Bakır Eksikliği: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Bakır eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu çok küçük miktardaki bakır mineralinin yeterli olmaması durumudur. Bakır, demirin kullanılmasına, kırmızı kan hücrelerinin sağlıklı olmasına, sinirlerin düzgün çalışmasına ve kemiklerle bağ dokusunun güçlü kalmasına yardım eder. Vücut bakırı kendisi üretemez; bu yüzden besinlerden ya da doktorun önerdiği takviyelerden alınması gerekir. Bakır eksikliği nadir görülür, ancak bağırsaklardan emilim sorunu olan kişilerde veya uzun süre yüksek dozda çinko kullananlarda daha sık ortaya çıkabilir. Bu içerik genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Bakır eksikliği, demir eksikliğine göre çok daha nadir görülür. Toplumda yaygın değildir; daha çok belirli risk gruplarında, örneğin mide-bağırsak ameliyatı geçirenlerde, emilim bozukluğu olanlarda veya uzun süreli damar yoluyla beslenen kişilerde görülür.

Bakır eksikliği herkesi etkileyebilir ama bazı kişilerde daha olasıdır: çölyak hastalığı, iltihaplı bağırsak hastalığı gibi emilim sorunları olanlar; mide küçültme ya da bağırsak ameliyatı geçirenler; uzun süre yüksek dozda çinko takviyesi kullananlar; uzun süre damar yoluyla (parenteral) beslenenler; çok kısıtlı beslenen kişiler; ve doğuştan bakır metabolizması bozukluğu olan bebekler. Bebekler ve küçük çocuklar büyüme döneminde oldukları için belirtiler farklı görünebilir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Yorgunluk ve halsizlik, günlük işleri yaparken çabuk yorulma
• Ciltte solukluk ve iştahsızlık
• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma veya iğnelenme hissi
• Yürürken dengesizlik, ayakları kontrol etmekte zorlanma
• Saçlarda incelme, matlaşma veya erken beyazlama
• Sık tekrarlayan enfeksiyonlar (özellikle savunma hücreleri azaldığında)
• Kemik ve eklem ağrıları, kolay kırılma
• Dikkat toplamada ve konsantre olmada güçlük
• Yaraların beklenenden yavaş iyileşmesi

Çocuklarda belirtiler

• Büyümenin yaşıtlarına göre geri kalması
• Yürüme ve hareket becerilerinde gecikme veya zorlanma
• Kemik gelişiminde zayıflık, kolay kırılma
• Sık hastalanma, enfeksiyonların uzun sürmesi
• Saç renginde ve yapısında değişiklik
• Huzursuzluk, iştahsızlık ve öğrenmede güçlük

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirgin halsizlik ve günlük hareketlerde yavaşlama
• Yürüyüş bozukluğu, dengesizlik ve düşme korkusu
• Ellerde uyuşma nedeniyle düğme ilikleme gibi ince işlerde zorlanma
• Unutkanlık benzeri yakınmalar veya dikkat dağınıklığı
• Yara ve çürüklerin geç iyileşmesi
• Sık idrar yolu veya solunum yolu enfeksiyonları

Nedenler

Ana nedenler

• Bağırsaklardan bakır emiliminin azalması: çölyak hastalığı, iltihaplı bağırsak hastalığı gibi durumlarda görülür
• Mide veya bağırsak ameliyatları sonrası emilim değişikliği (obezite cerrahisi dahil)
• Uzun süre yüksek dozda çinko almak: çinko, bakırın emilmesini azaltabilir
• Uzun süreli damar yoluyla beslenme (parenteral beslenme) sırasında bakırın yeterince verilmemesi
• Çok kısıtlı veya dengesiz beslenme, ileri yaşta yetersiz besin alımı
• Bazı böbrek hastalıkları nedeniyle bakırın idrarla kaybedilmesi
• Doğuştan gelen ve bakırın vücutta kullanılmasını bozan nadir genetik durumlar

Risk faktörleri

• Çölyak hastalığı veya iltihaplı bağırsak hastalığı öyküsü
• Mide küçültme ya da bağırsak ameliyatı geçirmiş olmak
• Uzun süreli ve yüksek dozda çinko takviyesi kullanmak
• Uzun süre hastane ortamında damar yoluyla beslenmek
• Yeme bozukluğu veya çok sınırlı beslenme alışkanlığı
• Ağır demir takviyesi kullanımı (fazla demir bakır emilimini etkileyebilir)
• Bebeklik ve küçük çocukluk dönemi (büyüme ihtiyacı yüksektir)
• Bakır metabolizmasını etkileyen ailesel/genetik durumlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ani başlayan veya hızla kötüleşen yürüme güçlüğü, kol-bacak güçsüzlüğü
• Yeni ve yaygın uyuşma, karıncalanma
• Yüksek ateşle birlikte aşırı halsizlik veya bilinç değişikliği
• Giderek artan nefes darlığı, çarpıntı, göğüste sıkışma

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Uzun süredir devam eden yorgunluk ve halsizlik
• Demir tedavisine rağmen düzelmeyen kansızlık
• Sık tekrarlayan enfeksiyonlar
• Ellerde-ayaklarda hafif uyuşma veya his azalması
• Saç ve cilt değişiklikleri, yavaş iyileşen yaralar
• Çocuğunuzda büyüme geriliği veya yürüme-gelişim gecikmesi
• Mide-bağırsak ameliyatı sonrası beslenme takibi ihtiyacı

Tanı

Hekim önce yakınmalarınızı ve beslenme geçmişinizi dinler, kullandığınız takviyeleri sorar. Ardından kan ve bazen idrar testleriyle vücuttaki bakır düzeyine ve bunun vücutta nasıl kullanıldığına bakar. Tek bir test çoğu zaman yeterli olmaz; çünkü kan bakır düzeyi iltihap, enfeksiyon veya başka durumlardan etkilenebilir. Bu nedenle sonuçlar bir bütün olarak değerlendirilir. Gerekirse altta yatan emilim sorununu araştırmak için ek testler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Kan bakır düzeyi ölçümü
• Seruloplazmin testi (bakırı taşıyan proteinin düzeyi)
• Tam kan sayımı: kansızlık ve savunma hücrelerinin sayısı için
• Demir ve ferritin testleri: demir eksikliğinden ayırt etmek için
• Çinko düzeyi: fazla çinko alımı bakırı etkileyebilir
• İdrarda bakır ölçümü (bazı durumlarda)
• Emilim sorunlarını araştıran ek testler (hekimin uygun görmesi halinde)

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç muayene ve kan testiyle ilerler. Sonuçlar birkaç gün ila birkaç hafta içinde çıkar. Bazı testlerin aç karnına yapılması istenebilir; bu yüzden randevu öncesi hekiminizin ya da sağlık kuruluşunuzun hazırlık önerilerini dikkate alın. Test sonuçları tek başına tanı anlamına gelmez; hekiminiz bunları yakınmalarınızla birlikte yorumlar.

Tedavi

Bakır eksikliğinin tedavisi, eksikliğin nedenine göre planlanır. Amaç hem bakır düzeyini güvenli biçimde normale getirmek hem de altta yatan sorunu (emilim bozukluğu, fazla çinko alımı gibi) düzeltmektir. Tedavi bir hekim gözetiminde yürütülür; çünkü bakır fazlası da zararlı olabilir. Düzenli kontrollerle ilerleme izlenir.

Evde kişisel bakım

• Hekiminizin önerdiği takviyeleri, önerilen şekilde ve sürede kullanın; kendi başınıza doz artırmayın.
• Doktorunuza veya eczacınıza kullandığınız tüm vitamin-mineral takviyelerini ve bitkisel ürünleri söyleyin.
• Beslenmenizde çeşitliliği artırın; tek bir besine yüklenmek yerine dengeli bir tabak hedefleyin.
• Yorgunluk dönemlerinde dinlenmeye zaman ayırın, uyku düzeninizi koruyun.
• Belirtilerinizi kısa bir günlükle takip edin; kontrollerde bu notlar hekiminize yardımcı olur.
• Alkol kullanımını sınırlandırın; aşırı alkol hem beslenmeyi hem emilimi olumsuz etkiler.

Tıbbi tedaviler

Tedavi genellikle hekim kontrolünde planlanan bakır desteğiyle yapılır. Desteğin türü, süresi ve nasıl verileceği (ağızdan ya da bazı durumlarda damar yoluyla) kişiye ve eksikliğin nedenine göre hekim tarafından belirlenir. Aynı zamanda nedene yönelik düzenlemeler yapılır: fazla çinko alımı varsa azaltılır, emilim bozukluğu araştırılır ve tedavi edilir, damar yoluyla beslenme alan kişilerde besin içeriği gözden geçirilir. Kan değerleri belirli aralıklarla kontrol edilir; çünkü bakırın gereğinden fazla alınması da istenmeyen etkilere yol açabilir. Bu nedenle tedaviye kendi başınıza başlamayın ve ilaç ya da takviye önerisi için mutlaka bir hekime veya eczacıya danışın.

Bu durumla yaşamak

Bakır eksikliği tedavi edildiğinde günlük yaşam genellikle hızla düzelir. Yorgunluk dönemlerinde işleri parçalara bölmek, kısa molalar vermek ve iyi uyumak çok işe yarar. Ellerde uyuşma varsa sıcak-soğuk ve keskin nesnelerle çalışırken dikkatli olun; tencere tutarken eldiven kullanmak yaralanma riskini azaltır. Kontrol randevularını aksatmamak, tedavinin doğru gittiğinden emin olmanın en kolay yoludur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Öğün atlamamaya çalışın; düzenli ve çeşitli beslenme en önemli destektir.
• Sigara kullanıyorsanız bırakmak için destek isteyin.
• Alkol tüketimini sınırlayın.
• Hafif-orta düzeyde düzenli hareket edin; gücünüz ölçüsünde yürüyüş iyi bir başlangıçtır.
• Denge sorunları varsa evde kayma önleyici önlemler alın (kaymaz paspas, iyi aydınlatma, tutamaklar).
• Reçetesiz takviye kullanmadan önce mutlaka eczacınıza veya hekiminize danışın.

Diyet ve egzersiz

Bakır birçok besinde bulunur. Karaciğer ve deniz ürünleri, kuruyemişler ve tohumlar, baklagiller, tam tahıllar, kakao içeren ürünler, mantar, avokado ve kuru meyveler bakır kaynakları arasında sayılabilir. Mucize bir besin yoktur; önemli olan çeşitliliktir. Çok yüksek dozda çinko içeren takviyeler bakır emilimini azaltabileceği için bilinçsiz kullanılmamalıdır. Egzersiz konusunda acele etmeyin: yorgunken kısa yürüyüşlerle başlayın, gücünüz arttıkça süreyi artırın. Beslenme ve egzersiz planınızı kendi sağlık durumunuza göre hekiminizle birlikte belirleyin.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süren yorgunluk, uyuşmalar ve tanı süreci kişide kaygı, tedirginlik veya keyifsizlik yaratabilir. Bu duygular anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Yakınmalarınızı birine anlatmak, günlük küçük hedefler koymak ve gerektiğinde profesyonel destek istemek iyi gelir. Kendinizi iki haftadan uzun süre üzgün, umutsuz veya hiçbir şeyden keyif alamaz halde hissediyorsanız bir sağlık profesyoneline başvurun. Türkiye'de acil bir ruhsal kriz durumunda 112'yi arayabilir veya en yakın acil servise başvurabilirsiniz.

Önleme

Bakır eksikliğinin çoğu nedeni önlenebilir. Dengeli ve çeşitli beslenmek en temel korumadır. Yüksek dozda çinko içeren takviyeleri uzun süre bilinçsizce kullanmaktan kaçının; takviye kullanmadan önce eczacınıza veya hekiminize danışın. Mide-bağırsak ameliyatı geçirdiyseniz, emilim bozukluğunuz varsa veya uzun süreli damar yoluyla besleniyorsanız, hekiminizin önerdiği aralıklarla kontroller yaptırmak olası eksiklikleri erken yakalamanızı sağlar.

Tarama programları

Toplum genelinde rutin bakır taraması önerilmez. Ancak yüksek riskli gruplarda, örneğin obezite cerrahisi sonrası izlemde, uzun süreli parenteral beslenmede veya emilim bozukluğu olan kişilerde hekiminiz uygun gördüğünde kan değerleri kontrol edilebilir. Tarama gereksinimini kendi durumunuza göre hekiminizle konuşun.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Demir tedavisine iyi yanıt vermeyen kansızlık
• Savunma hücrelerinin azalmasına bağlı sık ve uzun süren enfeksiyonlar
• Sinirlerde hasar: ellerde-ayaklarda kalıcı uyuşma, güçsüzlük, yürüme bozukluğu
• Kemiklerde zayıflama ve kırık riskinde artış
• Çocuklarda büyüme ve gelişme geriliği
• Yorgunluk nedeniyle günlük yaşam ve iş gücünde azalma

Uzun vadeli görünüm

Haber iyi: bakır eksikliği fark edildiğinde ve doğru şekilde ele alındığında genellikle çok iyi yanıt verir. Kansızlık ve yorgunluk gibi yakınmalar çoğu kişide düzelir; sinirle ilgili belirtiler daha yavaş iyileşebilir ve erken tedavi bu süreci kolaylaştırır. Önemli olan, belirtileri önemsemek ve bir sağlık profesyoneline danışmaktan çekinmemektir.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.