buna bağlı halsizlik, nefes nefese kalma
• Kemik erimesi ve buna bağlı kırık riskinde artış
• Çocuklarda büyüme ve kilo alma geriliği, ergenlikte gecikme
• Kilo kaybı, halsizlik ve genel güçsüzlük
• Ruh hâlinde değişkenlik, kaygı, isteksizlik ve uyku sorunları
• Doğurganlıkla ilgili sorunlar ve gebelikte bazı riskler
• Çok nadir durumlarda, uzun süre tedavi edilmeyen hastalıkta ince bağırsakla ilgili ciddi sorunlar gelişebilir; düzenli takip bu riski azaltır

Uzun vadeli görünüm

Çölyak hastalığı tanısı almak ilk anda ürkütücü gelebilir ama haberler iyi: Glutensiz beslenmeye geçen kişilerin büyük çoğunluğunda bağırsak zamanla iyileşir, şikâyetler geriler ve enerji geri döner. Düzenli kontroller ve beslenme uzmanı desteğiyle çoğu kişi işini, okulunu, seyahatlerini ve sosyal hayatını eskisi gibi sürdürür. Bu, yönetilebilir bir durumdur; sizde bir şeyler ters gittiğinde erkenden haber vermek ve kontrolleri aksatmamak en önemli adımdır. Aklınıza takılan her şeyi sağlık ekibinize çekinmeden sorun.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.