Doğum Kontrolü Seçenekleri

Genel Bakış

Doğum kontrolü (kontrasepsiyon), hamileliği önlemeye yardımcı olan yöntemlerin genel adıdır. Kadınlar, erkekler ve çiftler için farklı seçenekler vardır; her yöntemin koruyuculuğu, kullanım kolaylığı ve olası yan etkileri birbirinden farklıdır. Size uygun yöntem; sağlık durumunuza, yaşınıza, yaşam tarzınıza ve hamilelik planlarınıza göre değişir. Bazı yöntemler (örneğin kondom) cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı da koruma sağlar.

Evet. Doğum kontrolü, Türkiye'de ve dünyada milyonlarca insanın günlük yaşamının bir parçasıdır. Üreme çağındaki kişilerin büyük bölümü yaşamlarının bir döneminde bir doğum kontrol yöntemi kullanır ve çoğu kişi zaman içinde birkaç farklı yöntem dener.

Hamile kalabilecek yaşta olan herkesi ve partnerlerini ilgilendirir. Ergenler, genç yetişkinler, doğum sonrası dönemdeki kişiler, 40 yaş üstündekiler ve menopoza geçiş dönemindekiler için farklı seçenekler uygundur. Ayrıca adet düzensizliği, ağrılı adet, aşırı kanama veya akne gibi durumların yönetiminde de hormonal yöntemlerden yararlanılabilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Doğum kontrolü bir hastalık değildir, bu yüzden bir hastalık belirtisi vermez. Aşağıdakiler yöntemlerin sık görülen olası yan etkileridir.
• Hormonal yöntemlerde ilk aylarda lekelenme veya düzensiz kanama görülebilir.
• Bulantı, göğüslerde hassasiyet ve baş ağrısı olabilir; bunlar genellikle ilk üç ayda azalır.
• Ruh hâlinde veya ciltte değişiklikler fark edilebilir.
• Rahim içi araç (spiral) sonrası adet kanaması daha yoğun veya daha uzun olabilir, kramplar görülebilir; bakırlı araçlarda bu daha sıktır.
• Kol altı implantı veya spiral yerleştirilmesi sırasında kısa süreli ağrı hissedilebilir.
• Enjeksiyon şeklindeki yöntemlerde adet düzensizliği ya da adetin kesilmesi görülebilir.
• Kondom kullanımında tahriş veya lateks alerjisi nadiren görülebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Doğum kontrolü bir hastalık değildir; bu nedenle bir 'neden' aramak yerine ihtiyacın neden ortaya çıktığına bakmak daha doğrudur.
• İstenmeyen hamileliği önleme isteği
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma isteği
• Adet düzensizliği, ağrılı adet, aşırı kanama veya akne gibi durumların yönetimi
• Sağlık nedeniyle hamileliğin riskli olması
• Hamilelik planlarının bir süre ertelenmek istenmesi

Risk faktörleri

• 35 yaş üstünde sigara kullanımı (özellikle kombine hormonal yöntemler açısından)
• Migren, özellikle görme bozuklukları gibi belirtilerle seyreden migren
• Geçmişte pıhtı (tromboz) veya akciğer embolisi öyküsü
• Yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalıkları
• Meme kanseri veya bazı kanser türlerinin öyküsü
• Karaciğer hastalıkları
• Emzirme dönemi (bazı yöntemler için zamanlama önemlidir)
• Çok sayıda partner veya korunmasız cinsel ilişki (enfeksiyon riski)
• Başka ilaçların kullanımı (bazı ilaçlar hormonal yöntemlerin etkisini azaltabilir)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıda acil belirtiler bölümünde sayılan durumlardan birini yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
• Spiralin düştüğünü veya ipini bulamadığınızı fark ettiyseniz aynı gün sağlık hizmetine başvurun.
• Yoğun, beklenmeyen kanama veya şiddetli kasık ağrısı varsa vakit kaybetmeyin.
• Yönteminizi kullanırken hamilelik şüphesi varsa aynı gün bir sağlık profesyoneline danışın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• İlk kez doğum kontrolü kullanmaya başlayacaksanız
• Mevcut yönteminizden memnun değilseniz veya yan etkiler sizi rahatsız ediyorsa
• Yan etkiler üç aydan uzun sürüyorsa
• Tansiyon, migren veya başka bir sağlık sorununuz yeni ortaya çıktıysa
• Yeni bir ilaç kullanmaya başladıysanız
• Hamilelik planlıyorsanız veya yöntemi bırakmak istiyorsanız
• Düzenli jinekolojik kontrol zamanınız geldiyse

Tanı

Doğum kontrolü seçimi bir 'teşhis' süreci değil, bir danışmanlık sürecidir. Sağlık profesyoneli; sağlık geçmişinizi, kullandığınız ilaçları, migren ve pıhtı öyküsü gibi durumları, sigara kullanımınızı, adet düzeninizi, emzirme durumunuzu ve hamilelik planlarınızı sorar. Ardından tansiyonunuzu ölçer ve size uygun seçenekleri anlatır. Son kararı birlikte verirsiniz.

Yapılabilecek testler

• Kan basıncı (tansiyon) ölçümü
• Gerekli görülürse kan testleri
• Hamilelik testi (şüphe varsa)
• Rutin jinekolojik kontrolün parçası olarak smear ve HPV taraması
• Gerekli görülürse cinsel yolla bulaşan enfeksiyon testleri
• Nadiren ultrasonografi veya meme muayenesi

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle kısa sürer ve sohbet havasında geçer. Sorularınızı önceden not etmeniz faydalı olur; örneğin yan etkiler, unutulan kullanım durumunda ne yapılacağı ve ne sıklıkla kontrol gerektiği gibi konuları sorabilirsiniz. Yöntemi seçtikten sonra nasıl kullanacağınız ve nelere dikkat etmeniz gerektiği ayrıntılı olarak anlatılır.

Tedavi

Doğum kontrolünde tek bir 'en iyi' yöntem yoktur; size en uygun yöntem yaşam tarzınıza, sağlığınıza ve tercihlerinize göre değişir. Başlıca seçenekler şunlardır: bariyer yöntemler (kondom, diyafram), hormonal yöntemler (günlük hap, cilt bandı, vajinal halka, enjeksiyon, kol altı implantı), rahim içi araçlar (hormonlu veya bakırlı spiral), doğurganlık farkındalığına dayalı yöntemler, geri çekilme ve kalıcı yöntemler (erkekte vazektomi, kadında tüp ligasyonu). Ayrıca acil durumlar için kullanılan acil kontrasepsiyon seçenekleri vardır; bunlar ne kadar erken kullanılırsa o kadar etkili olur. Yöntemler koruyuculuk, geri döndürülebilirlik ve yan etki açısından farklıdır; kararı bir sağlık profesyoneliyle birlikte vermek en sağlıklısıdır.

Evde kişisel bakım

• Kondomu her ilişkide, doğru şekilde ve son kullanma tarihine dikkat ederek kullanın.
• Hormonal yönteminizi düzenli kullanmayı kolaylaştırmak için telefon hatırlatıcısı gibi araçlardan yararlanın.
• Yönteminizi değiştirmeyi düşünüyorsanız önce bir sağlık profesyoneline danışın; aniden bırakmak korumayı azaltabilir.
• Spiralin ipini düzenli olarak kontrol edin; adet sonrası kontrol etmek daha kolaydır.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunmak için kondomu hormonal bir yönteme ek olarak kullanmayı düşünün.
• Yan etkileri ve adet düzeninizi kısa notlarla kaydetmek, sağlık profesyoneliyle konuşmayı kolaylaştırır.

Tıbbi tedaviler

Tıbbi seçenekler yöntem türüne göre gruplanır; hangisinin size uygun olduğu sağlık geçmişinize, tansiyonunuza, migren ve pıhtı öykünüze, sigara kullanımınıza ve emzirme durumunuza göre belirlenir. Hormonal yöntemler günlük, haftalık, aylık veya birkaç yıllık kullanım şeklinde olabilir; rahim içi araçlar bir sağlık profesyoneli tarafından yerleştirilir. Bu içerikte ilaç adı veya dozu verilmez; uygun seçenek ve kullanım şekli yalnızca bir sağlık profesyoneli tarafından belirlenmelidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kalıcı doğum kontrol yöntemleri küçük cerrahi işlemlerdir: erkekte vazektomi, kadında tüp ligasyonu. Bu yöntemler genellikle geri dönüşü olmayan bir koruma sağlar ve çocuk sahibi olma planınız tamamlandıysa düşünülür. Karar öncesinde ayrıntılı danışmanlık almak ve seçenekleri iyice konuşmak önemlidir.

Bu durumla yaşamak

Doğum kontrolü günlük yaşamın bir parçası hâline geldiğinde çoğu kişi için sıradan bir rutine dönüşür. Yönteminizi düzenli kullanmak, kontrolleri aksatmamak ve bedeninizdeki değişiklikleri fark etmek genellikle yeterlidir. Aklınıza takılan bir şey olduğunda sormaktan çekinmeyin.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara kullanıyorsanız ve 35 yaş üstüyseniz, hormonal yöntem seçeneklerini mutlaka sağlık profesyoneliyle konuşun.
• Alkol veya madde kullanımı kondom kullanımının unutulmasına yol açabileceği için dikkatli olun.
• Partnerinizle korunma konusunu açıkça konuşmak, sorumluluğu paylaşmayı kolaylaştırır.
• Düzenli sağlık kontrollerinizi aksatmayın.
• Yönteminizin kullanımını aksatabilecek yoğun dönemlerde ek hatırlatıcılar kullanın.

Diyet ve egzersiz

Doğum kontrol yöntemleri özel bir diyet gerektirmez; dengeli beslenme ve düzenli hareket genel sağlığınız için her zaman faydalıdır. Bazı kişiler hormonal yöntemlerle kilo değişimi yaşayabilir; bu genellikle küçüktür ve yaşam tarzıyla yönetilebilir. Spiral yerleştirildikten sonraki ilk günlerde ağır egzersizden kaçınmanız istenebilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Ruh hâli değişiklikleri bazı hormonal yöntemlerde görülebilir ve çoğu kişide ilk aylarda azalır. Yöntem değişikliği düşünüyorsanız ya da kendinizi kaygılı, üzgün veya bunalmış hissediyorsanız bunu mutlaka bir sağlık profesyoneliyle paylaşın. Doğum kontrolüyle ilgili kararlar zaman zaman stres yaratabilir; bu duygular normaldir ve destek almak mümkündür. Kendinize zarar verme düşünceleri veya yoğun çaresizlik hissi varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun; yalnız değilsiniz.

Önleme

Doğum kontrolü zaten bir korunma yöntemidir; istenmeyen hamileliği ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonları önlemeye yardımcı olur. En etkili koruma, yöntemin doğru ve düzenli kullanılmasıyla sağlanır. İki yöntemi birlikte kullanmak (örneğin hormonal bir yöntemle birlikte kondom) korumayı artırır.

Tarama programları

Düzenli jinekolojik kontroller, smear ve HPV taraması gibi testler doğum kontrolünden bağımsız olarak önerilir. Yöntem seçimi sırasında tansiyon ölçümü ve gerekli görülen testler yapılır. Taramaların hangi yaş aralığında ve ne sıklıkla yapılacağı konusunda Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerilerini ve aile hekiminizin yönlendirmelerini takip edebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Korunma yöntemi kullanılmadığında veya düzensiz kullanıldığında istenmeyen hamilelik riski artar.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara yakalanma riski artar.
• Bazı yöntemlerin düzensiz kullanımı adet düzensizliğine yol açabilir.
• Planlanmamış bir hamilelik; eğitim, iş ve yaşam planlarını etkileyebilir. Böyle bir durumda yalnız kalmak zorunda değilsiniz; sağlık profesyonellerinden ve sosyal destek hizmetlerinden yardım isteyebilirsiniz.

Uzun vadeli görünüm

Bugün doğum kontrolü için çok sayıda güvenli ve etkili seçenek var. Çoğu kişi birkaç denemeden sonra kendine uygun yöntemi bulur. Yönteminizden memnun değilseniz değiştirmek her zaman mümkündür; önemli olan size uygun olanı bulmak ve bunu bir sağlık profesyoneliyle birlikte planlamaktır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.