Kornea Nakli ve Kornea Bağışı

Genel Bakış

Kornea, gözün en önünde yer alan, saat camı gibi saydam ve ince bir tabakadır. Göze giren ışığın ilk geçtiği pencere gibi düşünebilirsiniz. Bu tabaka bulanıklaşır, iz kalır ya da şekli bozulursa ışık gözün içine net ulaşamaz ve görme azalır. Kornea nakli (tıptaki adıyla keratoplasti), hasar görmüş bu saydam tabakanın yerine, vefat etmiş bir vericiden alınan sağlıklı kornea dokusunun yerleştirilmesidir. Kornea bağışı ise, bir kişinin vefatından sonra ailesinin izniyle bu dokunun başka bir hastaya aktarılmasıdır. Bağışlanan doku gözün tamamı değil, yalnızca öndeki saydam tabakadır; yani vericinin yüz görünümünde bir değişiklik olmaz.

Evet, oldukça yaygın bir işlemdir. Dünyada her yıl on binlerce kornea nakli yapılır ve bu sayı, nakledilen tüm dokular arasında ilk sıralarda yer alır. Türkiye'de de Sağlık Bakanlığı'na bağlı organ ve doku nakli koordinasyon sistemi aracılığıyla kornea nakli yapılmaktadır. Talebin zaman zaman bağış sayısından fazla olması nedeniyle bekleme listeleri oluşabilir; bu yüzden bağış konusunda farkındalık büyük önem taşır.

Kornea nakli her yaştan insanı ilgilendirebilir. En sık görülen gruplar arasında genç yaşta korneası incelip sivrilen kişiler (keratoconus), geçirilmiş göz enfeksiyonu ya da yaralanması sonrası korneasında iz kalanlar ve ileri yaşta korneasının iç tabakası bozulan kişiler yer alır. Bebeklerde doğuştan gelen kornea bulanıklığı da nadiren nakil gerektirebilir. Göz tembelliğinin önlenmesi için çocuklarda kornea sorunlarının erken fark edilmesi ayrıca önemlidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Bulanık görme veya zamanla azalan görme keskinliği
• Işığa karşı aşırı hassasiyet (fotofobi)
• Gözde ağrı, batma veya yabancı cisim varmış hissi
• Sürekli sulanma ve kızarıklık
• Gözün ön yüzeyinde beyazımsı, gri bir leke ya da pus görülmesi
• Işık kaynaklarının etrafında halkalar, ışık çizgileri veya parıltılar görmek
• Gece görüşünün belirgin şekilde zorlaşması
• Gözlük numarasının sık sık değişmesi, gözlükle tam netlik sağlanamaması
• Tek gözde görme azalması ve derinlik algısının bozulması

Çocuklarda belirtiler

• Bebekler ve küçük çocuklar görme sorununu anlatamaz; bu yüzden belirtileri çoğu zaman anne baba fark eder.
• Bebeğin göz teması kurmaması, yüzünü size çevirmemesi veya oyuncakları gözüyle takip etmemesi
• Bir gözde kayma (şaşılık) veya gözlerin birbirinden bağımsız hareket etmesi
• Parlak ışıkta gözünü kısma, gözünü sürekli ovuşturma
• Gözde beyazımsı bir halka veya leke görülmesi
• Okul çağında tahtayı göremediğini söylemesi, derslerde gerileme, baş ağrısı
• Bir gözünü kapatma ya da başını yana eğerek bakma alışkanlığı

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• İleri yaşta korneanın iç tabakasının bozulması (Fuchs distrofisi) daha sık görülür.
• Sabahları daha bulanık görmek, gün içinde görüşün biraz açılması
• Katarakt ameliyatı sonrası geçmeyen bulanıklık ve şişlik hissi
• Işıkta aşırı rahatsızlık ve gece araba kullanmakta zorlanma
• Gözde sürekli sulanma, kumlanma ve batma
• Görmede dalgalanma; bazen net, bazen bulanık görme

Nedenler

Ana nedenler

• Keratoconus: korneanın incelip öne doğru sivrilmesi, genellikle genç yaşta başlar ve gözlükle tam düzeltilemeyen bulanık görmeye yol açar.
• Korneada iz (skar) kalması: geçirilmiş göz enfeksiyonları, uçuk (herpes) kaynaklı iltihap, trahom gibi durumlar sonrası.
• Göz yaralanmaları, yanıklar ve kimyasal maddelere maruz kalma.
• Fuchs endotel distrofisi: korneanın en iç tabakasının yaşa bağlı olarak yavaş yavaş bozulması sonucu korneanın su toplayıp bulanıklaşması.
• Katarakt ameliyatı sonrası gelişen kornea ödemi (büllöz keratopati).
• Ciddi kornea enfeksiyonları ve kornea ülserleri (korneada açık yara).
• Doğuştan gelen kornea bulanıklıkları ve bazı kalıtsal kornea hastalıkları.

Risk faktörleri

• Gözü şiddetli ve sık ovuşturma alışkanlığı (özellikle keratoconus ile ilişkilidir).
• Kontakt lensleri hijyen kurallarına uymadan ya da gece uyurken çıkarmadan kullanmak.
• Ailede keratoconus veya kornea hastalığı öyküsü bulunması.
• Geçirilmiş göz travması veya göz ameliyatı.
• Uzun süre korumasız olarak yoğun güneş ve ultraviyole ışığa maruz kalmak.
• Bazı sistemik (tüm vücudu ilgilendiren) hastalıklar ve bağışıklık sistemiyle ilgili durumlar.
• İleri yaş (korneanın iç tabakasının bozulması açısından).

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Görmede ani veya hızlı ilerleyen azalma fark ettiyseniz
• Gözde şiddetli ağrı, yoğun kızarıklık veya iltihap varsa
• Kornea nakli olduysanız ve gözünüzde yeni bir ağrı, kızarıklık ya da bulanıklık başladıysa
• Gözünüze darbe aldıysanız veya yabancı cisim kaçtıysa
• Gözde ışık çakmalarıyla birlikte görme kaybı yaşıyorsanız

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Aylar içinde yavaş yavaş bulanıklaşan görme
• Gözlük numaranızın sık değişmesi ve gözlükle net görememeniz
• Sürekli göz ovuşturma isteği veya kontakt lens takarken rahatsızlık
• Ailenizde keratoconus ya da kornea hastalığı öyküsü varsa göz muayenesi
• Kornea nakli sonrası planlanan kontrol randevularınız
• Organ ve doku bağışı hakkında bilgi almak istemeniz

Tanı

Tanı için bir göz hekimi (oftalmolog) tarafından yapılan muayene gereklidir. Hekim önce görme keskinliğinizi ölçer, ardından özel bir mikroskopla (yarık lamba) gözünüzün ön yüzeyini ayrıntılı olarak inceler. Korneanın şekli, kalınlığı ve iç tabakasındaki hücreler özel cihazlarla değerlendirilir. Bu incelemeler ağrısız ve kısa sürelidir; çoğu zaman aynı muayenede sonuç alınabilir. Nakil gerekip gerekmediği, hastalığın türüne, görme düzeyine ve şikayetlerin günlük yaşamınızı ne kadar etkilediğine göre birlikte kararlaştırılır.

Yapılabilecek testler

• Görme keskinliği ölçümü (harf okuma testi)
• Yarık lamba (biyomikroskop) ile gözün ön yüzeyinin incelenmesi
• Kornea topografisi veya tomografisi: korneanın haritasını çıkaran, şeklini ve eğriliğini gösteren görüntüleme
• Pakimetri: kornea kalınlığının ölçülmesi
• Speküler mikroskopi: korneanın iç tabakasındaki hücrelerin sayılması
• Göz içi basıncı ölçümü
• Gerektiğinde göz ultrasonu ve kan testleri (ameliyat öncesi hazırlık için)

Randevunuzda neler beklenir

Muayene genellikle 20-40 dakika sürer. Göz bebeğini büyüten damlalar kullanılırsa birkaç saat boyunca yakın görüşünüz bulanık olabilir ve ışığa karşı hassasiyet artabilir; bu nedenle o gün araç kullanmamanız iyi olur. Muayene sonrası hekim sizinle bulguları konuşur, tedavi seçeneklerini anlatır. Nakil düşünülüyorsa, bekleme listesine kayıt ve verici dokusu sağlanması süreci ayrıca planlanır.

Tedavi

Tedavi, korneadaki sorunun türüne göre değişir. Hafif durumlarda gözlük, kontakt lens veya ilaçlı tedavi yeterli olabilir. Kornea kalıcı olarak bulanıklaştığında ya da yapısı bozulduğunda kornea nakli gündeme gelir. Naklin birden fazla türü vardır: korneanın tamamının değiştirildiği tam kat nakil ve yalnızca bozulmuş tabakanın değiştirildiği kısmi (lameller) nakiller. Kısmi nakillerde daha az doku aktarılır, iyileşme genellikle daha hızlıdır ve red riski daha düşüktür. Hangi yöntemin uygun olduğuna göz hekiminiz, korneanızın hangi tabakasının etkilendiğine bakarak karar verir.

Evde kişisel bakım

• Gözünüzü ovuşturmaktan kaçının; bu hem hastalığı ilerletebilir hem de ameliyat sonrası dikişlere zarar verebilir.
• Kontakt lens kullanıyorsanız hijyen kurallarına uyun, lensleri asla suyla yıkamayın ve gece çıkarmadan uyumayın.
• Ameliyat sonrası verilen koruyucu gözlüğü veya siperliği doktorunuzun söylediği süre boyunca takın.
• Göz damlalarınızı tam saatinde ve doktorunuzun anlattığı şekilde kullanın; kendi kendinize doz değiştirmeyin veya bırakmayın.
• Ameliyat sonrası ilk dönemde ağır kaldırmaktan, baş aşağı eğilmekten ve zorlayıcı egzersizlerden kaçının.
• Gözünüze su kaçırmamaya özen gösterin; duş alırken doktorunuzun önerisine uyun.
• Dışarıda güneş gözlüğü kullanarak hem ışığı hem de rüzgârı azaltın.
• Sigara içiyorsanız bırakmak, iyileşmeyi ve genel göz sağlığını destekler.

Tıbbi tedaviler

İlaçlı tedavi çoğunlukla kornea iltihabını, enfeksiyonu veya ödemi (su toplamasını) kontrol altına almak için kullanılır. Hekiminiz duruma göre iltihabı azaltan damlalar, enfeksiyon varsa antibiyotik veya antiviral etkili damlalar ya da göz yüzeyini rahatlatan suni gözyaşı ürünleri önerebilir. Nakil sonrası ise bağışıklık sisteminin yeni dokuyu reddetmesini önlemek için düzenli damla kullanımı gerekir. Hangi ilacın, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına mutlaka hekiminiz karar verir; ilaç adı ve doz bilgisi yalnızca size özel reçetede yer alır. Eczacınıza da danışarak kullanım hakkında soru sorabilirsiniz.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Kornea nakli, görme kaybı gözlük veya lensle düzeltilemeyecek kadar ilerlediğinde, kornea yapısı kalıcı olarak bozulduğunda veya korneada sürekli tekrarlayan, ilaçla iyileşmeyen bir sorun olduğunda düşünülür. Ameliyat genellikle genel veya lokal anestezi altında yapılır ve çoğu zaman günübirlik ya da bir gecelik hastane kalışıyla tamamlanır. Verici dokusu hazır olduğunda süreç planlanır; bu nedenle bekleme listesinde geçen süre kişiden kişiye değişebilir. Ameliyat öncesi genel sağlık değerlendirmesi yapılır ve kullandığınız tüm ilaçları hekiminize bildirmeniz istenir.

Bu durumla yaşamak

Kornea nakli sonrası hayat büyük ölçüde normale döner, ancak ilk aylar biraz sabır ister. Görme genellikle kademeli olarak netleşir; bu süreç haftalar hatta aylar alabilir. Dikişler bazen aylarca hatta yıllarca yerinde kalır ve doktorunuz uygun gördüğünde kademeli olarak alınır. Kontrol randevularınıza düzenli gitmek, damlalarınızı aksatmamak ve gözünüze darbe gelmesinden korunmak, naklin sağlıklı kalması için en önemli günlük alışkanlıklardır. Görme değişikliklerini not etmek, kontrollerde hekiminize yardımcı olur.

Yaşam tarzı ipuçları

• Gözünüzü koruyan gözlük veya siperlik kullanmayı alışkanlık haline getirin.
• Yüzme, dalış veya temaslı sporlar için doktorunuza danışmadan başlamayın.
• Göz makyajı ve kozmetik ürünleri konusunda ameliyat sonrası dönemde hekiminizin önerisine uyun.
• Temizlik ve bahçe işlerinde gözünüze toz, toprak veya kimyasal kaçmamasına dikkat edin.
• Uzun süre ekrana bakıyorsanız düzenli aralar verin; göz kuruluğu şikayetini artırabilir.
• Uyku düzeninizi koruyun; yorgunluk ve uykusuzluk göz şikayetlerini belirginleştirebilir.
• Alkol ve sigara kullanımını sınırlandırın; iyileşme sürecini olumsuz etkileyebilir.

Diyet ve egzersiz

Özel bir diyet gerekmez; dengeli ve çeşitli beslenmek iyileşmeyi destekler. Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve yeterli protein içeren bir düzen genel sağlığınız için iyi bir temeldir. Yeterli su içmek göz kuruluğunu azaltmaya yardımcı olabilir. Ameliyat sonrası ilk haftalarda ağırlık kaldırmak, baş aşağı eğilmeye neden olan hareketler ve nefesinizi tuttuğunuz zorlayıcı egzersizlerden kaçının; yürüyüş gibi hafif aktiviteler genellikle uygundur. Spora ne zaman dönebileceğinizi mutlaka hekiminize sorun.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Görme ile ilgili bir sorun yaşamak, hele ameliyat beklemek veya ameliyat sonrası iyileşmeyi izlemek kaygı verici olabilir. Görmedeki dalgalanmalar hayal kırıklığı yaratabilir, bağımsızlık hissini etkileyebilir ve uyku düzenini bozabilir. Bu duygular anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Duygularınızı ailenizle, yakınlarınızla ve sağlık ekibinizle paylaşmak çoğu zaman rahatlatıcıdır. Eğer kaygı günlük yaşamınızı belirgin şekilde zorlaştırıyorsa, bir ruh sağlığı uzmanından destek istemek güçsüzlük değil, iyi bir bakım adımıdır. Kendinize zarar verme düşünceleri veya dayanılmaz bir çaresizlik hissi olursa vakit kaybetmeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Her kornea sorunu tamamen önlenemez; bazıları genetik veya yaşa bağlıdır. Yine de riski azaltmak için yapabilecekleriniz vardır: gözünüzü şiddetli ovuşturmamak, kontakt lens hijyenine dikkat etmek, iş ve spor sırasında koruyucu gözlük kullanmak, kimyasal maddelerle çalışırken gözü korumak, göz enfeksiyonlarını erken tedavi ettirmek ve düzenli göz muayenesi yaptırmak. Kornea bağışı tarafında ise önleme değil farkındalık önemlidir: Türkiye'de organ ve doku bağışı bildirimi, Sağlık Bakanlığı'nın organ bağışı birimleri ve hastanelerin organ nakli koordinatörlükleri aracılığıyla yapılır. Güncel başvuru yolunu öğrenmek için aile hekiminize veya bir hastanenin organ nakli koordinatörüne danışabilirsiniz. Bağış kararınızı ailenizle önceden konuşmanız, vefat sonrası süreçte ailenizin kararını kolaylaştırır.

Aşılar

Kornea nakliyle doğrudan ilişkili özel bir aşı yoktur. Ancak göz enfeksiyonlarından ve genel sağlık sorunlarından korunmak için aile hekiminizin yaşınıza ve sağlık durumunuza göre önerdiği rutin aşıları ihmal etmeyin. Ameliyat öncesi dönemde aşı planınızı hekiminizle birlikte gözden geçirebilirsiniz.

Tarama programları

Ailenizde keratoconus veya kalıtsal kornea hastalığı varsa, ergenlik döneminden itibaren düzenli göz muayenesi önerilir. Çocuklarda göz muayenesi, görme tembelliğinin erken yakalanması için özellikle önemlidir. Kontakt lens kullananların yılda en az bir kez göz hekimine görünmesi uygun olur. Katarakt ameliyatı olacaksanız, kornea sağlığınızın önceden değerlendirilmesi ileride sorun çıkma riskini azaltmaya yardımcı olur.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Görmede ilerleyici ve kalıcı azalma
• Korneada açık yara (ülser) oluşması ve delinme riski
• Tedavi edilmeyen enfeksiyonların gözün içine yayılması
• Şiddetli ağrı ve sürekli ışık hassasiyeti nedeniyle günlük yaşamın kısıtlanması
• Göz tembelliği gelişen çocuklarda kalıcı görme kaybı
• İleri evrede gözün yapısının bozulması

Uzun vadeli görünüm

Kornea nakli, umut verici sonuçları olan bir tedavidir. Özellikle keratoconus gibi durumlarda nakledilen doku uzun yıllar, hatta onlarca yıl sağlıklı kalabilir ve görme belirgin şekilde artabilir. Kısmi nakillerde iyileşme genellikle daha hızlı, red riski daha düşüktür. Bazı hastalarda doku zamanla bulanıklaşabilir veya red reaksiyonu gelişebilir; böyle bir durumda bile çoğu zaman yeniden nakil mümkündür ve bu karar hekiminizle birlikte verilir. Düzenli kontroller, damlaların aksatılmaması ve gözün korunması, uzun vadeli başarının en güçlü belirleyicileridir. Karamsarlığa kapılmadan, adım adım ilerlemek en sağlıklısıdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.