Depresyonla Başa Çıkmak

Genel Bakış

Depresyon, sadece 'moral bozukluğu' ya da geçici bir üzüntü değildir. Beynin duygu, düşünce, enerji, uyku ve iştah düzenini etkileyen, tedavi edilebilir bir sağlık sorunudur. Depresyonda kişi haftalarca süren bir çökkünlük, isteksizlik ve yorgunluk yaşayabilir; eskiden keyif veren şeyler artık keyif vermez. Önemli olan şu: depresyon kişisel bir zayıflık değildir, karakter kusuru değildir ve tedavi edilebilir.

Evet, çok yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dünyada yüz milyonlarca kişi depresyonla yaşıyor. Bu, her yaştan insanın başına gelebilen bir durumdur; kimse bundan muaf değildir.

Herkesi etkileyebilir: çocuklar, gençler, yetişkinler ve yaşlılar. Kadınlarda daha sık teşhis edilir; ancak erkekler yardım istemekte daha çok zorlandığı için gerçek sayılar farklı olabilir. Zorlu yaşam olayları, kronik hastalıklar, yalnızlık veya doğum sonrası dönem yaşayan kişilerde daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Haftalarca süren üzüntü, boşluk hissi ya da 'hiçbir şey hissedememe' hali
• Eskiden keyif veren şeylerden artık zevk alamama
• Sürekli yorgunluk, enerji düşüklüğü, küçük işlerin bile ağır gelmesi
• Uyku sorunları: uykuya dalamama, gece uyanma ya da aşırı uyuma
• İştah değişikliği, farkında olmadan kilo alma veya verme
• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık, karar vermekte zorlanma
• Kendini değersiz, suçlu ya da yetersiz hissetme
• Huzursuzluk, sinirlilik, küçük şeylere ağlama
• Geleceğe dair umutsuzluk, 'hiçbir şey düzelmeyecek' düşüncesi
• Açıklanamayan baş ağrısı, sırt ağrısı, mide ve sindirim sorunları

Çocuklarda belirtiler

• Üzüntüden çok sinirlilik, huzursuzluk ve öfke patlamaları
• Okula gitmek istememe, ders başarısında düşüş
• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel şikâyetler
• Arkadaşlarından ve oyunlardan uzaklaşma
• Yeme ve uyku düzeninde belirgin değişiklikler
• Kendini suçlama, 'ben kötü bir çocuğum' gibi ifadeler

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Üzüntü yerine daha çok bedensel şikâyetler (ağrı, yorgunluk, sindirim sorunları)
• Unutkanlık ve dikkat güçlüğü; bazen bunama ile karışabilir
• Sosyal ortamlardan çekilme, evden çıkmak istememe
• İlaçlarını düzenli kullanmama, kendine bakımın azalması
• Uyku bozuklukları ve iştahsızlık
• Sebebi açıklanamayan bir 'hayattan tat almama' hali

Nedenler

Ana nedenler

• Beyindeki haberleşme maddelerinde ve sinir sistemi işleyişindeki değişiklikler
• Genetik yatkınlık: ailede depresyon öyküsü bulunması
• Zorlu yaşam olayları: kayıp, ayrılık, işsizlik, maddi sıkıntı, travma
• Kronik hastalıklar ve bazı ilaçların yan etkileri
• Uzun süreli yalnızlık ve sosyal desteğin azlığı
• Doğum sonrası dönem ve mevsim değişimleri gibi hormonal ya da çevresel etkenler

Risk faktörleri

• Ailede depresyon geçmişi olması
• Daha önce depresyon geçirmiş olmak
• Kadın olmak; hormonal etkenler nedeniyle daha sık teşhis edilir
• Stresli veya travmatik yaşam olayları yaşamak
• Kalp hastalığı, diyabet, tiroid sorunları, kronik ağrı gibi uzun süreli hastalıklar
• Alkol veya madde kullanımı
• Sosyal izolasyon ve yalnızlık
• Bazı ilaçların kullanımı (ilacınızı kendi başınıza bırakmayın, hekiminizle konuşun)
• Doğum sonrası dönem

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinize zarar verme ya da intihar düşünceniz varsa aynı gün yardım isteyin; plan varsa 112'yi arayın
• Kendinizi güvende hissetmiyorsanız yalnız kalmayın ve hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun
• Günlerdir uyuyamıyor, yemek yiyemiyor ya da temel ihtiyaçlarınızı karşılayamıyorsanız
• Alkol veya madde kullanımı hızla arttıysa
• Gerçeklikle bağınız kopuyor gibi hissediyor, sesler duyuyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Üzüntü, isteksizlik ve yorgunluk 2 haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Uyku, iştah ve enerjinizde belirgin değişiklikler varsa
• İş, okul veya ilişkilerinizde işler aksamaya başladıysa
• Eskiden keyif aldığınız şeylerin sayısı giderek azalıyorsa
• Çocuğunuzun davranışlarında, okul başarısında ya da uyku ve yemesinde açıklanamayan bir değişiklik varsa
• Bir yakınınız 'iyi değilim' diyorsa, onun adına da bir hekimden randevu almasına yardımcı olabilirsiniz

Tanı

Depresyonu gösteren tek bir kan testi yoktur. Hekim önce sizinle konuşur: ruh haliniz, uyku ve iştah düzeniniz, enerjiniz, istekleriniz, düşünceleriniz ve bunların günlük hayatınızı nasıl etkilediği hakkında sorular sorar. Benzer belirtiler yapabilen başka nedenleri (tiroid sorunları, kansızlık, vitamin eksikliği, bazı ilaçlar) dışlamak için fizik muayene ve tetkikler isteyebilir. Ardından belirtilerin şiddetini ve türünü anlamak için kısa soru formları (ölçekler) kullanabilir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve genel sağlık değerlendirmesi
• Kan testleri: tiroid hormonları, kan sayımı (kansızlık için), B12 vitamini ve D vitamini düzeyleri
• Depresyon tarama ölçekleri (soru formları); tanıya yardımcı olur, tek başına tanı koymaz
• Gerekirse başka hastalıkları dışlamak için ek tetkikler
• Hekim gerekli görürse psikiyatri veya psikoloji uzmanına yönlendirme

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşme genellikle 20-30 dakika sürer. Sorulara olabildiğince açık yanıt vermeye çalışın; utandığınız bir şey olmasın, hekim bu soruları sık sık duyar. İsterseniz güvendiğiniz bir yakınınızla birlikte gidebilirsiniz. Aklınıza takılanları önceden not almak, görüşmede hiçbir şeyi unutmamanıza yardımcı olur.

Tedavi

Depresyon tedavi edilebilir; çoğu kişi uygun destekle belirgin şekilde daha iyi hisseder. Tedavi genellikle birkaç yöntemin birleşimidir: konuşma terapisi, yaşam tarzı düzenlemeleri ve gerektiğinde hekimin uygun gördüğü ilaç tedavisi. Hangi yolun size uygun olduğu belirtilerinizin şiddetine, geçmişinize ve tercihlerinize göre değişir; bu kararı hekiminizle birlikte verirsiniz.

Evde kişisel bakım

• Her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkmaya çalışın
• Günde 10-15 dakika bile olsa açık havada yürüyün
• Kendinize küçük ve yapılabilir hedefler koyun; örneğin yalnızca duş almak bile bir hedeftir
• Sizi iyi hissettiren bir kişiyle kısa da olsa görüşün
• Alkol ve keyif verici maddelerden uzak durun; bunlar belirtileri kötüleştirebilir
• Sosyal medya ve haber akışını gün içinde sınırlayın
• Kendinize karşı sert olmayın; iyileşme dalgalı olabilir ve bu normaldir
• Nefes egzersizleri ya da hafif germe hareketleri gibi sakinleştirici rutinler edinin
• Öğün atlamamaya ve yeterince su içmeye dikkat edin

Tıbbi tedaviler

Depresyonda başlıca tedavi yolları şunlardır: Birincisi psikoterapi, yani konuşma terapisidir. Bilişsel davranışçı terapi ve kişilerarası terapi gibi yöntemler, düşünce ve davranış kalıplarını fark edip değiştirmeye yardımcı olur. İkincisi, hekimin uygun gördüğü durumlarda kullanılan antidepresan grubu ilaçlardır; bu ilaçlar etkisini genellikle birkaç hafta içinde göstermeye başlar, bu yüzden erken bırakmamak önemlidir. İlaca yalnızca hekim önerisiyle başlayın ve kendi başınıza kesmeyin. Üçüncüsü, çok ağır ya da tedaviye yeterince yanıt vermeyen durumlarda uzman hekim farklı seçenekleri (örneğin hastane ortamında izlem veya özel tedavi yöntemleri) değerlendirebilir. Hiçbir ilacı eş, dost ya da internet önerisiyle kullanmayın; sorularınızı hekiminize veya eczacınıza sorun.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Depresyonda cerrahi tedavi genellikle söz konusu değildir. Ancak depresyona benzer belirtiler yapan başka bir bedensel sorun (örneğin bazı tiroid hastalıkları) saptanırsa, bu durumun tedavisi hekiminizle birlikte planlanır.

Bu durumla yaşamak

Günler bazen birbirine benzeyebilir ve hiçbir şey yapmak istemeyebilirsiniz. Kendinize baskı yapmadan küçük bir günlük ritim kurmaya çalışın: aynı saatte kalkmak, bir öğün yemek, kısa bir yürüyüş, bir kişiyle birkaç dakika konuşmak. 'Bugün elimden gelenin en iyisi bu' demek, çoğu gün atılabilecek en sağlıklı adımdır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku ve uyanma saatleri
• Her gün kısa da olsa açık hava ve hareket
• Sosyal bağlantıları tamamen kesmek yerine küçük dozlarda sürdürmek
• Alkolü azaltmak veya bırakmak
• Ekran ve haber tüketimini sınırlamak
• Yapılacakları çok küçük parçalara bölmek ve tek seferde birini yapmak
• Kişisel bakımı (duş almak, temiz giyinmek, düzenli yemek) bir görev gibi planlamak
• Zor günlerde kendinize bir 'güvenlik planı' hazırlamak: kimi arayacağınızı ve nereye gideceğinizi önceden yazmak

Diyet ve egzersiz

Özel bir 'depresyon diyeti' yoktur; ama düzenli ve dengeli beslenme (sebze, meyve, tam tahıl, protein) enerji düzeyinizi destekler. Haftada birkaç gün, 20-30 dakikalık tempolu bir yürüyüş bile ruh haline yardımcı olabilir; hareket, beynin iyi hissetmeyi destekleyen kimyasallarını olumlu etkiler. Egzersize başlamadan önce, özellikle kronik bir hastalığınız varsa hekiminize danışın. Kafeini akşamüstü azaltmak uyku kalitesini artırabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Depresyon yalnızca ruh halini değil, düşünmeyi, konsantrasyonu, hafızayı ve karar vermeyi de etkileyebilir. Bu etkiler geçicidir ve tedaviyle düzelme eğilimindedir. Kendinizi 'artık eskisi gibi değilim' diye suçlamayın; yaşadığınız şey bir hastalığın belirtisidir, kişiliğinizin kusuru değildir.

Önleme

Depresyonun her zaman önlenebileceğini söylemek doğru olmaz; ama riski azaltmaya yardımcı olabilecek şeyler vardır: düzenli uyku, hareket, güçlü sosyal bağlar, stresle baş etme becerileri, alkolden uzak durmak ve belirtiler başladığında erken dönemde yardım istemek. Erken destek almak, durumun ağırlaşmasını önlemeye yardımcı olabilir.

Tarama programları

Ülkemizde herkes için standart bir rutin depresyon tarama programı yoktur; ancak aile hekiminiz muayene sırasında ruh halinizi sorabilir ya da kısa bir soru formu uygulayabilir. Doğum sonrası dönem, uzun süreli hastalık veya ağır stres dönemlerinde duygusal durumunuzu sormasını hekiminize siz de hatırlatabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Belirtilerin derinleşmesi ve günlük işlevselliğin azalması
• İş, okul ve ilişkilerde zorlanma, sosyal izolasyon
• Alkol veya madde kullanımı riskinde artış
• Kalp hastalığı, diyabet gibi diğer sağlık sorunlarının daha zor yönetilmesi
• Kendine zarar verme riskinde artış

Uzun vadeli görünüm

Depresyon tedavi edilebilir bir durumdur ve çoğu kişi uygun destekle yeniden iyi hisseder. İyileşme düz bir çizgi değildir; inişler ve çıkışlar yaşanması normaldir ve bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez. Tedaviye devam etmek, hekiminizle açık konuşmak ve destek istemek bu yolun en önemli parçasıdır. Yardım istemek, bugün atabileceğiniz en değerli adım olabilir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.