Kontraktür: Eklem Sertleşmesi ve Kas Kısalması

Genel Bakış

Kontraktür, bir eklemin çevresindeki kas, tendon (kası kemiğe bağlayan sağlam bağ dokusu) veya bağ dokusunun esnekliğini yitirip kısalması sonucu eklemin tam hareket edememesi durumudur. Bazen cilt, eklem kapsülü (eklemi saran zar) ya da eski bir yara izi de sertleşerek hareketi kısıtlar. Kontraktürü olan kişi eklemini istediği gibi açamaz, uzatamaz; hatta başka biri nazikçe zorladığında bile eklem tam açılmaz. Bu yönüyle kas güçsüzlüğünden ayrılır: burada sorun güç değil, dokunun esnekliğini kaybetmesidir.

Evet, oldukça yaygındır. Özellikle uzun süre yatağa bağımlı kalan, kol veya bacağı alçıda kalan ya da felç geçiren kişilerde sık görülür. Hastanede uzun süre yatan kişilerde doğru pozisyonlama ve erken hareket yapılmazsa kontraktür gelişme riski belirgin şekilde artar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Eklemi tam açamama veya tam bükememe, hareket açıklığının azalması
• Eylem sırasında eklemde sertlik, gerginlik veya 'takılma' hissi
• Eklemi kullanırken ağrı ya da rahatsızlık
• Kasın gergin ve gerginken kısa hissettirmesi
• Yürüyüşte değişiklik, aksama veya topallama
• El becerilerinde zorlanma: düğme ilikleme, bardak tutma, yazı yazma
• Etkilenen bölgede cilt gerginliği, parlaklık veya incelme
• Sabahları daha belirgin olan sertlik hissi

Çocuklarda belirtiler

• Kol veya bacakta belirgin gerginlik, düz tutmakta zorlanma
• Emekleme, oturma veya yürümede gecikme ya da zorlanma
• Bir tarafı diğerinden farklı kullanma, vücutta asimetri
• Eli kavrama ve bırakmada güçlük, oyuncak tutmakta zorlanma
• Parmak ucu basma veya ayak bileğinde gerginlik
• Büyüme döneminde gerginliğin artması ve eklem hareketinin azalması

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Kısa süreli hareketsizlikten sonra bile hızla gelişen sertlik
• Kalça, diz ve omuz eklemlerinde hareket kısıtlılığı
• Günlük işlerde (giyinme, banyo, merdiven) yardıma ihtiyaç duyma
• Düşme korkusu ve buna bağlı hareketten kaçınma
• Kas erimesi ve buna eşlik eden güçsüzlük
• Basıya bağlı cilt yaraları (bası yarası) riskinde artış

Nedenler

Ana nedenler

• Hareketsizlik: alçı, atel, askı veya uzun süreli yatak istirahati nedeniyle eklemin kullanılmaması
• Kas-iskelet yaralanmaları: kırık, çıkık, tendon yaralanması ve bunların ameliyat sonrası dönemi
• Yanıklar ve geniş yara izleri: cildin esnekliğini kaybedip kasılması
• Nörolojik (sinir sistemi) hastalıklar: inme, omurilik yaralanması, serebral palsi, MS gibi durumlarda kas gerginliğinin artması (spastisite)
• İltihaplı romatizmal hastalıklar: uzun süreli eklem iltihabı eklem çevresinde sertleşmeye yol açabilir
• El ayasında görülen, deri altındaki bağ dokusunun kalınlaşmasıyla oluşan ve parmakların açılmasını zorlaştıran durum (Dupuytren kontraktürü)
• Uzun süreli yoğun bakım ve bilinç değişikliği: hastanın kendi hareket edememesi
• Ağrı nedeniyle hareket etmekten kaçınma

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Uzun süreli hareketsizlik veya yatağa bağımlılık
• Kas gerginliğinin arttığı sinir sistemi hastalıkları
• Geniş yanık veya yara izi varlığı
• Alçı, atel ya da ortez (destek cihazı) kullanımının uzaması
• Uygun olmayan yatış pozisyonu ve düzenli pozisyon değişikliği yapılmaması
• Fizyoterapiye geç başlanması
• Diyabet ve bazı kronik hastalıklar
• Sigara kullanımı (özellikle el kontraktürleri açısından)
• Ailede benzer el kontraktürü öyküsü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Eklemde ateş, şişlik ve şiddetli ağrı bir arada varsa
• Yaralanma veya ameliyat sonrası hareket kaybı hızla artıyorsa
• Bacakta ani şişlik, ağrı ve ısı artışı varsa
• Kontraktür bölgesinde açık yara veya iltihap belirtisi varsa
• Çocukta ani başlayan kasılma veya kontrol edilemeyen gerginlik varsa

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Haftalar içinde fark ettiğiniz, giderek artan eklem sertliği
• Giyinme, yıkanma, yemek yeme gibi günlük işlerde zorlanma
• Yürüyüşünüzde değişiklik, aksama veya ayak sürüme
• Ellerde kavrama güçlüğü, parmakların tam açılmaması
• Alçı veya atel çıktıktan sonra eklemi eskisi gibi kullanamama
• Fizyoterapi egzersizlerine rağmen iyileşme olmaması

Tanı

Tanı genellikle muayene sırasında konur. Hekiminiz eklemi nasıl kullandığınızı izler, eklemi kendisi hareket ettirerek (pasif hareket) ne kadar açıldığını değerlendirir ve bir ölçüm aletiyle hareket açıklığını ölçer. Ayrıca ne kadar süredir devam ettiği, geçirdiğiniz yaralanmalar, ameliyatlar ve hastalıklar sorulur. Gerekirse altta yatan nedeni bulmak için ek tetkikler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve hareket açıklığının ölçülmesi
• Kas gücü ve duyu değerlendirmesi
• Röntgen (kemik ve eklem yapısını görmek için)
• Ultrasonografi (tendon, kas ve yumuşak dokuları değerlendirmek için)
• Manyetik rezonans (MR) — gerektiğinde ayrıntılı yumuşak doku görüntülemesi
• Kan testleri (iltihap veya romatizmal hastalık araştırması için)
• Sinir iletim testleri (sinir kaynaklı nedenlerden şüphelenilirse)
• Yürüyüş veya hareket analizi

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle ağrısızdır ve 15-20 dakika sürer. Hekiminiz sizden kolunuzu veya bacağınızı belirli yönlerde hareket ettirmenizi isteyebilir, ardından eklemi kendisi nazikçe hareket ettirerek sınırları değerlendirir. Bu sırada hafif bir gerginlik hissedebilirsiniz; bu normaldir. Değerlendirme sonunda size fizyoterapi, egzersiz programı veya ileri değerlendirme önerilebilir. Sorularınızı sormaktan çekinmeyin; not almak faydalı olur.

Tedavi

Tedavinin temel amacı eklem hareketini yeniden kazanmak ve kaybedilen hareketi korumaktır. En etkili yaklaşım, ne kadar erken başlanırsa o kadar iyi sonuç veren fizyoterapi ve düzenli germe egzersizleridir. Tedavi genellikle kişiye özel planlanır ve altta yatan nedenin (yaralanma, sinir hastalığı, romatizma gibi) tedavisiyle birlikte yürütülür.

Evde kişisel bakım

• Hekiminiz veya fizyoterapistinizin önerdiği germe egzersizlerini düzenli, günde birkaç kez yapın; kısa ve sık çalışmak uzun ve seyrek çalışmaktan daha etkilidir
• Egzersizden önce ılık duş veya sıcak uygulama kasları gevşetmeye yardımcı olabilir; egzersiz sonrası şişlik varsa soğuk uygulama tercih edilebilir
• Eklemleri uzun süre aynı pozisyonda bırakmayın; otururken ve yatarken pozisyonunuzu sık sık değiştirin
• Size önerilen atel veya destek cihazını önerilen süre ve şekilde kullanın, kendi başınıza süresini değiştirmeyin
• Gergin bölgenin cildini nemlendirin ve düzenli kontrol edin; kızarıklık veya yara varsa bildirin
• Ağrı egzersizi engelliyorsa bunu hekiminizle konuşun; ağrıya rağmen zorlamak zarar verebilir
• Günlük işlerde eklemleri aşırı zorlamamak için ergonomik yardımcılar (kalın saplı çatal, kavrama aparatı) kullanın

Tıbbi tedaviler

Tedavi genellikle fizyoterapi ve rehabilitasyonla başlar: elle yapılan germe, eklem hareketi çalışmaları, germe atelleri ve pozisyonlama teknikleri kullanılır. Ağrı ve kas gerginliğini azaltmak için hekiminizin uygun gördüğü ilaçlar önerilebilir; ancak hangi ilacın size uygun olduğuna mutlaka hekiminiz karar vermelidir, kendi başınıza ilaç kullanmayın. Bazı durumlarda kas gerginliğini azaltmaya yönelik hekim tarafından uygulanan enjeksiyon tedavileri veya özel cihaz destekli germe yöntemleri gündeme gelebilir. Bu seçeneklerin size uygun olup olmadığı, kontraktürün nedeni ve süresine göre değerlendirilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi tedavi genellikle fizyoterapi ve diğer yöntemlere rağmen hareket kısıtlılığı belirgin şekilde devam ediyorsa ve kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkiliyorsa düşünülür. Ameliyatta kısalmış tendonun uzatılması, eklem çevresindeki sıkı dokunun gevşetilmesi veya yara izi dokusunun çıkarılması gibi yöntemler uygulanabilir. Ameliyat sonrası düzenli fizyoterapi, kazanılan hareketin korunması için çok önemlidir. Bu karar, ilgili uzman hekimlerle birlikte size özel olarak verilir.

Bu durumla yaşamak

Kontraktürle yaşamak, hareketi günlük bir alışkanlık haline getirmeyi gerektirir. Egzersizleri diş fırçalama gibi günlük rutininizin bir parçası yapmak, uzun vadede en çok işe yarayan yöntemdir. Evinizi ve çalışma alanınızı kolay hareket edebileceğiniz şekilde düzenlemek, eşyaları sık kullandığınız yüksekliğe yerleştirmek ve gerektiğinde yardımcı cihaz kullanmak günlük yaşamı belirgin şekilde kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Uzun süre oturmayın; her 30-45 dakikada bir kalkıp birkaç dakika hareket edin
• Sigara kullanıyorsanız bırakmayı düşünün; dolaşımı iyileştirmek iyileşmeye yardımcı olur
• Sağlıklı kiloyu korumak eklemler üzerindeki yükü azaltır
• Yeterli ve düzenli uyku, doku iyileşmesi ve ağrı eşiği için önemlidir
• Ev içinde kayma ve düşmeye yol açabilecek eşyaları kaldırın, gerekirse tutunma barları kullanın
• Fizyoterapistinizin önerdiği kontrol randevularını aksatmayın

Diyet ve egzersiz

Dengeli ve çeşitli beslenmek, yeterli protein almak kas ve doku sağlığı için önemlidir. Doktorunuz önermedikçe ek vitamin veya takviye kullanmayın; ihtiyacınız olup olmadığını hekiminize veya eczacınıza sorun. Egzersizde temel kural düzenlilik ve nazik germedir: eklemi zorla açmaya çalışmak yerine, önerilen germe hareketlerini yavaş ve kontrollü yapın. Hareket açıklığı egzersizlerine, kas güçlendirme ve denge çalışmaları eklendiğinde sonuçlar daha kalıcı olur. Yüzmek veya su içinde egzersiz, eklemleri zorlamadan hareket etmenin keyifli bir yoludur. Yeni bir egzersize başlamadan önce hekiminize veya fizyoterapistinize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Hareket edememek, günlük işleri yapamama ve sürekli egzersiz yapma zorunluluğu kişiyi yorgun, hayal kırıklığına uğramış veya umutsuz hissettirebilir. Bu duygular çok yaygındır ve konuşulmayı hak eder. Ailenizle, arkadaşlarınızla veya sağlık ekibinizle duygularınızı paylaşmak iyi gelir. Uzun süren üzüntü, umutsuzluk, uyku ve iştah değişiklikleri fark ederseniz bir sağlık kuruluşuna başvurun; ruhsal destek almak güçsüzlük değil, tedavinin bir parçasıdır. Kendinizi veya bir yakınınızı tehlikeye atacak düşünceler içindeyseniz hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

Büyük ölçüde evet. Özellikle hareketsizliğe bağlı gelişen kontraktürler, erken hareket ve doğru bakım ile çoğu zaman önlenebilir. Alçı, atel veya yatak istirahati sonrası hekiminizin önerdiği hareket programını aksatmamak, pozisyonu sık değiştirmek ve gerekirse erkenden fizyoterapiye başlamak en etkili önlemdir. Cerrahi sonrası dönemde de erken hareket, kontraktür gelişme riskini belirgin şekilde azaltır.

Tarama programları

Kontraktür için özel bir tarama testi yoktur. Ancak uzun süre hareketsiz kalmanız gereken bir durum varsa (ameliyat, alçı, yatak istirahati, nörolojik hastalık), hekiminizin düzenli hareket açıklığı kontrolü yapmasını ve fizyoterapiye yönlendirmesini isteyebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kalıcı hareket kısıtlılığı ve eklemin sabit kalması
• Kas erimesi ve güç kaybı
• Eklem şekil bozuklukları
• Ellerde kavrama ve öz bakım becerilerinde kalıcı kayıp
• Yürüme bozukluğu, düşme riskinde artış
• Bası yaraları ve cilt sorunları
• Sürekli ağrı ve uyku bozukluğu
• Günlük yaşamda başkalarına bağımlılığın artması

Uzun vadeli görünüm

Kontraktürde iyi haber şu: erken fark edildiğinde ve düzenli çalışıldığında hareketin büyük bölümü geri kazanılabilir. İyileşme hızı kişiden kişiye ve altta yatan nedene göre değişir; bazı kişiler haftalar içinde belirgin ilerleme görür, bazılarında süreç daha uzun ve sabır gerektirir. Düzenli egzersiz, doğru pozisyonlama ve sağlık ekibinizle işbirliği en güçlü araçlarınızdır. İlerleme yavaş görünse bile küçük kazanımlar birikir; umudunuzu koruyun ve hedeflerinizi hekiminizle birlikte belirleyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.