Kontrast Maddeye Bağlı Akut Böbrek Hasarı

Genel Bakış

Kontrast madde, bilgisayarlı tomografi (BT) veya anjiyografi gibi görüntüleme tetkiklerinde organların ve damarların daha net görülmesi için kullanılan, genellikle iyot içeren bir sıvıdır. 'Akut böbrek hasarı' ise böbreklerin ani ve çoğu zaman geçici olarak görevini yapmakta zorlanması anlamına gelir. Kontrast maddeye bağlı akut böbrek hasarı, kontrast madde verildikten kısa bir süre sonra — genellikle ilk 2-3 gün içinde — böbreklerin süzme işlevinin bozulmasıdır. Bu durum çoğu kişide hafiftir, belirti vermeyebilir ve birkaç hafta içinde kendiliğinden düzelebilir.

Kontrast madde kullanan kişilerin büyük bölümünde böbreklerde bir sorun gelişmez. Ancak böbrek hastalığı, şeker hastalığı (diyabet), susuzluk ve ileri yaş gibi durumlarda risk artar. Günümüzde kullanılan daha güvenli kontrast maddeler ve koruyucu önlemler sayesinde bu tablo geçmişe göre daha seyrek görülmektedir.

En çok, böbrek işlevleri zaten bir miktar azalmış kişilerde, şeker hastalığı olanlarda, 65 yaş üzerindekilerde, kalp yetmezliği veya düşük tansiyon sorunu yaşayanlarda ve vücudu susuz kalmış kişilerde görülür. Aynı dönemde birden fazla görüntüleme tetkiki yapılan veya kontrast madde miktarı yüksek olan kişilerde de risk biraz artar.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çoğu kişide hiçbir belirti olmaz; durum yalnızca kan tahlilinde fark edilir.
• İdrar miktarında azalma veya daha seyrek idrara çıkma.
• Koyu renkli, az miktarda idrar.
• Ayaklarda, bacaklarda, ellerde veya yüzde hafif şişlik.
• Halsizlik, isteksizlik, çabuk yorulma.
• Bulantı, iştah azalması.
• Kısa sürede kilo artışı (vücutta sıvı birikmesine bağlı).
• Nefes alırken zorlanma hissi, özellikle yatınca artan nefes darlığı.

Çocuklarda belirtiler

• Bebeklerde bezin eskisinden daha az ıslanması.
• Huzursuzluk, aşırı uyku hali veya beslenmede azalma.
• Kusma, karın ağrısı.
• Göz kapaklarında veya ayaklarda şişlik.
• Çocuklarda kontrast maddeye bağlı böbrek hasarı oldukça nadirdir; yine de belirtiler fark edilirse doktora başvurulmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ani gelişen bilinç bulanıklığı, dikkat dağınıklığı veya sersemlik.
• Denge kaybı, düşme veya düşme korkusu.
• İdrar miktarında azalma, tuvalete çıkmayı fark etmeme.
• İştahsızlık, halsizlik, günlük işlerde belirgin yavaşlama.
• Ağız kuruluğu ve susuzluk hissinin azalması (yaşla birlikte susuzluk hissi zayıflar).

Nedenler

Ana nedenler

• Görüntüleme sırasında damar yoluyla verilen iyot içeren kontrast madde.
• Kontrast maddenin böbreklere giden kan akımını geçici olarak azaltması.
• Kontrast maddenin böbreğin süzme kanallarında (tübüller) kısa süreli bir zorlanma yaratması.
• Vücudun susuz kalması; bu durumda böbrekler daha az korunur.
• Aynı dönemde birden fazla kontrastlı tetkik yapılması veya yüksek miktarda kontrast kullanılması.
• Kontrast madde ile birlikte böbreği zorlayan başka bir durumun (düşük tansiyon, enfeksiyon, kan kaybı) aynı anda yaşanması.

Risk faktörleri

• Bilinen böbrek hastalığı veya böbrek işlevlerinde azalma.
• Şeker hastalığı (diyabet).
• 65 yaş ve üzeri olmak.
• Susuzluk, uzun süre su içememiş olmak, ishal veya kusma.
• Kalp yetmezliği veya düşük tansiyon.
• Bazı ilaç gruplarının düzenli kullanımı (ağrı kesiciler, idrar söktürücüler gibi) — hangi ilaçların dikkat gerektirdiğini mutlaka doktorunuza veya eczacınıza sorun.
• Yakın zamanda geçirilmiş böbrek sorunu veya böbrek ameliyatı.
• Bazı kan hastalıkları (örneğin multipl miyelom) ve karaciğer sorunları.
• Aynı hafta içinde birden fazla kontrastlı görüntüleme yapılması.

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kontrastlı tetkikten sonraki ilk 3 gün içinde idrar miktarı belirgin azaldıysa.
• Yüzde, ellerde veya ayaklarda yeni şişlik fark ettiyseniz.
• Nefes darlığı, halsizlik veya bulantı giderek artıyorsa.
• Kontrast maddeden sonra kendinizi belirgin şekilde kötü hissediyorsanız, aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Kontrastlı tetkik sonrası kontrol kan tahlili için verilen randevunuzu kaçırmayın.
• Kontrast maddeden sonra geçmeyen hafif halsizlik veya iştahsızlık varsa.
• Bundan sonra yapılacak tetkiklerde nelere dikkat etmeniz gerektiğini öğrenmek için.
• Düzenli kullandığınız ilaçların böbrekler açısından uygun olup olmadığını danışmak için.

Tanı

Tanı, kontrast maddeden önce ve sonra yapılan kan tahlillerinin karşılaştırılmasıyla konur. Kan tahlilinde 'kreatinin' adı verilen bir maddenin seviyesi ölçülür; kreatinin, kasların normal çalışması sonucu oluşan ve böbrekler tarafından atılan bir maddedir. Bu değerin kontrast maddeden sonraki birkaç gün içinde yükselmesi böbreklerin o dönemde zorlandığını gösterir. Doktor ayrıca idrar miktarını ve diğer tahlil sonuçlarını da değerlendirir.

Yapılabilecek testler

• Kan kreatinin düzeyi ve bundan hesaplanan böbrek süzme hızı (eGFR).
• Kan üre değeri (BUN).
• İdrar tahlili.
• İdrar miktarının günlük olarak takibi.
• Elektrolit (vücut tuzları) ölçümü, özellikle potasyum düzeyi.
• Gerektiğinde böbrek ultrasonu; bu, ağrısız ve zararsız bir görüntüleme yöntemidir.
• Şüphe varsa idrar yolu enfeksiyonu gibi başka nedenleri dışlamak için ek testler.

Randevunuzda neler beklenir

Tanı süreci genellikle birkaç gün sürer. Kontrast maddeden önce kan tahlili yapılmışsa, doktorunuz bu değeri başlangıç noktası olarak kullanır. Tetkikten sonra 48-72. saatler ile 3-5. günler arasında kan tahlili istenebilir. Bu bekleme süreci sizi endişelendirmesin; amaç böbreklerin nasıl gittiğini yakından izlemektir. Sonuçlar genellikle birkaç gün içinde öğrenilir ve doktorunuz size açıkça anlatır.

Tedavi

Bu durumun tedavisinde temel amaç, böbreklerin dinlenmesini sağlamak ve iyileşmeyi desteklemektir. Çoğu kişide tedavi hastanede yatmayı gerektirmez; doktor kontrolü, yeterli sıvı alımı ve kan tahlilleriyle takip yeterli olur. En önemli adım, böbrekleri zorlayabilecek durumların (susuzluk, tansiyon düşüklüğü, bazı ilaçlar) fark edilip düzenlenmesidir.

Evde kişisel bakım

• Doktorunuzun önerdiği miktarda su içmeye özen gösterin; çok az ya da aşırı fazla içmek de doğru değildir, miktarı birlikte belirleyin.
• Günlük idrar miktarınızı ve kilonuzu basitçe not edin; ani değişiklikleri doktorunuza bildirin.
• Reçetesiz ilaçlar dahil, kullandığınız her ilacı doktorunuza ve eczacınıza söyleyin.
• Doktorunuz önerdiyse tuzu azaltın; şişlik varsa bu önemlidir.
• Alkol kullanımından kaçının; vücudun sıvı dengesini zorlaştırabilir.
• Yorgunluk varsa dinlenmeye zaman ayırın; iyileşme döneminde vücudu aşırı zorlamayın.
• Kontrol tahlilleri için verilen randevuları aksatmayın.

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı kişiye göre değişir ve tamamen doktorunuzun değerlendirmesine dayanır. Genellikle şunlar yapılır: uygun şekilde sıvı desteği sağlanması, böbreği zorlayabilecek bazı ilaçların geçici olarak düzenlenmesi veya ara verilmesi (bu kararı yalnızca doktorunuz verir, kendi başınıza ilaç kesmeyin), tansiyon ve sıvı dengesinin takibi, kan tahlilleriyle böbrek işlevlerinin izlenmesi. Ağır durumlarda hastanede gözlem gerekebilir. Çok nadir durumlarda böbreklerin geçici olarak desteklenmesi için özel bir tedavi yöntemi uygulanabilir; bunun gerekip gerekmediğine doktor karar verir. Bu içerikte belirli ilaç adı veya doz bilgisi bilinçli olarak yer almaz; ilaçlarla ilgili her soruyu doktorunuza veya eczacınıza yöneltin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu durumda genellikle ameliyat gerekmez. Çok nadir ve ağır durumlarda, böbreklerin dinlenmesi için diyaliz adı verilen, kanın bir makine aracılığıyla temizlendiği geçici bir işlem gerekebilir. Bunun gerekip gerekmediğine, varsa ne kadar süreceğine doktorunuz karar verir.

Bu durumla yaşamak

İyileşme döneminde hayatınıza yavaş yavaş dönmeniz en doğrusudur. Çoğu kişi birkaç hafta içinde normal hissine kavuşur. Bu süreçte kendinizi dinlemeyi, bol dinlenmeyi ve kontrolleri aksatmamayı ihmal etmeyin. Bir sonraki kontrastlı tetkik gerektiğinde, sağlık ekibine daha önce böyle bir durum yaşadığınızı mutlaka hatırlatın.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve dinlenme, toparlanmayı destekler.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu, böbrek ve kalp sağlığı için önemlidir.
• Alkol kullanımını sınırlayın veya bırakın.
• Kan şekeri ve tansiyonunuzu düzenli olarak kontrol ettirin.
• Sağlık kayıtlarınızı saklayın; hangi tetkikte kontrast madde kullanıldığını bilmek işinizi kolaylaştırır.
• Su içmeyi gün içine yayın; susuz kalmamaya çalışın, özellikle sıcak havalarda ve spor sonrası.

Diyet ve egzersiz

Böbreklerinizi destekleyen bir beslenme genellikle taze sebze ve meyve, tam tahıllar, yeterli protein ve düşük tuz içerir. Hazır ve işlenmiş gıdaların tuz oranı yüksektir; etiket okumak işe yarar. Tuz kısıtlamasının size uygun olup olmadığını doktorunuza sorun. Hareket konusunda yürüyüş gibi hafif ve düzenli aktivitelerle başlamak, kendinizi iyi hissettiğinizde süreyi artırmak uygundur. Ağır egzersiz veya susuzluk yaratabilecek uzun aktiviteler için önce doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Böbreklerle ilgili bir sorun duymak kaygı verici olabilir. Tetkik sonrası her belirtiyi büyük bir sorun gibi algılamak sık görülen bir durumdur. Kaygınız uzun sürüyorsa, uykuya dalmakta zorlanıyorsanız veya günlük hayatınız etkileniyorsa bunu doktorunuzla paylaşın. Yalnız olmadığınızı hatırlatırız: birçok kişi bu durumu atlatır. Ruhsal olarak çok zorlandığınızı hissediyorsanız, Türkiye'de 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabileceğiniz gibi, bulunduğunuz yerdeki acil psikiyatri hizmetlerinden veya aile hekiminizden de destek isteyebilirsiniz. Kriz anlarında destek almak önemlidir; yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Tamamen sıfır risk diye bir şey yoktur, ancak risk büyük ölçüde azaltılabilir. Kontrastlı bir tetkik planlanıyorsa: böbrek hastalığınız, şeker hastalığınız veya başka bir sağlık sorununuz olup olmadığını sağlık ekibine açıkça söyleyin; tetkikten önce gerekli görülürse kan tahlili yaptırın; kontrast madde miktarını artırabilecek gereksiz tekrarlardan kaçınılması için tetkikleri birlikte planlayın; susuz olmadığınızdan emin olun. Bazı ilaçların tetkik öncesi geçici olarak düzenlenmesi gerekebilir; bu kararı yalnızca doktorunuz verir.

Tarama programları

Kontrastlı tetkik öncesi, özellikle böbrek hastalığı, şeker hastalığı, kalp hastalığı olanlarda veya 65 yaş üstü kişilerde kan kreatinin ve böbrek süzme hızı kontrolü yapılması önerilir. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın genel sağlık taraması önerileri çerçevesinde, kronik hastalığı olan kişilerin düzenli kontrollerini aksatmaması önemlidir. Bu tür kontroller için aile hekiminize başvurabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Vücutta sıvı birikmesi ve buna bağlı şişlik, nefes darlığı.
• Kanda potasyum gibi maddelerin yükselmesi; bu, kalp ritmini etkileyebilir.
• Vücut sıvılarının dengesinin bozulması (asidoz gibi durumlar).
• İdrar miktarının çok azalması veya hiç olmaması.
• Böbrek işlevlerinin daha uzun süre bozuk kalması ve ileride böbrek sağlığı açısından riskin artması.
• Çok nadir durumlarda geçici diyaliz ihtiyacı.

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak bu durumun seyri iyidir. Çoğu kişide böbrek işlevleri birkaç gün ile birkaç hafta içinde eski seviyesine döner ve kalıcı bir hasar kalmaz. İyileşmeyi destekleyen en önemli şeyler; doktor kontrollerini aksatmamak, yeterli sıvı almak ve böbrekleri zorlayan durumlardan kaçınmaktır. Bazı kişilerde iyileşme daha yavaş olabilir; bu durumda bile yakın takip ve doğru yaşam alışkanlıkları ile süreç yönetilebilir. Kendinizi iyi hissetmeseniz bile, umutlu olmak için sağlam nedenler vardır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.