Doğum Kontrol Hapı: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Doğum kontrol hapı, her gün düzenli olarak alınan ve gebeliği önlemeye yardımcı olan bir ilaçtır. İçinde vücudun kendi ürettiği hormonlara benzeyen iki hormon bulunur: östrojen ve progesteron benzeri bir hormon. Bu hormonlar yumurtalıkların olgun yumurta bırakmasını (yumurtlama) engeller, rahim ağzındaki salgıyı koyulaştırarak spermlerin geçişini zorlaştırır ve rahim iç yüzeyini incelterek döllenmiş yumurtanın tutunmasını güçleştirir. Doğru ve düzenli kullanıldığında gebeliği önlemede oldukça etkilidir. Ancak cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlamaz.

Evet, çok yaygındır. Doğum kontrol hapları Türkiye'de ve dünyada doğurganlık çağındaki kadınların en sık kullandığı doğum kontrol yöntemlerinden biridir. Bu kadar yaygın olması, güvenliği ve yan etkileri hakkında çok sayıda bilimsel çalışma bulunduğu anlamına gelir.

Doğurganlık çağındaki kadınları ve genç kadınları ilgilendirir. Gebeliği önlemenin yanı sıra adet düzensizliği, çok ağrılı adet görme veya sivilce (akne) gibi şikayetler için de hekim tarafından önerilebilir. Emziren anneler, sigara içenler ve belirli sağlık sorunları olan kişiler için uygunluk farklılık gösterir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• İlk 2-3 ayda görülebilen hafif lekelenme veya ara kanama; genellikle vücut alıştıkça azalır
• Bulantı veya hafif mide rahatsızlığı
• Göğüslerde hassasiyet veya dolgunluk hissi
• Baş ağrısı
• Ruh halinde iniş çıkışlar, duygusal dalgalanmalar
• Yorgunluk veya hafif baş dönmesi
• Ciltte değişim; bazı kişilerde sivilcelerin azalması, bazılarında artması
• Adet kanamasının daha az ve daha kısa sürmesi
• Cinsel istekte değişim

Nedenler

Ana nedenler

• Doğum kontrol hapı bir hastalık değildir; gebeliği önlemek için kullanılan bir yöntemdir. Bu bölümdeki bilgiler, hapın nasıl çalıştığını ve hangi durumlarda dikkat gerektiğini anlatır.
• Hap, yumurtlamayı baskılayarak yumurta bırakılmasını engeller.
• Rahim ağzındaki salgıyı koyulaştırarak spermlerin rahme ulaşmasını zorlaştırır.
• Rahim iç yüzeyini incelterek döllenmiş bir yumurtanın tutunma olasılığını azaltır.
• Düzenli alınmadığında veya unutulduğunda koruyuculuğu belirgin şekilde düşer.

Risk faktörleri

• 35 yaş üzerinde olmak ve sigara içmek
• Daha önce bacak veya akciğer damarında pıhtı (tromboz) öyküsü olması
• Yakın ailede genç yaşta pıhtı öyküsü bulunması
• Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
• Aura (görme ile ilgili belirtiler) eşliğinde migren
• Karaciğer hastalığı veya karaciğer fonksiyonlarında bozulma
• Doğum sonrası emzirme döneminin ilk haftaları
• Bazı ilaçları düzenli kullanmak (örneğin bazı epilepsi ilaçları); bu durumda hekime mutlaka söylenmelidir
• Uzun süreli hareketsizlik gerektiren ameliyat veya yolculuk dönemleri
• Meme veya kadın üreme organları ile ilgili geçirilmiş bazı hastalıklar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı veya kanlı balgam varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Bacakta tek taraflı ani şişlik, ağrı veya sıcaklık artışı varsa vakit kaybetmeden acil değerlendirme gerekir.
• Ani, çok şiddetli baş ağrısı; görme kaybı; yüz, kol veya bacakta ani güçsüzlük varsa hemen 112'yi arayın.
• Şiddetli karın ağrısı veya bayılma durumunda acil yardım isteyin.
• Beklenmedik yoğun kanama veya sürekli kusma varsa aynı gün hekiminize ulaşın.
• Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa hemen 112'yi arayın ya da bir yakınınızdan sizi en yakın acil servise götürmesini isteyin.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Doğum kontrol hapına başlamayı düşünüyorsanız
• Reçetenizi yeniletmeniz gerekiyorsa veya düzenli kontrol zamanınız geldiyse
• Hap almayı unuttuysanız ve nasıl devam edeceğinizden emin değilseniz
• Yan etkiler sizi rahatsız ediyorsa veya günlük yaşamınızı etkiliyorsa
• Yeni bir ilaç kullanmaya başlayacaksanız veya bir ameliyat planlanıyorsa
• Sigara içmeye başladıysanız ya da 35 yaşını geçtiyseniz
• Gebelik planlıyorsanız veya yöntemi değiştirmek istiyorsanız
• Tansiyonunuz yükseldiyse ya da baş ağrılarınızın düzeni değiştiyse

Tanı

Doğum kontrol hapı için bir hastalık tanısı konulmaz. Bunun yerine hekim, sizin için bu yöntemin uygun ve güvenli olup olmadığını değerlendirir. Bu değerlendirme genellikle bir sohbetten ve birkaç basit ölçümden oluşur; çoğu zaman kan testi gerekmez.

Yapılabilecek testler

• Sağlık geçmişinizin ve aile geçmişinizin konuşulması
• Kullandığınız diğer ilaçların ve takviyelerin gözden geçirilmesi
• Tansiyon ölçümü
• Boy ve kilo ölçümü (kilo değişimleri bazı riskleri etkileyebilir)
• Sigara ve alkol kullanımının sorulması
• Gerekli görülürse jinekolojik muayene
• Hekimin uygun görmesi hâlinde kan testleri (örneğin kansızlık veya karaciğer değerleri için)

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle kısa ve rahat bir sohbet şeklinde geçer. Hekiminiz size adet düzeninizi, geçirdiğiniz hastalıkları, kullandığınız ilaçları ve sigara kullanımınızı soracaktır. Bu sorulara olabildiğince açık yanıt vermeniz, size en uygun yöntemin seçilmesine yardımcı olur. Utandığınız veya çekindiğiniz bir konu olursa bunu da söyleyebilirsiniz; sağlık çalışanları bu konularda deneyimlidir ve yargılamadan dinler.

Tedavi

Doğum kontrol hapı, gebeliği önlemek için kullanılan hormonal bir yöntemdir ve mutlaka bir hekimin önerisiyle başlanır. Doğru kişi için doğru yöntemin seçilmesi, sağlık geçmişinizin değerlendirilmesiyle mümkündür. Kullanım şekli, günlük alışkanlıklarınıza ve tercihlerinize göre hekiminizle birlikte belirlenir. Hap kullanımına başladıktan sonra da düzenli kontroller ihmal edilmemelidir.

Evde kişisel bakım

• Hapı her gün aynı saatte almayı kolaylaştıracak bir hatırlatıcı kurun (telefon alarmı gibi).
• Hapınızı her zaman aynı yerde, göz önünde tutun; çantanızda taşımanız gerekiyorsa yedek bir paket bulundurun.
• Prezervatif kullanarak cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı ek koruma sağlayın.
• Sigara içiyorsanız bırakmayı düşünün; bu hem genel sağlığınız hem de yöntemin güvenliği için önemlidir.
• Yan etkileri ve adet düzeninizi kısa notlar hâlinde takip edin; bu bilgiler hekiminize çok yardımcı olur.
• Reçetesiz satılan ilaçlar ve bitkisel takviyeler dâhil yeni kullandığınız her şeyi hekiminize veya eczacınıza bildirin.
• Ameliyat, uzun bir yolculuk veya uzun süreli yatak istirahati öncesinde hekiminize haber verin.
• Hap almayı unuttuğunuzda ne yapacağınızı önceden öğrenin ve paketin içindeki bilgilendirmeyi saklayın.

Tıbbi tedaviler

Doğum kontrol yöntemleri hekim rehberliğinde seçilir ve birden fazla seçenek vardır: iki hormon içeren haplar, yalnızca progesteron benzeri hormon içeren haplar, vajinal halka, cilt bandı, rahim içi araç, iğne ve deri altı implant gibi yöntemler bulunur. Her yöntemin kendine göre avantajları, kullanım kolaylıkları ve dikkat edilmesi gereken yönleri vardır. Size hangisinin uygun olduğu; sağlık geçmişinize, tansiyonunuza, sigara kullanımınıza ve yaşam biçiminize göre belirlenir. İlaç adları ve dozları yalnızca muayene eden hekim tarafından düzenlenmelidir; bu konuda kendi kendinize karar vermemeniz önemlidir. Yöntem değiştirmek istediğinizde de önce hekiminizle konuşun.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Doğum kontrol hapı bir ameliyatla ilgili değildir. Kalıcı doğum kontrolü seçenekleri (örneğin tüplerin bağlanması gibi) ayrı bir karardır ve geri dönüşü olmayan yöntemlerdir; bu nedenle isteyen kişilerin hekimle ayrıntılı olarak, acele etmeden konuşması önerilir.

Bu durumla yaşamak

Doğum kontrol hapını günlük hayatın bir parçası hâline getirmek, düzenli kullanmanın en kolay yoludur. Çoğu kişi hapı diş fırçalamak gibi rutin bir alışkanlığa bağlayarak unutmayı önler. İlk aylarda vücut yeni hormon düzenine alışırken hafif değişiklikler olabilir; bu dönemde kendinize biraz zaman tanımanız ve notlar tutmanız faydalıdır. Adet kanamanızın daha hafif ve düzenli hâle gelmesi sık görülen bir durumdur ve çoğu kişi bunu olumlu bulur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara içmemek veya bırakmak; özellikle 35 yaş üzerinde bu çok önemlidir.
• Düzenli uyku ve dinlenme, yan etkileri daha rahat yönetmenize yardımcı olur.
• Hareketli bir yaşam sürmek genel sağlığınızı ve damar sağlığınızı destekler.
• Uzun süre hareketsiz kaldığınız dönemlerde (uzun yolculuklar gibi) ara ara hareket etmeyi ihmal etmeyin.
• Alkol tüketimini sınırlamak genel sağlığınız için faydalıdır.
• Yıllık sağlık kontrollerinizi ve tansiyon ölçümlerinizi aksatmayın.
• Kadın sağlığı taramalarınızı (rahim ağzı taraması gibi) hekiminizin önerdiği aralıklarla yaptırın.

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli ve çeşitli beslenmek, bol su içmek yeterlidir. Bazı kişiler hap kullanırken iştahlarında veya kilo eğilimlerinde değişiklik fark edebilir; böyle bir durumda beslenme düzeninizi gözden geçirmek ve hekiminizle konuşmak iyi olur. Haftada birkaç gün yapılan tempolu yürüyüş, yüzme veya benzeri orta yoğunlukta egzersiz hem genel sağlığınızı hem de ruh hâlinizi destekler. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce sağlık durumunuza uygun olduğundan emin olmak için hekiminize danışabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Hormonal değişiklikler bazı kişilerde ruh hâlinde dalgalanmalara, sinirlilik veya isteksizlik hissine yol açabilir. Bu belirtiler genellikle hafiftir ve birkaç ay içinde azalır; ancak günlük yaşamınızı etkiliyorsa bunu mutlaka hekiminizle paylaşın. Unutmayın: bu duygularla tek başınıza baş etmek zorunda değilsiniz. Kendinizi sürekli üzgün, kaygılı veya umutsuz hissediyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceleri geçiriyorsanız hemen 112'yi arayın veya bir yakınınızdan sizi en yakın acil servise götürmesini isteyin. Böyle anlarda destek istemek güçsüzlük değil, kendinize gösterdiğiniz önemdir.

Önleme

Doğum kontrol hapı bir hastalığı önlemek için değil, istenmeyen gebeliği önlemek için kullanılır. Etkinliği düzenli ve doğru kullanıma bağlıdır: her gün yaklaşık aynı saatte almak, unutulan dozları uygun şekilde telafi etmek ve yöntemi hekiminizin önerdiği şekilde sürdürmek koruyuculuğu en üst düzeyde tutar. Yeni bir ilaç kullanmaya başladığınızda veya ciddi bir hastalık geçirdiğinizde, hapın etkilenip etkilenmediğini hekiminize sormak iyi bir alışkanlıktır.

Aşılar

Bu konuyla doğrudan ilgili bir aşı bulunmamaktadır. Bununla birlikte, genel sağlığınızı korumak için yaşınıza ve sağlık durumunuza uygun olan rutin aşıları Sağlık Bakanlığı'nın önerileri doğrultusunda yaptırmanız önerilir; hangi aşıların size uygun olduğunu aile hekiminize sorabilirsiniz.

Tarama programları

Doğum kontrol hapı kullanmak kadın sağlığı taramalarının yerini tutmaz. Rahim ağzı kanseri taraması ve diğer kadın sağlığı kontrolleri, hap kullanımından bağımsız olarak hekiminizin önerdiği aralıklarla yapılmalıdır. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar açısından da risk durumunuza göre test yaptırmanız gerekebilir; bunu hekiminizle konuşabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düzenli kullanılmadığında veya bırakıldığında istenmeyen gebelik riski artar.
• Hap bırakıldıktan sonra doğurganlık genellikle hızla geri döner ve adet düzeni kısa sürede eski hâline gelir.
• Nadir de olsa, özellikle sigara içen 35 yaş üzeri kişilerde damar tıkanıklığı (pıhtı) riski artabilir; bu nedenle belirtilerin bilinmesi önemlidir.
• Bazı kişilerde tansiyon yükselebilir; düzenli kontrol bu yüzden ihmal edilmemelidir.
• İlaçların çocuklar tarafından yanlışlıkla alınması ciddi sonuçlara yol açabilir; güvenli saklama önemlidir.

Uzun vadeli görünüm

Doğum kontrol hapı, doğru kişide ve doğru kullanıldığında son derece güvenli ve etkili bir yöntemdir. Çoğu kişi ilk birkaç aydan sonra vücudunun alışmasıyla rahat bir kullanım dönemine girer. Sizin için uygun olmadığını düşündüğünüz bir durum varsa, pek çok alternatif yöntem bulunduğunu bilin: hekiminizle birlikte size en uygun olanı bulabilirsiniz. Sağlığınızla ilgili kararları erteliyormuş gibi hissediyorsanız, bir sağlık çalışanıyla konuşmak iyi bir ilk adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.