Çölyak Hastalığının Yaygın Belirtileri

Genel Bakış

Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin gluten adı verilen bir proteine karşı aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Gluten; buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir proteindir. Vücut glutenle karşılaştığında, ince bağırsağın iç yüzeyine saldırır ve bu yüzeydeki besin emici küçük çıkıntılar (villüs) zarar görür. Sonuçta vitaminler, mineraller ve diğer besinler yeterince emilemez. Bu bir besin alerjisi değildir; bağışıklık sisteminin kendi vücuduna zarar verdiği otoimmün bir durumdur. Türkiye'de ve dünyada tanısı konan kişi sayısı, gerçekte hasta olanların yalnızca küçük bir kısmını oluşturur; çünkü belirtiler çok hafif olabilir ya da başka şeylerle karıştırılabilir.

Çölyak hastalığı sanıldığından daha yaygındır. Dünya genelinde yaklaşık her 100 kişiden 1'inde görüldüğü tahmin edilmektedir ve Türkiye için de benzer oranlar bildirilmektedir. Ancak belirtiler silik olduğu için pek çok kişi hastalığını bilmeden yaşar. Sağlık Bakanlığı ve uzman kuruluşlar, özellikle risk grubundaki kişilerin taranmasını önermektedir.

Çölyak hastalığı bebeklikten ileri yaşa kadar her dönemde ortaya çıkabilir. Genetik bir yatkınlık söz konusudur: anne, baba, kardeş veya çocuk gibi birinci derece akrabalarında çölyak hastalığı olan kişilerde görülme olasılığı belirgin şekilde daha yüksektir. Kadınlarda erkeklere göre biraz daha sık görülür. Tip 1 diyabet, tiroid hastalıkları ve Down sendromu gibi durumlarla birlikte görülme sıklığı artar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Karın ağrısı, karında şişkinlik ve aşırı gaz
• İshal; bazen yağlı, kötü kokulu ve lavaboda zor temizlenen dışkı
• Bazı kişilerde ishal yerine kabızlık
• Yorgunluk, halsizlik, gün içinde çabuk yorulma
• İştahsızlık veya tam tersine iştah artışı, buna rağmen kilo kaybı
• Kansızlık (anemi) ve demir eksikliği
• Ağız içinde sık tekrarlayan yaralar (aft)
• Ciltte kaşıntılı, kızarık küçük kabarcıklar şeklinde döküntü
• Kemik ve eklem ağrıları
• Adet düzensizlikleri veya adet gecikmesi
• Huzursuzluk, isteksizlik, dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
• Uyuşma, karıncalanma gibi sinir belirtileri

Çocuklarda belirtiler

• Karında belirgin şişkinlik, halk arasında 'şiş göbek' görünümü
• Yaşıtlarına göre büyüme geriliği, kısa boy
• Kilo almama veya kilo kaybı
• İshal ya da sık sık kötü kokulu, yağlı dışkı
• Huysuzluk, sürekli ağlama, huzursuzluk
• İştahsızlık ve yemek yemeyi reddetme
• Karın ağrısı atakları
• Kalıcı dişlerde mine bozukluğu, diş çürüğüne eğilim
• Ergenliğe girişte gecikme
• Okulda dikkat sorunları, ders başarısında düşme

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler çoğu zaman daha siliktir, kolayca başka hastalıklarla karıştırılır
• Açıklanamayan yorgunluk ve halsizlik
• Kansızlık (demir veya B12 eksikliğine bağlı)
• Kemik erimesi (osteoporoz) ve kolay kırık oluşması
• İştahsızlık ve istemsiz kilo kaybı
• Karın ağrısı, şişkinlik, gaz şikâyetleri
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma
• Bazı kişilerde sindirim belirtisi hiç olmaz; yalnızca kansızlık ya da kemik erimesi ile ortaya çıkar

Nedenler

Ana nedenler

• Gluten tüketimi ile bağışıklık sisteminin ince bağırsak hücrelerine saldırması
• Genetik yatkınlık: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 adı verilen genlerin taşınması
• Genetik yatkınlık ile glutenin bir araya gelmesi; tek başına gluten suçlu değildir
• Bazı durumlarda hastalığın ortaya çıkışını tetikleyen etkenler: geçirilmiş bağırsak enfeksiyonları, ağır stres, gebelik veya ameliyat dönemleri
• Kesin neden hâlâ tam olarak bilinmemektedir; araştırmalar sürmektedir

Risk faktörleri

• Ailede çölyak hastalığı bulunması (en güçlü risk etkeni)
• Tip 1 diyabet
• Otoimmün tiroid hastalıkları (Haşimoto tiroiditi gibi)
• Down sendromu, Turner sendromu, Williams sendromu gibi genetik durumlar
• Bağışıklık sisteminde IgA adı verilen antikorun eksik olması
• Çocuklukta sık geçirilen bağırsak enfeksiyonları
• Bazı otoimmün karaciğer ve deri hastalıkları

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kanlı veya siyah dışkı
• Şiddetli karın ağrısı
• Sürekli kusma ve sıvı kaybı belirtileri
• Hızlı ve açıklanamayan kilo kaybı
• Nefes darlığı, yüzde şişme veya bayılma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalarca süren karın ağrısı, şişkinlik ve gaz
• Geçmeyen yorgunluk veya kan testinde kansızlık saptanması
• Demir, B12 veya D vitamini eksikliği tekrarlıyorsa
• Ailede çölyak hastalığı var ve sizde de sindirim şikâyetleri varsa
• Çocuğunuzda büyüme geriliği, şişkin karın veya iştahsızlık varsa
• Ciltte açıklanamayan kaşıntılı döküntü varsa
• Uzun süredir devam eden huzursuzluk, isteksizlik veya konsantrasyon güçlüğü varsa

Tanı

Tanı genellikle iki adımda konur: önce kanda çölyak hastalığına özgü antikor testleri yapılır, ardından gerekirse endoskopi ile ince bağırsaktan küçük bir doku örneği alınır. Bu doku örneği mikroskopta incelenir. Çok önemli bir nokta: Bu testler yapılmadan önce glutensiz diyete başlanmamalıdır. Gluten bırakıldığında testler yanlışlıkla normal çıkabilir ve tanı gecikebilir. Bu nedenle şikâyetleriniz varken önce hekiminize danışın.

Yapılabilecek testler

• Kan testi: doku transglutaminaz antikoru (tTG-IgA) ve toplam IgA düzeyi
• Genetik test: HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genlerinin varlığına bakılması (daha çok hastalığı dışlamak için kullanılır)
• Endoskopi ve ince bağırsak biyopsisi: kameralı inceleme sırasında alınan küçük doku örneği
• Kansızlık ve besin eksikliği için kan sayımı, demir, B12, folik asit ve D vitamini düzeyleri
• Kemik erimesi riski için kemik yoğunluğu ölçümü
• Ciltte döküntü varsa cilt biyopsisi

Randevunuzda neler beklenir

Süreç genellikle şöyle ilerler: aile hekiminiz ya da gastroenteroloji (sindirim sistemi) uzmanı sizden kan testi ister. Sonuç yüksek çıkarsa endoskopi önerilir. Endoskopi genellikle kısa sürer; çoğu zaman hafif bir uyku verici ile yapılır ve aynı gün eve dönebilirsiniz. Sonuçların çıkması birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişebilir. Bu süreçte glutensiz diyete başlamayın; hekiminiz size ne zaman ve nasıl başlayacağınızı söyleyecektir.

Tedavi

Çölyak hastalığının bugün için bilinen kalıcı tedavisi, ömür boyu gluten içeren yiyecekleri tamamen bırakmaktır. Gluten bırakıldığında ince bağırsak zamanla iyileşir ve besin emilimi düzelir. İyileşme genellikle birkaç ay içinde başlar, ancak tam toparlanma kişiye göre aylar sürebilir. Tedavinin en önemli parçası bir diyetisyenle birlikte çalışmaktır.

Evde kişisel bakım

• Buğday, arpa ve çavdar içeren tüm yiyeceklerden kaçınmak (yulaf da çoğu zaman çapraz bulaşma nedeniyle dikkat gerektirir)
• Alışverişte mutlaka etiket okumak; 'glutensiz' ibaresi olan ürünleri seçmek
• Dışarıda yerken mutfağa gluten ve çapraz bulaşma konusunda soru sormak
• Evde ekmek kızartma makinesi, tahta, kesme tahtası ve kaşık gibi araçları ayrı tutmak veya iyice temizlemek
• Düzenli aralıklarla hekim kontrolüne gitmek ve önerilen kan testlerini yaptırmak
• Eksik saptanan vitamin ve mineraller için hekiminizin önerdiği takviyeleri kullanmak
• Yeni tanı aldıysanız bir diyetisyenden glutensiz beslenme eğitimi almak
• Yemek planlaması yapmak; evde glutensiz pratik tarifler öğrenmek

Tıbbi tedaviler

Çölyak hastalığını iyileştiren bir ilaç henüz yoktur; tedavinin temeli glutensiz beslenmedir. Hekiminiz; kansızlık, vitamin-mineral eksikliği veya kemik erimesi gibi durumlar için uygun takviyeler önerebilir ve bu değerleri düzenli olarak izler. Diyete rağmen şikâyetler sürüyorsa gastroenteroloji uzmanı ek incelemeler isteyebilir. Beslenme desteği ve takip, tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Hangi takviyenin size uygun olduğuna mutlaka hekiminiz veya eczacınız karar vermelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Çölyak hastalığının tedavisinde ameliyatın yeri yoktur. Cerrahi yalnızca hastalığa eşlik eden başka bir sorun ortaya çıkarsa ve ilgili uzman gerekli görürse söz konusu olabilir.

Bu durumla yaşamak

Glutensiz yaşam ilk günlerde zor görünebilir, ancak zamanla alışkanlığa dönüşür. Günlük hayatın merkezinde etiket okumak, yemek planlamak ve çapraz bulaşmaya dikkat etmek yer alır. Doğal olarak glutensiz olan pek çok besin vardır: pirinç, mısır, patates, sebze, meyve, et, tavuk, balık, yumurta, baklagiller, süt ve süt ürünleri gibi. Alışveriş yaparken kendinize zaman tanıyın; ilk haftalarda daha uzun sürebilir. Çoğu kişi birkaç ay içinde kendi düzenini kurar ve sosyal hayatına rahatça devam eder.

Yaşam tarzı ipuçları

• Glutensiz ürünleri güvenilir marketlerden ve üreticilerden almak
• Mutfakta çapraz bulaşmayı önlemek için ayrı araç-gereç kullanmak
• Bir diyetisyenle birlikte kişiye uygun bir beslenme planı oluşturmak
• Okul, iş yeri ve seyahat öncesinde önceden planlama yapmak
• Restoranlarda ayrıntılı soru sormaktan çekinmemek
• Düzenli hekim kontrolü ve kan testlerini aksatmamak
• Mümkünse çölyak dernekleri veya destek gruplarına katılmak
• Aile ve yakın çevreyi hastalık ve glutensiz beslenme konusunda bilgilendirmek

Diyet ve egzersiz

Glutensiz beslenme, doğal ve işlenmemiş gıdalara ağırlık verildiğinde son derece sağlıklı olabilir. Lif, demir, kalsiyum, folik asit ve B12 vitamini alımına özellikle dikkat edilmelidir; çünkü glutensiz hazır ürünler bu besinlerden fakir olabilir. Bol sebze, meyve, baklagil, yumurta, et, balık ve süt ürünleri dengeli bir tabak oluşturur. Düzenli fiziksel aktivite hem genel sağlık hem de kemik sağlığı için önemlidir. Haftada birkaç gün yürüyüş, yüzme veya hafif direnç egzersizleri kemikleri güçlendirmeye yardımcı olur. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize danışmanız iyi olur.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Glutensiz beslenmek sosyal hayatta zorluklar yaratabilir: davetlerde seçenek bulamamak, arkadaşlarının 'biraz yesen bir şey olmaz' demesi veya kendini dışlanmış hissetmek can sıkıcı olabilir. Bu duygular çok normaldir ve pek çok kişi benzer şeyler yaşar. Kaygı, huzursuzluk veya isteksizlik uzun sürüyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinizi çok kötü, umutsuz hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri geliyorsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Yalnız değilsiniz ve yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Genetik yatkınlık nedeniyle çölyak hastalığını tamamen önlemek bugün mümkün değildir. Ancak hastalık erken fark edilip glutensiz beslenmeye başlandığında, uzun vadeli sorunların çoğu önlenebilir. Bebeklerde glutenin ne zaman ve nasıl verileceği konusunda çocuk hekiminizin önerilerini izlemek en doğrusudur. Kendi başınıza katı bir diyet uygulamayın; özellikle çocuklarda bu büyümeyi olumsuz etkileyebilir.

Aşılar

Çölyak hastalığına özel bir aşı yoktur. Ancak rutin aşılar ve mevsimsel öneriler konusunda hekiminiz size kişisel durumunuza göre bilgi verecektir. Aşı takviminizin güncel olup olmadığını aile hekiminizle birlikte gözden geçirebilirsiniz.

Tarama programları

Ailede çölyak hastalığı varsa, tip 1 diyabet gibi eşlik eden bir hastalık bulunuyorsa ya da tekrarlayan kansızlık, vitamin eksikliği veya kemik erimesi saptandıysa, belirti olmasa bile hekiminiz kan testiyle tarama önerebilir. Erken tanı, bağırsağın zarar görmeden korunmasına yardımcı olur. Tarama yaptırıp yaptırmamanız gerektiğini hekiminizle konuşun.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Besinlerin emilememesi ve bunun sonucunda demir, B12, folik asit ve D vitamini eksiklikleri
• Kansızlık ve buna bağlı sürekli yorgunluk
• Kemik erimesi (osteoporoz) ve kolay kırık riski
• Kilo kaybı ve çocuklarda büyüme geriliği
• Adet düzensizlikleri, kısırlık ve gebelikte sorunlar
• Sinirlerde hasara bağlı el ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma
• Bazı kişilerde dalak işlevinde değişiklik ve bazı enfeksiyonlara yatkınlık
• Glutensiz beslenmeye uyulmadığında, çok nadir olarak ince bağırsağın bazı ciddi hastalıkları için risk artışı; düzenli diyet bu riski büyük ölçüde azaltır

Uzun vadeli görünüm

Çölyak hastalığı olan kişiler glutensiz beslenmeye uyduklarında genellikle çok iyi bir yaşam kalitesine sahip olur. Bağırsağın iyileşmesi genellikle birkaç ay içinde başlar ve çoğu kişi kendini belirgin şekilde daha iyi hisseder. Düzenli hekim kontrolü, ara sıra yapılan kan testleri ve diyetisyen desteğiyle sağlıklı, aktif ve üretken bir yaşam sürmek pekâlâ mümkündür. Tanı, bir kısıtlama değil; doğru yönde atılmış önemli bir adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.