Tekrarlayan Vertigo ile Baş Etmek

Genel Bakış

Vertigo, kişinin kendisinin ya da çevresinin döndüğünü hissetmesidir. Ortada gerçek bir hareket yokken hareket varmış gibi algılanır; buna 'yalancı dönme hissi' de denir. Tekrarlayan vertigo ise bu hissin bir kez yaşanıp bitmemesi, zaman zaman yeniden ortaya çıkmasıdır. Önemli bir nokta şudur: vertigo kendi başına bir hastalık değil, bir belirtidir. Yani asıl yapılması gereken, bu belirtinin altında yatan nedeni bulmaktır. Neden bulunduğunda çoğu kişide etkili bir şekilde yardımcı olunabilir.

Evet, oldukça yaygındır. Baş dönmesi ve denge şikâyetleri, aile hekimlerine ve acil servislere başvuruların en sık nedenleri arasında yer alır. Toplumda her yıl pek çok kişi en az bir kez baş dönmesi yaşar; bir kısmında bu durum tekrarlayıcı hâle gelir. Yani yalnız değilsiniz ve bu şikâyetle gelen çok sayıda hasta var.

Her yaşta görülebilir, ancak ileri yaşlarda daha sıktır. İç kulaktaki denge kristallerinin yerinden oynamasına bağlı vertigo (BPPV) kadınlarda biraz daha sık görülür. Migreni olan kişilerde, daha önce kafa travması ya da kulak iltihabı geçirenlerde ve bazı kronik hastalığı olanlarda da tekrarlayan baş dönmesine daha sık rastlanır. Çocuklarda da görülebilir, fakat çocuklar hissettiklerini anlatmakta zorlandığı için belirtiler farklı görünebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Kendinin ya da çevrenin döndüğü hissi (gerçek bir hareket olmadan)
• Bulantı, bazen kusma
• Dengesizlik, sendeleme, yürürken bir yana kayma hissi
• Terleme, solgunlaşma, soğuk terleme
• Başın ani hareketleriyle artan şikâyetler (yatakta dönerken, eğilip doğrulurken)
• Kulakta çınlama, uğultu veya dolgunluk hissi
• Gözlerde istemsiz, hızlı hareketler (doktorun muayenede görebildiği bir bulgu)
• Gözleri kapatınca ya da karanlıkta dengesizliğin artması
• Konsantrasyon güçlüğü ve yorgunluk hissi

Çocuklarda belirtiler

• Küçük çocuklar 'dönüyorum' demek yerine 'karnım bulanıyor', 'kafam tuhaf' gibi ifadeler kullanabilir
• Aniden durup tutunma, size sarılma veya yürümek istememe
• Sebebi açık olmayan bulantı ve kusma atakları
• Okula ya da oyuna karşı isteksizlik, huzursuzluk
• Bazı çocuklarda baş dönmesi migrenle birlikte görülebilir; bu durumda baş ağrısı olmayabilir
• Belirtiler çocuk tarafından tam anlatılamadığı için sabırlı bir gözlem ve doktor değerlendirmesi önemlidir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Denge kaybı ve düşme korkusu, bazen vertigodan daha belirgin hâle gelebilir
• Yürüme hızında azalma, adımların küçülmesi, tutunarak yürüme ihtiyacı
• Baş dönmesinin ilaç yan etkisiyle ilişkili olma olasılığı daha yüksektir; kullanılan tüm ilaçların doktora bildirilmesi önemlidir
• Tansiyonun ayağa kalkınca düşmesi (ortostatik hipotansiyon) sık görülür ve baş dönmesini artırabilir
• İşitme kaybı ve kulak çınlaması bu yaş grubunda daha sık eşlik eder
• Ev içinde kayma, takılma ve düşme riski arttığı için basit güvenlik önlemleri çok işe yarar

Nedenler

Ana nedenler

• İç kulaktaki denge kristallerinin yerinden oynaması (BPPV, 'kulak taşı' olarak da bilinir) — en sık nedenlerden biridir ve baş hareketleriyle tetiklenir
• Denge sinirinin iltihaplanması (vestibular nörit) — genellikle ani ve şiddetli bir atakla başlar
• İç kulak iltihabı (labirentit) — bazen işitme kaybı ve kulak çınlaması da eşlik eder
• Meniere hastalığı — tekrarlayan baş dönmesi, kulak çınlaması ve işitme dalgalanmalarıyla seyreder
• Migrenle ilişkili vertigo (vestibüler migren) — baş ağrısı olmadan da görülebilir
• Tansiyon düşmesi veya yükselmesi, özellikle ayağa hızlı kalkınca tansiyonun düşmesi
• Kansızlık, tiroid sorunları, kan şekeri düşüklüğü gibi genel sağlık nedenleri
• Kullanılan bazı ilaçların yan etkisi (bu nedenle tüm ilaçların doktora bildirilmesi önemlidir)
• Boyun kaynaklı dengesizlik ve kas gerginliği
• Stres, kaygı ve hızlı-hızlı nefes alma (hiperventilasyon)
• Daha nadir olarak beyin ve sinir sistemiyle ilgili nedenler

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Kadın olmak (özellikle BPPV için)
• Migren öyküsü
• Geçirilmiş kafa travması veya düşme
• Daha önce kulak iltihabı geçirmiş olmak
• Yüksek tansiyon, diyabet gibi kronik hastalıklar
• D vitamini eksikliği (BPPV ile ilişkilendirilir; düzeyi doktor değerlendirmelidir)
• Hareketsiz yaşam ve denge egzersizlerinden uzak kalmak
• Uykusuzluk, yoğun stres ve yorgunluk
• Bazı ilaçları uzun süre kullanmak
• Yeterince su içmemek ve aşırı alkol/kafein tüketimi

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Yukarıdaki acil belirtilerden herhangi biri varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin
• Baş dönmesi saatlerdir geçmiyor ve günlük işlerinizi yapamıyorsanız aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun
• Ani işitme kaybı yaşıyorsanız bu durum acil kabul edilir; beklemeyin
• Düşme sonrası baş dönmesi ve kusma varsa aynı gün değerlendirme gerekir

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Baş dönmesi atakları tekrarlıyorsa
• Atakların süresi veya şiddeti giderek artıyorsa
• Kulak çınlaması, kulakta dolgunluk ya da işitmede değişiklik fark ettiyseniz
• Baş dönmesi yüzünden araba kullanmaktan, merdiven inmekten ya da yalnız kalmaktan çekiniyorsanız
• Ataklar nedeniyle kaygı, panik veya sosyal ortamlardan kaçınma başladıysa
• Birden fazla ilaç kullanıyorsanız ve baş dönmesinin bunlarla ilgili olabileceğini düşünüyorsanız

Tanı

Teşhis çoğu zaman detaylı bir görüşmeyle başlar. Doktorunuz atakların nasıl başladığını, ne kadar sürdüğünü, nelerin tetiklediğini, işitme veya kulak şikâyeti olup olmadığını sorar. Ardından kulak, göz hareketleri, denge ve sinir sistemi muayenesi yapılır. Bazı basit baş-oyun hareketleriyle yapılan testler, iç kulak kaynaklı vertigoyu ayırt etmede çok yardımcı olur. Gerektiğinde ek testler istenir.

Yapılabilecek testler

• Pozisyonel testler: baş belirli yönlere çevrilerek yapılan, iç kulak kristalleriyle ilgili vertigoyu araştıran muayene hareketleri
• Nörolojik muayene: sinir sistemi kaynaklı nedenleri dışlamak için
• İşitme testi (odyometri)
• Kan testleri: kansızlık, tiroid, kan şekeri ve bazı vitamin düzeyleri için
• Otururken ve ayağa kalktıktan sonra tansiyon ölçümü
• Denge ve göz hareketi testleri (örneğin videonistagmografi gibi özel değerlendirmeler)
• Gerektiğinde kalp değerlendirmesi (EKG, ritim izleme)
• Nadiren beyin görüntülemesi (BT veya MRG) — genellikle başka bulgular varsa istenir

Randevunuzda neler beklenir

Randevunuz birkaç aşamadan oluşabilir ve bazı testler aynı gün yapılamayabilir; bu normaldir. Muayene sırasında baş dönmesi tetiklenebilir, bu yüzden yanınızda bir yakınınızın olması ve eve tek başına araç kullanmadan dönmeniz iyi olur. Kullandığınız tüm ilaçların, bitkisel ürünlerin ve takviyelerin listesini yanınızda getirin. Ataklarınızı tarih, süre ve tetikleyicilerle not ettiğiniz kısa bir günlük, doktorunuza çok değerli bilgi sağlar.

Tedavi

Tedavi tamamen altta yatan nedene göre planlanır. Bu yüzden tek bir 'vertigo ilacı' yoktur. Yaklaşım genellikle iki yönlüdür: atağın yol açtığı dönme hissi ve bulantıyı rahatlatmak, ardından nedeni ele almak. İç kulak kristallerine bağlı vertigoda elle yapılan özel manevralar çoğu zaman çok etkilidir. Denge siniri kaynaklı durumlarda ise denge egzersizleri (vestibüler rehabilitasyon) uzun vadede en yararlı yöntemlerden biridir. Doktorunuz size uygun yolu birlikte belirleyecektir.

Evde kişisel bakım

• Atak gelmeye başladığını hissettiğinizde hemen oturun veya güvenli bir yere uzanın; düşmeyin
• Gözlerinizi hareket etmeyen bir noktaya odaklayın, bu dönme hissini biraz azaltabilir
• Ani baş hareketlerinden kaçının; dönüşleri yavaş yapın
• Yataktan önce yan dönüp birkaç saniye bekleyerek, sonra yavaşça kalkın
• Gün içinde düzenli su için; susuzluk baş dönmesini artırabilir
• Alkol ve aşırı kafeinden kaçının
• Evde kaymayan paspaslar kullanın, banyo ve koridorlarda tutunacak yüzeyler bulundurun
• Geceleri loş ışık yerine yeterli aydınlatma kullanın; karanlıkta denge daha zor olur
• Yeterince uyuyun ve yoğun stresten uzak durmaya çalışın
• Doktorunuz önerdiyse denge egzersizlerini düzenli yapın; bırakmak şikâyetlerin geri gelmesine yol açabilir

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz nedene göre farklı yaklaşımlar önerebilir. Atağın yol açtığı dönme ve bulantıyı hafifletmek için kısa süreli ilaçlar kullanılabilir; ancak bu tür ilaçlar uzun süre kullanılmaz, çünkü beynin dengeyi yeniden öğrenmesini yavaşlatabilir. İç kulak kristallerine bağlı vertigoda, kulak burun boğaz ya da nöroloji uzmanının uyguladığı özel baş-boyun manevraları çoğu zaman tek başına yeterli olur. Migrenle ilişkili vertigoda migren tedavisine yönelik bir plan yapılır. Meniere hastalığında tuz ve sıvı dengesi, yaşam tarzı düzenlemeleri ve bazı ilaçlar gündeme gelebilir. Denge egzersizlerinden oluşan vestibüler rehabilitasyon ise birçok vertigo türünde iyileşmeyi hızlandırır. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna mutlaka doktorunuzla birlikte karar verin; kendi başınıza ilaç başlamayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi çok nadiren gerekir ve yalnızca belirli durumlarda, tüm diğer tedavilere yanıt alınamadığında düşünülür. Örneğin Meniere hastalığının çok dirençli olduğu bazı olgularda veya kulakla ilgili özel sorunlarda cerrahi seçenekler konuşulabilir. Bu, vertigoya sahip kişilerin çok küçük bir bölümü için geçerlidir; doktorunuz böyle bir seçeneğin sizin için uygun olup olmadığını ayrıntılı olarak açıklar.

Bu durumla yaşamak

Tekrarlayan vertigo ile yaşamak, biraz planlama ve bazı alışkanlıkları düzenlemekle çok daha kolay hâle gelir. Atakların ne zaman geldiğini ve nelerin tetiklediğini bir deftere ya da telefonunuza not edin; bu hem size hem doktorunuza yol gösterir. Yeni bir yere giderken oturabileceğiniz bir yer olup olmadığını önceden düşünmek kaygıyı azaltır. Araç kullanırken dikkatli olun; atak sırasında araç kullanmayın ve bu konuyu doktorunuzla konuşun. Uzun süre ayakta kalmanız gereken işlerde molalar planlayın. Yavaş ve kararlı hareket etmek, ani dönüşlerden kaçınmak çoğu zaman büyük fark yaratır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku saatleri belirleyin; uykusuzluk atakları tetikleyebilir
• Gün boyu yeterli su için, öğünleri atlamayın
• Alkolü sınırlayın, kafein miktarını dengeleyin
• Stres yönetimi için nefes egzersizleri, hafif yürüyüş veya gevşeme teknikleri deneyin
• Ev içinde halı, kablo gibi takılma risklerini ortadan kaldırın
• Banyoda kaymayan zemin ve tutunma barları kullanın
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu genel damar ve denge sağlığı için de yararlıdır
• Kullandığınız ilaçlarda değişiklik yapmadan önce mutlaka doktorunuza veya eczacınıza danışın

Diyet ve egzersiz

Dengeli ve düzenli beslenme, kan şekeri ve tansiyonun dengede kalmasına yardımcı olur; öğün atlamamak baş dönmesini azaltabilir. Meniere hastalığı gibi bazı durumlarda doktorunuz tuzu azaltmanızı önerebilir; bu öneri kişiye özeldir, kendi başınıza çok katı bir diyet uygulamayın. Hareket etmek dengenin en iyi dostudur: doktorunuzun ya da bir fizyoterapistin gösterdiği denge egzersizlerini düzenli yapın. Yürüyüş, hafif tempolu egzersizler ve tai chi gibi dengeyi destekleyen aktiviteler çoğu kişiye iyi gelir. Egzersiz sırasında baş dönmesi olursa durun, oturun ve zorlamayın; egzersiz programınızın size uygun olduğundan emin olun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Tekrarlayan baş dönmesi yalnızca bedeni değil, duyguları da etkiler. Bir sonraki atağın ne zaman geleceğini bilmemek kaygı yaratabilir; bazı kişiler kalabalıktan, yalnız kalmaktan veya dışarı çıkmaktan kaçınmaya başlar. Bu çok anlaşılır bir tepkidir ve yalnız değilsiniz. Kaygı ile vertigo birbirini besleyebilir; bu yüzden duygusal zorlanmayı da bir sağlık uzmanıyla konuşmak tedavinin önemli bir parçasıdır. Kaygı, panik veya çökkünlük hissediyorsanız bir aile hekimine ya da ruh sağlığı uzmanına başvurmaktan çekinmeyin. Eğer kendinizi çok kötü hissediyorsanız, yaşamak istemediğinizi düşünüyorsanız ya da kendinize zarar verme düşünceniz varsa lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Bu durumlar için konuşabileceğiniz bir yakınınıza haber vermek de önemlidir; yardım istemek güçlü bir adımdır.

Önleme

Her vertigo türü tamamen önlenemez; örneğin iç kulak kristallerine bağlı vertigonun ilk ortaya çıkışını engellemek çoğu zaman mümkün değildir. Ancak atakların sıklığını ve şiddetini azaltmak için yapılabilecek çok şey vardır: yeterli su içmek, düzenli uyumak, öğün atlamamak, stresten uzak durmak, alkol ve aşırı kafeinden kaçınmak, tansiyon ve kan şekerini dengede tutmak, doktorunuzun önerdiği denge egzersizlerini aksatmamak ve evde düşme risklerini azaltmak bunların başında gelir. Vitamin veya mineral takviyesi kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın; herkes için uygun değildir.

Tarama programları

Vertigo için tek başına önerilen rutin bir tarama testi yoktur. Yine de genel sağlık kontrollerinizin düzenli olması önemlidir: tansiyon ölçümü, kan şekeri ve kansızlık açısından değerlendirme, gerektiğinde işitme kontrolü ve kullandığınız ilaçların gözden geçirilmesi, baş dönmesine yol açabilecek sorunların erken fark edilmesine yardımcı olabilir. Sağlık Bakanlığı'nın aile hekimliği hizmetleri ve Merkezi Hastane Randevu Sistemi (MHRS) üzerinden randevu alarak bu kontrolleri yaptırabilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve buna bağlı yaralanma, özellikle kemik erimesi olan kişilerde kırık riski
• Araç kullanırken veya merdiven inerken kaza riskinin artması
• İş, okul ve günlük sorumluluklarda aksama
• Hareketsiz kalma ve bunun sonucunda dengenin daha da zayıflaması
• Kaygı, panik ve dışarı çıkmaktan kaçınma
• Sosyal izolasyon, çökkünlük ve yaşam kalitesinin düşmesi
• Nedeni belirlenmemiş bazı durumlarda altta yatan sorunun fark edilmemesi

Uzun vadeli görünüm

Genel tablo umut vericidir. Tekrarlayan vertigonun en sık nedenleri iyi bilinir ve çoğu kişide etkili şekilde yönetilebilir. İç kulak kristallerine bağlı vertigoda uygulanan manevralar genellikle hızlı rahatlama sağlar; denge siniri kaynaklı durumlarda ise denge egzersizleriyle zaman içinde belirgin iyileşme görülür. Ataklar tamamen bitmese bile sıklığı ve şiddeti çoğu zaman azalır, günlük yaşam yeniden düzene girer. Doğru değerlendirme, sabırlı bir takip ve düzenli egzersiz en güçlü araçlarınızdır. Şikâyetleriniz sürüyorsa veya değişiyorsa bunu doktorunuzla paylaşmaktan çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.