Covid-19 Temelleri: Bilmeniz Gerekenler

Genel Bakış

Covid-19, yeni tip koronavirüs (SARS-CoV-2) adı verilen bir virüsün yol açtığı bulaşıcı bir solunum yolu hastalığıdır. Virüs, esas olarak konuşma, öksürme veya hapşırma sırasında havaya çıkan küçük damlacıklar yoluyla bir kişiden diğerine geçer. Hastalık kimi insanda çok hafif, birkaç gün süren bir soğuk algınlığı gibi seyrederken, kimisinde daha belirgin belirtilere yol açabilir. Belirtiler genellikle virüsle temas ettikten sonraki ilk birkaç gün içinde, çoğunlukla 2-7 gün arasında ortaya çıkar.

Evet, çok yaygındır. 2020 yılından bu yana dünya genelinde milyonlarca kişi Covid-19 geçirdi ve virüs artık toplum içinde sürekli dolaşan bir hastalık hâline geldi. Toplumda bağışıklık ve aşıların etkisiyle hastalık çoğu kişide eskisine göre daha hafif seyrediyor; yine de özellikle risk grubundaki kişiler için dikkat gerektirmeye devam ediyor.

Covid-19 her yaştan insanı etkileyebilir; bebekler, çocuklar, gençler, yetişkinler ve yaşlılar dahil herkes hastalığı geçirebilir. Hastalığı ağır geçirme riski; 65 yaş üstü kişilerde, kalp, akciğer, böbrek veya şeker (diyabet) gibi kronik hastalığı olanlarda, bağışıklık sistemi zayıflamış kişilerde, hamilelerde ve obezitesi olanlarda daha yüksektir. Çocuklarda ise hastalık genellikle hafif geçer.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ateş veya titreme hissi
• Kuru veya balgamlı öksürük
• Boğaz ağrısı, burun akıntısı veya tıkanıklığı
• Halsizlik, yorgunluk, kırgınlık
• Baş ağrısı ve kas/eklem ağrıları
• Koku veya tat alma duyusunun azalması ya da kaybı
• Nefes darlığı veya nefes alırken zorlanma
• Bulantı, karın ağrısı veya ishal gibi sindirim şikâyetleri

Çocuklarda belirtiler

• Genellikle hafif seyreder; bazen hiç belirti görülmez
• Ateş ve boğaz ağrısı
• Burun akıntısı ve öksürük
• Karın ağrısı, bulantı veya ishal
• İştahsızlık ve huzursuzluk
• Nadiren yüksek ateşle birlikte döküntü görülebilir; böyle bir durumda mutlaka doktora başvurun

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Ateş hiç görülmeyebilir; bu yüzden hastalık gözden kaçabilir
• Ani ortaya çıkan halsizlik, güçsüzlük veya düşme
• Bilinç bulanıklığı, dalgınlık ya da normalden farklı davranış
• İştah kaybı ve yeterince sıvı almama (susuzluk belirtileri)
• Nefes darlığı, nefes alıp vermede hızlanma
• Mevcut kronik hastalıkların (örneğin kalp veya şeker hastalığı) kontrolünün bozulması

Nedenler

Ana nedenler

• SARS-CoV-2 adlı virüsün vücuda girmesi
• Hasta bir kişinin öksürmesi, hapşırması, konuşması sırasında havaya çıkan damlacıkların solunması
• Kapalı, kalabalık ve havalandırılması iyi olmayan ortamlarda virüsün havada asılı kalması
• Virüs bulaşmış yüzeylere dokunup ardından ağız, burun veya gözlere temas etmek (bu yol daha az görülür)
• Belirti göstermeyen kişilerin de virüsü başkalarına bulaştırabilmesi

Risk faktörleri

• 65 yaş ve üzeri olmak
• Kalp hastalığı, akciğer hastalığı, şeker hastalığı, böbrek hastalığı veya karaciğer hastalığı gibi kronik rahatsızlıklar
• Bağışıklık sistemini zayıflatan bir hastalık veya tedavi alıyor olmak
• Hamilelik
• Obezite (aşırı kilo)
• Sigara içmek
• Kapalı, kalabalık ve iyi havalandırılmayan ortamlarda uzun süre bulunmak
• Covid-19 aşılarını yaptırmamış olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Nefes darlığı veya nefes alırken zorlanma başladıysa
• Göğüs ağrısı veya göğüste baskı hissi varsa
• Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli ya da uyanmakta zorlanma varsa
• Yüksek ateş birkaç gün boyunca düşmüyorsa veya belirtiler hızla kötüleşiyorsa
• Ağızdan yeterince sıvı alamıyor, idrara çıkmıyorsanız
• Risk grubundaysanız ve belirtiler yeni başladıysa (erken değerlendirme önemlidir)

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Belirtileriniz hafif ama bir haftadan uzun süredir devam ediyorsa
• Öksürük veya yorgunluk haftalar boyunca geçmiyorsa
• Koku veya tat alma duyunuz zamanla geri gelmiyorsa
• İyileştikten sonra günlük işlerinizi yapmakta zorlanıyorsanız
• Covid-19 geçirdikten sonra mevcut kronik hastalığınızın kontrolü bozulduysa
• Aşı durumunuz veya test gerekliliği konusunda bilgi almak istiyorsanız

Tanı

Doktorunuz öncelikle şikâyetlerinizi dinler, ne zaman başladığını ve kimlerle temas ettiğinizi sorar, ardından sizi muayene eder. Belirtiler Covid-19'a benzerse kesinleştirmek için bir test isteyebilir. Test sonucu negatif çıksa bile belirtiler ve temas öyküsüne göre değerlendirme yapılabilir; çünkü başka virüsler de benzer şikâyetlere yol açar.

Yapılabilecek testler

• Burun veya boğazdan alınan sürüntü örneğiyle yapılan PCR testi (virüsün genetik parçasını arar)
• Hızlı antijen testi (daha kısa sürede sonuç veren, virüs proteinlerini arayan test)
• Gerekirse evde kullanılan hızlı test kitleri; sonucun doğrulanması için sağlık kuruluşuna başvurulabilir
• Kan tahlilleri (iltihap göstergeleri ve genel durumun değerlendirilmesi için)
• Akciğer filmi veya gerektiğinde akciğer tomografisi
• Parmak ucundan oksijen ölçümü (kanınızdaki oksijen düzeyi hakkında fikir verir)

Randevunuzda neler beklenir

Sürüntü testi kısa sürer ve genellikle rahatsız edici değildir; birkaç saniyelik bir yanma veya gıdıklanma hissi olabilir. Sonuç, yapılan teste ve merkeze göre birkaç saat ile birkaç gün arasında çıkar. Test sonucunuzu beklerken kalabalık ortamlardan uzak durmanız, hem kendinizi hem çevrenizdekileri korumak açısından önemlidir.

Tedavi

Covid-19 tedavisi kişinin yaşına, genel sağlık durumuna ve belirtilerin ağırlığına göre planlanır. Hafif hastalığı olan çoğu kişi evde dinlenme, bol sıvı alma ve belirtileri rahatlatmaya yönelik önlemlerle iyileşir. Ağır hastalık riski yüksek olan kişilerde doktor, hastalığın seyrini hafifletmeye yardımcı olabilecek tedavileri değerlendirebilir; bu karar mutlaka bir sağlık profesyoneli tarafından verilir. Hastalık sırasında kullandığınız ilaçlarla ilgili her türlü soruyu eczacınıza veya doktorunuza yöneltmeniz en doğrusudur.

Evde kişisel bakım

• Evde dinlenin ve yeterince uyuyun
• Su, ayran, çorba gibi sıvıları sık sık ve az az tüketin
• Ateş veya ağrı için hangi ilacın size uygun olduğunu doktorunuza veya eczacınıza sorun; kendi başınıza ilaç kullanmayın
• Bulunduğunuz odayı günde birkaç kez havalandırın
• Kalabalık ortamlardan uzak durun ve evdeki diğer kişilerle mesafenizi koruyun
• Nefesinizi ve genel durumunuzu gün içinde düzenli olarak gözlemleyin
• Belirtiler kötüleşirse vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun

Tıbbi tedaviler

Hastanede veya ayaktan tedavide doktorlar öncelikle destekleyici bakım uygular: sıvı dengesinin sağlanması, ateşin ve ağrının kontrolü, gerekirse oksijen desteği. Ağır hastalık riski taşıyan kişilerde, hastalığın erken döneminde seyrini hafifletmeye yardımcı olabilecek bazı tedaviler doktor değerlendirmesiyle gündeme gelebilir. Bu tedavilerin kimin için uygun olduğu, olası yararları ve yan etkileri kişiye göre değişir; bu nedenle karar her zaman bir sağlık profesyoneli tarafından, sizin durumunuz ayrıntılı olarak değerlendirilerek verilir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Covid-19'un kendisi için cerrahi bir tedavi yoktur. Ancak çok nadir durumlarda hastalığın yol açtığı ciddi komplikasyonlar (örneğin bazı akciğer veya damar sorunları) cerrahi girişim gerektirebilir. Böyle bir durum söz konusuysa doktorunuz sizi ayrıntılı olarak bilgilendirir.

Bu durumla yaşamak

Hastalık sırasında günlük hayatı olabildiğince sade tutmak iyileşmeyi kolaylaştırır. Kendinize küçük hedefler koyun: bol sıvı içmek, düzenli aralıklarla dinlenmek, odayı havalandırmak. Belirtiler geçse bile ilk günlerde ağır işlerden ve yoğun egzersizden kaçının; enerjinizi yavaş yavaş geri kazanın. Evde başka biriyle yaşıyorsanız, mümkünse ayrı bir odada kalmak ve ortak alanlarda maske kullanmak bulaşma riskini azaltır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku saatleri belirleyin; iyileşme sırasında uyku bedenin onarımında önemli rol oynar
• Sigara içiyorsanız bırakmayı düşünün; aile hekiminiz bu konuda destek verebilir
• Alkol tüketimini sınırlayın
• Stresi azaltmak için nefes egzersizleri, hafif yürüyüşler veya sizi rahatlatan uğraşlar edinin
• İyileştikten sonra hareketinizi kademeli olarak artırın; bir anda eski temponuza dönmeyin

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme, iyileşme döneminde bedenin ihtiyaç duyduğu enerjiyi ve besin öğelerini sağlar. Sebze, meyve, tam tahıl, kuru baklagil, yumurta, et veya balık gibi protein kaynaklarını sof ranızdan eksik etmemeye çalışın. İştahınız yoksa büyük öğünler yerine sık ve küçük porsiyonlar tercih edin. Egzersize gelince: ateşiniz varken veya çok yorgunken dinlenmek daha doğrudur. Ateş düştükten ve kendinizi daha iyi hissettikten sonra kısa yürüyüşlerle başlayıp süreyi yavaşça artırabilirsiniz. Nefes darlığı, çarpıntı veya aşırı yorgunluk olursa durun ve doktorunuza danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süre evde kalmak, hastalık kaygısı ve sosyal temasın azalması kişiyi yalnız, kaygılı veya moralsiz hissettirebilir. Bu duygular çok yaygındır ve geçicidir. Kendinize karşı nazik olun, sevdiklerinizle telefon veya görüntülü görüşmelerle bağlantıda kalın ve gün içinde küçük bir rutin oluşturun. Kaygı, umutsuzluk veya uyku sorunları günlük yaşamınızı belirgin biçimde etkiliyorsa bir sağlık profesyonelinden destek istemekten çekinmeyin. Kendinize zarar verme düşünceleri gibi acil bir durum yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Önleme

Covid-19 tamamen ortadan kaldırılamasa da bulaşma ve ağır hastalık riski büyük ölçüde azaltılabilir. En etkili yöntemler; aşı olmak, kapalı ve kalabalık ortamlarda iyi havalandırma sağlamak, gerektiğinde maske kullanmak, elleri sık sık sabun ve suyla yıkamak ve hasta olduğunuzda evde kalarak başkalarını korumaktır. Salgın dönemlerinde Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerilerini takip etmek de yol gösterici olur.

Aşılar

Covid-19 aşıları, virüsle karşılaştığınızda bağışıklık sisteminizin daha hazırlıklı olmasını sağlar ve özellikle ağır hastalık, hastaneye yatış riskini azaltır. Zaman içinde bağışıklık azalabildiği ve virüs değişebildiği için bazı kişilere hatırlatma dozları önerilebilir. Hangi aşının sizin yaşınız, sağlık durumunuz ve hamilelik gibi özel durumlarınız için uygun olduğunu aile hekiminize veya eczacınıza sorabilirsiniz. Sağlık Bakanlığı'nın güncel aşı takvimi ve önerileri bu konuda en güvenilir kaynaktır.

Tarama programları

Covid-19 için rutin tarama testi önerilmez. Test genellikle belirti olduğunda, bir vakayla yakın temas sonrasında veya hastaneye yatış gibi özel durumlarda istenir. Belirtiniz varsa test yaptırmanın anlamı, hem kendinizi hem de çevrenizdekileri korumak ve gerekli önlemleri zamanında almaktır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Zatürre (akciğer iltihabı) ve kan oksijeninin düşmesi
• Nefes yetmezliği; bazı kişilerde hastanede oksijen veya solunum desteği gerekebilir
• Kalp, böbrek veya karaciğer gibi organlarda geçici ya da kalıcı etkiler
• Kan pıhtısı sorunları (bacak damarlarında veya akciğer damarlarında)
• Uzun süren yorgunluk, nefes darlığı ve konsantrasyon güçlüğü (halk arasında 'uzun Covid' olarak bilinen tablo)
• Özellikle yaşlı ve kronik hastalığı olan kişilerde mevcut hastalıkların ağırlaşması

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu ki Covid-19 geçiren kişilerin büyük çoğunluğu tamamen iyileşir ve günlük hayatına geri döner. Belirtilerin birkaç hafta sürmesi normaldir; yorgunluk bazen daha uzun sürebilir ama zamanla düzelir. Aşılar ve erken değerlendirme, ağır hastalık riskini belirgin biçimde azaltır. Kendinizi iyi hissetmediğiniz her noktada sağlık ekibinize danışmanız, süreci daha güvenli ve daha rahat geçirmenize yardımcı olur.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.