Renk Körlüğü (Renk Görme Bozukluğu)

Genel Bakış

Renk körlüğü, gözlerin bazı renkleri ayırt etmekte zorlanmasıdır. Gözün arkasındaki retina tabakasında 'koni' adı verilen küçük ışık hücreleri bulunur; bu hücreler kırmızı, yeşil ve mavi renkleri algılamamızı sağlar. Bu hücrelerden biri ya da birkaçı tam çalışmadığında, renkler birbirine benzer görünür veya soluk algılanır. Çoğu kişide bu durum doğuştandır ve hayat boyu aynı kalır; ancak bazı durumlarda sonradan da ortaya çıkabilir. Önemli olan şu: renk körlüğü genellikle görmeyi tamamen kaybetmek anlamına gelmez, sadece renklerin bir kısmını ayırt etmek zorlaşır.

Evet, oldukça yaygındır. Yaklaşık her 12 erkekten birinde, her 200 kadından birinde doğuştan renk görme farklılığı görülür. Yani çevrenizde renkleri sizin gördüğünüzden farklı gören birileri olması hiç de şaşırtıcı değildir.

En sık erkek çocuklar ve erkeklerde görülür, çünkü en yaygın tipi X kromozomuyla taşınan bir genle geçer. Kız çocuklarında da görülebilir ama daha nadirdir. Doğuştan gelen tip genellikle okul öncesi ya da okul yıllarında fark edilir. Sonradan ortaya çıkan renk görme değişiklikleri ise daha çok yetişkinlerde, özellikle göz hastalıkları, şeker hastalığı veya bazı ilaçları kullanan kişilerde görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kırmızı ve yeşil tonlarını, bazen kahverengi ile koyu yeşili birbirine karıştırmak
• Renklerin daha soluk ya da birbirine daha benzer görünmesi
• Kıyafet kombinlerken ya da birbirine uyan renkleri seçerken zorlanmak
• Haritada, grafikte veya renkli lejantlarda doğru rengi bulmakta güçlük çekmek
• Trafik ışıkları, uyarı etiketleri gibi renk kodlu işaretleri ayırt etmekte zorlanmak
• Meyvenin olgun olup olmadığını rengine bakarak anlamakta güçlük çekmek
• İki farklı rengi 'aynı' sanmak ve bu yüzden sık sık şaşırmak

Çocuklarda belirtiler

• Renklerin adlarını yaşıtlarına göre daha geç ve zor öğrenmek
• Boyama etkinliklerinde nesneleri beklenmedik renklerde boyamak (örneğin ağacı kahverengi, gökyüzünü yeşil)
• Renkli kalemlerle yapılan oyunlardan ve etkinliklerden kaçınmak
• Okulda renkli harita, grafik veya renk kodlu materyalleri takip etmekte zorlanmak
• Sınıfta tahtadaki renkli yazıları ya da renkli uyarıları fark etmemek
• Yemeklerin rengine göre ayırt etmekte zorlanmak, örneğin etin pişip pişmediğini anlamamak

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Sonradan ortaya çıkan renk soluklaşması; özellikle mavi ile sarıyı ayırt etmede zorlanma
• Renklerin genel olarak daha az canlı görünmesi (katarakt gibi durumlarda sık görülür)
• Bir gözde diğerine göre renk farkı fark etmek
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya göz hastalığı olan kişilerde renk algısında değişiklik
• Yeni başlayan ilaç kullanımından sonra renk görmede farklılık fark etmek

Nedenler

Ana nedenler

• Kalıtsal (genetik) nedenler: Retinadaki renk algılayan koni hücrelerinin yapısını etkileyen genlerin aileden geçmesi. En sık görülen tip budur.
• Göz hastalıkları: Katarakt, glokom (göz tansiyonu), makula dejenerasyonu gibi durumlar renk algısını etkileyebilir.
• Sinir ve beyin kaynaklı nedenler: Görme siniri hastalıkları, multiple skleroz gibi bazı sinir sistemi hastalıkları, geçirilmiş felç.
• Sistemik hastalıklar: Şeker hastalığı, bazı karaciğer ve böbrek hastalıkları renk görmeyi etkileyebilir.
• Bazı ilaçlar ve kimyasallar: Belirli ilaçların yan etkisi olarak renk görmede değişiklik görülebilir.
• Yaşlanma ve göz yaralanmaları: Yaşla birlikte göz merceğinin sararması renkleri daha soluk gösterebilir.

Risk faktörleri

• Ailede renk körlüğü öyküsü olması
• Erkek olmak (en yaygın kalıtsal tip erkeklerde çok daha sık görülür)
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya uzun süreli göz hastalığı bulunması
• Bazı ilaçları uzun süre kullanmak
• Göz veya baş yaralanması geçirmiş olmak
• İleri yaş
• Kimyasal maddelere veya ağır metallere maruz kalmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Görmede ani azalma ya da renklerin aniden solması
• Göz ağrısı, kızarıklık ve görme değişikliğinin birlikte olması
• Yalnızca bir gözde renk görme farkı olması
• Baş veya göz yaralanması sonrası görme değişikliği
• Felç belirtileriyle birlikte görme değişikliği (112'yi arayın)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Çocuğunuz renkleri öğrenmekte yaşıtlarına göre belirgin zorlanıyorsa
• Ailede renk körlüğü varsa ve sizde de benzer şikâyetler olduğunu düşünüyorsanız
• Renkleri ayırt etmek işinizde, okulda veya günlük hayatınızda zorluk yaratıyorsa
• Ehliyet, iş başvurusu veya meslek seçimi öncesi renk görme testi yaptırmanız gerekiyorsa
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon gibi bir hastalığınız varsa düzenli göz kontrolü zamanı geldiyse

Tanı

Renk körlüğü tanısı genellikle basit ve ağrısız testlerle konur. Göz hekimi (oftalmolog) önce gözlerinizi ve görmenizi genel olarak değerlendirir, ardından renk görme testleri uygular. Testlerin çoğunda renkli noktalardan oluşan daireler içindeki sayıları veya şekilleri söylemeniz istenir. Bu değerlendirme sırasında hangi renkleri ayırt etmekte zorlandığınız ve bu durumun doğuştan mı yoksa sonradan mı olduğu anlaşılmaya çalışılır.

Yapılabilecek testler

• Ishihara testi: Renkli noktalar arasına gizlenmiş sayı veya şekilleri görme testi (en sık kullanılan test)
• Renk sıralama testleri: Renkli pulları açıktan koyuya doğru dizmenin istendiği testler
• Anomaloskop: İki rengi eşleştirmenin istendiği, daha ayrıntılı bir cihazlı değerlendirme
• Göz muayenesi: Göz yapısının, retinanın ve görme sinirinin incelenmesi
• Gerekirse kan testleri veya görüntüleme: Renk görme değişikliğinin altında yatan başka bir hastalığı araştırmak için

Randevunuzda neler beklenir

Test çoğunlukla 10-15 dakika sürer ve hiçbir zararı yoktur. Sonuç genellikle aynı gün söylenir. Eğer renk körlüğü saptanırsa, hekiminiz bunun doğuştan mı yoksa başka bir nedene mi bağlı olduğunu açıklar ve gerekirse ek tetkik ister. Doğuştan gelen tipte sonuç genellikle hayat boyu değişmez; bu yüzden tanıyı öğrenmek, günlük hayatı buna göre düzenlemenize yardımcı olur.

Tedavi

Doğuştan gelen renk körlüğü için renk algısını tamamen geri getiren bir tedavi bugün için yoktur. Ama bu, hayatınızı olumsuz etkileyeceği anlamına gelmez. Önemli olan iki nokta var: birincisi, günlük hayatı kolaylaştıran pratik yöntemler öğrenmek; ikincisi, renk görme değişikliği başka bir hastalığa bağlıysa onun tedavi edilmesi. Sonradan ortaya çıkan renk görme sorunlarında altta yatan neden (örneğin katarakt, şeker hastalığı) tedavi edildiğinde renk algısı kısmen düzelebilir.

Evde kişisel bakım

• Kıyafetleri dolaplara renk etiketleriyle yerleştirmek veya kombinleri önceden hazırlamak
• Önemli eşyaları (ilaç kutuları, kablolar, anahtarlar) renk yerine şekil veya yazı etiketiyle ayırmak
• İyi aydınlatma kullanmak; loş ışıkta renkleri ayırt etmek daha da zorlaşır
• Renkleri ayırt etmeye yardımcı olan telefon uygulamalarından ve büyüteçli araçlardan yararlanmak
• Gerektiğinde bir yakınından renk kontrolü istemekten çekinmemek
• Trafikte renk yerine ışığın konumuna ve şekline de dikkat etmek
• Yeni bir ilaca başladıysanız ve renklerde değişiklik fark ettiyseniz bunu doktorunuza bildirmek

Tıbbi tedaviler

Kalıtsal renk körlüğünde kullanılan bir ilaç tedavisi yoktur. Hekiminiz, bazı renkleri daha iyi ayırt etmeye yardımcı olabilen özel filtreli gözlükler veya kontakt lensler hakkında bilgi verebilir; ancak bunlar sorunu tamamen ortadan kaldırmaz ve herkes için uygun ya da gerekli değildir. Renk görme değişikliği başka bir hastalığa bağlıysa, asıl tedavi o hastalığa yönelir: örneğin şeker hastalığının kontrolü, göz tansiyonunun izlenmesi veya göz iltihaplarının tedavisi. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna mutlaka bir göz hekimi karar vermelidir; kendi başınıza ilaç veya takviye kullanmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kalıtsal renk körlüğünü düzelten bir ameliyat yoktur. Ancak renk görmede bozulmaya katarakt (göz merceğinin bulanıklaşması) neden oluyorsa, katarakt ameliyatı sonrası renkler birçok kişide yeniden daha canlı görünür. Böyle bir durumun sizde olup olmadığını ancak göz muayenesi gösterir.

Bu durumla yaşamak

Renk körlüğü olan çoğu kişi günlük hayatını hiç zorlanmadan sürdürür; sadece bazı anlarda küçük ayarlamalar yapması gerekir. Renkleri isimle değil, konum, şekil veya yazıyla ayırt etmeyi öğrenmek zamanla alışkanlık hâline gelir. Okulda ve işte öğretmeninize ya da yöneticinize durumu kısaca anlatmanız, renk kodlu materyallerde size kolaylık sağlanmasını sağlar. Ehliyet ve bazı meslekler için renk görme kuralları ülkeden ülkeye değişir; Türkiye'de ehliyet ve meslek seçimiyle ilgili kuralları aile hekiminize veya ilgili kuruma sorabilirsiniz.

Yaşam tarzı ipuçları

• Renk kodlu sistemler yerine yazılı veya şekilli işaretler kullanan düzenler tercih etmek
• Evde ve işte iyi aydınlatma sağlamak
• Düzenli göz muayenesi yaptırmak; özellikle şeker hastalığı veya yüksek tansiyon varsa aksatmamak
• Açık havada güneş gözlüğü kullanmak ve gözleri yaralanmalardan korumak
• Sigara içmemek; sigara göz sağlığını olumsuz etkileyen faktörlerden biridir
• Çocuğunuzda renk körlüğü varsa öğretmeniyle konuşup sınıfta renkli materyallerde küçük düzenlemeler istemek

Diyet ve egzersiz

Hiçbir besin veya egzersiz doğuştan gelen renk körlüğünü düzeltmez; bu konuda internette dolaşan 'kesin çözüm' iddialarına temkinli yaklaşın. Yine de genel göz sağlığı için dengeli beslenmek, sebze ve meyveye yer vermek, düzenli hareket etmek ve kilo ile tansiyonu dengede tutmak faydalıdır. Şeker hastalığı varsa kan şekeri kontrolü göz sağlığı açısından özellikle önemlidir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Renk körlüğü çoğu kişide ciddi bir duygusal yük oluşturmaz; ama okulda 'yanlış renk' yüzünden utandırılmak, iş görüşmelerinde kısıtlamalarla karşılaşmak veya sürekli açıklama yapmak zorunda kalmak kişiyi yorabilir. Böyle hissetmeniz çok anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Bu duygular uzun sürerse, günlük hayatınızı etkiliyorsa bir aile hekimine veya ruh sağlığı uzmanına başvurmaktan çekinmeyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya yoğun umutsuzluk yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin; kriz anında yalnız kalmayın, güvendiğiniz birine haber verin.

Önleme

Doğuştan gelen (kalıtsal) renk körlüğü önlenemez; çünkü genlerle geçer. Ancak sonradan ortaya çıkan renk görme sorunlarının bir kısmı önlenebilir: gözleri yaralanmalardan korumak, şeker hastalığı ve yüksek tansiyonu kontrol altında tutmak, iş yerinde kimyasal maddelere karşı koruyucu ekipman kullanmak ve düzenli göz muayenesi yaptırmak bu konuda yardımcı olur.

Aşılar

Renk körlüğünü önleyen bir aşı yoktur.

Tarama programları

Türkiye'de çocuk sağlığı izlemleri ve okul dönemi kontrollerinde görme taramaları yapılır; aile hekiminiz veya okul sağlığı hemşireniz bu konuda yönlendirme yapabilir. Ailede renk körlüğü varsa ya da çocuğunuz renkleri öğrenmekte zorlanıyorsa, okul çağından önce bir göz muayenesi istemek faydalı olur. Yetişkinlerde ise özellikle şeker hastalığı veya yüksek tansiyon varsa, Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği düzenli göz kontrollerini aksatmamak önemlidir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Okulda renk kodlu harita, grafik ve materyallerde zorluk yaşanması
• Bazı mesleklerde (örneğin elektrik işleri, pilotluk, bazı ulaşım ve güvenlik görevleri) renk görme şartları nedeniyle kısıtlama yaşanması
• Trafik ışıkları, uyarı etiketleri ve renk kodlu işaretleri yanlış yorumlama riski
• Kıyafet, yemek pişirme veya alışverişte günlük küçük zorluklar ve özgüven kaybı
• Sonradan ortaya çıkan renk görme değişikliğinde altta yatan hastalığın fark edilmemesi

Uzun vadeli görünüm

Doğuştan gelen renk körlüğü olan kişilerin büyük çoğunluğu tamamen normal, bağımsız ve aktif bir hayat yaşar; sadece bazı renkleri farklı görürler. Durum genellikle zamanla kötüleşmez. Renk görme değişikliği sonradan ortaya çıktıysa, bunun nedenini bulmak ve gerekirse tedavi etmek için bir göz hekimine başvurmak önemlidir. Doğru bilgi ve birkaç pratik alışkanlıkla bu farklılık hayatınızı sınırlamak zorunda değil.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.