COVID-19'un Sağlık Hizmetlerine ve Tıbbi Araştırmalara Etkisi

Genel Bakış

COVID-19 salgını yalnızca bir solunum hastalığı olarak kalmadı; sağlık hizmetlerinin nasıl işlediğini ve tıbbi araştırmaların nasıl yapıldığını da baştan sona değiştirdi. Bu sayfa, salgının sağlık hizmetlerine erişim ve tıbbi araştırmalar üzerindeki etkilerini ve bunun bugün sizin için ne anlama geldiğini sade bir dille anlatır. Burada bir hastalık teşhisi değil, sağlık sisteminde yaşanan değişimler ele alınır.

Bu etki dünya genelinde hemen her ülkeyi ve hemen herkesi bir şekilde ilgilendirdi. Türkiye'de de Sağlık Bakanlığı'nın yönlendirmesiyle hastaneler, aile sağlığı merkezleri ve araştırma kurumları bu değişimden payını aldı. Yani bu konuda yaşadığınız zorluklar yalnız size özgü değil; çok yaygın bir deneyim.

Herkesi etkiledi, ancak en çok şu kişiler zorlandı: kronik hastalığı olanlar (kalp, akciğer, böbrek hastalığı, şeker hastalığı, kanser gibi), ileri yaştakiler, gebe kadınlar ve doğum sonrası dönemdeki anneler, aşı takvimi devam eden küçük çocuklar, yalnız yaşayanlar, sağlık kuruluşuna ulaşımı zor olanlar ve dil ya da internet engeli yaşayan kişiler.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Rutin kontrol randevunuzun iptal edilmesi veya ileri bir tarihe ertelenmesi
• Kronik hastalığınızın (örneğin tansiyon veya şeker hastalığı) takibinde aksama yaşanması
• Yeni başlayan bir şikâyet için nereye, hangi birime başvuracağınızı bilememe
• Randevu bulmakta zorlanma ve uzun bekleme listeleriyle karşılaşma
• Hastaneye veya sağlık ocağına gitme konusunda çekinme ya da kaygı duyma
• Telefon veya görüntülü görüşmede kendinizi tam olarak anlatamadığınızı düşünme
• Ertelenen tetkiklerin ardından sonuçların takibinde kopukluk yaşanması

Çocuklarda belirtiler

• Aşı takviminde gecikmeler yaşanması
• Büyüme, gelişme, göz ve dil takiplerinin atlanması
• Okul ve sosyal yaşamdaki değişimlere bağlı kaygı, uyku ve iştah değişiklikleri
• Diş kontrollerinin ihmal edilmesi
• Uzun süre ekran başında kalma ve hareketsizliğe bağlı şikâyetler

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Evde izolasyon nedeniyle hareketin azalması, kas gücü ve denge kaybı
• Kronik hastalık kontrollerinin ve ilaç düzenlemelerinin gecikmesi
• Unutkanlık, isteksizlik veya keyifsizliğin fark edilmemesi
• Sosyal bağların zayıflaması, yalnızlık ve umutsuzluk hissi
• Düşme korkusu nedeniyle daha da hareketsiz hale gelme

Nedenler

Ana nedenler

• Salgın döneminde sağlık çalışanlarının ve hastane yataklarının büyük ölçüde salgın hastalarına ayrılması
• Karantina ve kapanma önlemleri nedeniyle rutin hizmetlerin bir süre durması veya yavaşlaması
• İnsanların virüs kapma korkusuyla hastaneye gitmekten çekinmesi
• Enfeksiyon kontrolü için polikliniklerde günlük hasta sayısının azaltılması
• İlaç, tıbbi malzeme ve test tedarikinde yaşanan aksamalar
• Araştırmalarda laboratuvara, gönüllülere ve seyahate erişimin kısıtlanması

Risk faktörleri

• Kronik hastalığı olanlar (kalp, akciğer, böbrek hastalığı, şeker hastalığı, kanser)
• İleri yaş
• Gebelik ve doğum sonrası dönem
• Aşı takvimi devam eden küçük çocuklar
• İnternete veya telefona erişimi sınırlı olanlar
• Kırsal bölgede yaşayanlar veya ulaşım zorluğu çekenler
• Göçmenler ve dil engeli yaşayan kişiler
• Yalnız yaşayanlar ve sosyal desteği az olanlar

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, konuşma bozukluğu veya vücudun bir tarafında güçsüzlük varsa hemen 112'yi arayın; beklemeyin.
• Kontrol altına alınamayan şiddetli ağrı, durmayan kanama veya ani bilinç değişikliği varsa acil yardım isteyin.
• Kendinize zarar verme düşünceniz varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.
• Yüksek ateş birkaç günden uzun sürüyorsa veya giderek kötüleşiyorsanız aynı gün bir sağlık kuruluşuna başvurun.
• Kronik hastalığınızın belirtileri hızla kötüleşiyorsa (örneğin tansiyon veya şeker değerleri kontrolsüzse) aynı gün doktorunuza ulaşın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Salgın döneminde ertelenen kontrol randevunuzu hâlâ yaptırmadıysanız, yeni bir randevu alın.
• Aşı takviminizde veya çocuğunuzun aşı takviminde eksik varsa aile sağlığı merkezinize başvurun.
• Kronik hastalığınız için düzenli takip ve ilaç gözden geçirmesi zamanı geldiyse planlayın.
• Birkaç haftadan uzun süren yorgunluk, kilo kaybı, ağrı veya ruh hali değişikliği varsa bir hekimle konuşun.
• Kanser taramaları, göz ve diş kontrolleri gibi düzenli izlemleri ihmal ettiyseniz yeniden planlayın.
• Uzun süredir görmediğiniz bir hekiminiz varsa, sadece 'iyi miyim' kontrolü için bile olsa randevu alın.

Tanı

Burada söz konusu olan bir hastalığın teşhisi değil, sağlık ihtiyaçlarınızın nasıl değerlendirildiğidir. Salgın sonrasında birçok sağlık kuruluşu önce kısa bir telefon veya görüntülü görüşmeyle durumunuzu değerlendiriyor. Buna 'ön değerlendirme' ya da 'triyaj' denir; yani hangi hastanın ne kadar acil olduğunu anlamak için yapılan bir sıralama. Bu görüşmede şikâyetleriniz dinlenir ve muayene gerekiyorsa yüz yüze randevu planlanır.

Yapılabilecek testler

• Tansiyon, nabız, ateş ve kilo gibi temel ölçümler
• Kan ve idrar tahlilleri gibi rutin laboratuvar testleri
• Kronik hastalık takibi için düzenli aralıklarla yapılan kontroller
• Yaş ve cinsiyete uygun kanser taramaları
• Aşı kayıtlarının gözden geçirilmesi ve eksiklerin belirlenmesi
• Gerekirse görüntüleme tetkikleri (doktorunuz uygun görürse)

Randevunuzda neler beklenir

Randevunuz öncesinde kısa bir telefon görüşmesi yapılabilir; bu, zamanınızı boşa harcamamanız için iyi bir fırsattır. Yüz yüze görüşmede bekleme süreleri salgın öncesine göre daha uzun olabilir; sabırlı olmak ve randevunuza zamanında gelmek süreci kolaylaştırır. Yanınızda ilaç listenizi, varsa önceki tahlil sonuçlarınızı ve sorularınızı yazdığınız bir not bulundurmanız çok işe yarar. Görüşmede anlamadığınız bir şey olursa sormaktan çekinmeyin; bu sizin hakkınız.

Tedavi

Bu konuda 'tedavi' dediğimiz şey aslında sağlık hizmetinin yeniden düzenlenmesidir. Birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de sağlık sistemi artık karma bir model kullanıyor: bazı görüşmeler telefonla, bazıları yüz yüze yapılıyor. Bu, hem sağlık çalışanlarının yükünü azaltıyor hem de size zaman kazandırıyor. Önemli olan, sizin için hangi yolun doğru olduğunu doktorunuzla birlikte belirlemek.

Evde kişisel bakım

• İlaçlarınızın ve aşılarınızın güncel bir listesini tutun; randevuya götürün.
• Randevu öncesi sorularınızı yazın; görüşmede unutmak çok kolay.
• Kronik hastalığınız varsa evde tansiyon veya şeker ölçümü gibi basit takipleri düzenli yapın ve not edin.
• Aile sağlığı merkezinizle bağınızı koparmayın; ilk başvuru için iyi bir kapıdır.
• Belirtilerinizi kısa notlar halinde kaydedin; bu, doktorunuzun karar vermesini kolaylaştırır.
• Görüntülü görüşme yapacaksanız sessiz ve iyi ışıklı bir yer seçin, belgelerinizi yanınıza alın.
• Reçetesiz ürünler dahil kullandığınız her şeyi hekiminize söyleyin.

Tıbbi tedaviler

Doktorunuz gerekli gördüğünde ilaç tedavisi düzenleyebilir veya mevcut tedavinizi güncelleyebilir. Bu sayfa belirli bir ilaç adı, doz veya marka önermez; çünkü uygun tedavi kişiye, hastalığa ve mevcut sağlık durumuna göre değişir. İlaçlarınızla ilgili sorularınızı eczacınıza veya hekiminize danışın. Salgın döneminde bazı kronik hastalık takipleri aksadığı için, mevcut tedavinizin hâlâ size uygun olup olmadığını düzenli olarak gözden geçirmek önemlidir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Salgın sırasında acil olmayan (elektif) ameliyatların çoğu ertelendi ve bugün birçok ülkede bu ameliyatlar için birikmiş bir sıra var. Doktorunuz ameliyat önerdiyse, zamanlamayı ve öncelik sırasını onunla konuşabilirsiniz. Ameliyat kararı her zaman kişiye özel verilir; acele etmeniz ya da ertelemeniz gerektiğini yalnızca sizi muayene eden hekim söyleyebilir.

Bu durumla yaşamak

Salgın sonrası sağlık hizmetleriyle ilişkinizi yeniden kurmak biraz zaman alabilir. Kendinize küçük hedefler koyun: bu hafta bir randevu almak, eksik bir aşıyı sormak veya ertelediğiniz bir tahlili yaptırmak gibi. Sağlık sistemi yoğun olduğu için bazen birkaç kez aramanız gerekebilir; bu sizin hatanız değil, sistemin bugünkü gerçeği. Israrcı ve nazik olmak çoğu zaman işe yarar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Günlük hareketi hayatınıza yerleştirin; kısa yürüyüşler bile kas gücünü ve ruh halini destekler.
• Uyku düzeninizi korumaya çalışın; düzenli uyku bağışıklığı ve ruh sağlığını destekler.
• Sigara içiyorsanız bırakmak için destek isteyin; bu konuda yardım almak mümkün.
• Sosyal bağlarınızı sürdürün; yalnızlık sağlığı doğrudan etkiler.
• El hijyeni ve kapalı alanlarda havalandırma gibi salgın döneminden kalan iyi alışkanlıkları koruyun.
• Sağlık belgelerinizi tek bir yerde toplayın; acil durumda işinizi kolaylaştırır.

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenme ve düzenli hareket, hem kronik hastalıkların yönetiminde hem de salgın sonrası toparlanmada en güçlü araçlarınızdır. Tabakta sebze ve meyveye yer açın, işlenmiş gıdaları sınırlayın, yeterli su için. Harekete başlarken küçük adımlarla ilerleyin: önce kısa yürüyüşler, sonra hafif kuvvet çalışmaları. Kalp, akciğer veya eklem sorununuz varsa yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Salgın dönemi birçok kişide kaygı, yorgunluk, umutsuzluk ve sosyal kopukluk bıraktı; sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan aksaklıklar da bu duyguları besleyebilir. Bu duygular anlaşılır ve yalnız değilsiniz. Kendinizi uzun süre keyifsiz, umutsuz veya uykusuz hissediyorsanız bir sağlık çalışanıyla konuşun; ruh sağlığı da en az beden sağlığı kadar tedavi edilebilir bir konudur. Kendinize zarar verme düşünceniz olursa lütfen vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin; kriz desteği almak önemli bir adımdır.

Önleme

Yeni bir salgının sağlık sistemi üzerindeki etkisini tamamen önlemek mümkün değil, ancak bu etkiyi azaltmak mümkün. Bunun en önemli yolu, sağlık hizmetlerini aksatmamak: rutin kontrolleri, aşıları ve taramaları ertelememek. Ayrıca el hijyeni, kapalı alanların havalandırılması ve hasta olduğunuzda kalabalığa girmemek gibi basit alışkanlıklar hem sizi hem çevrenizdekileri korur.

Aşılar

Aşılar, salgın döneminde sağlık sistemini ayakta tutan en önemli araçlardan biri oldu. COVID-19 aşısı dahil olmak üzere hangi aşıların size veya çocuğunuza uygun olduğunu, zamanlamasını ve eksiklerinizi hekiminiz veya aile sağlığı merkezinizle konuşun. Türkiye'de aşı uygulamaları Sağlık Bakanlığı'nın güncel önerilerine göre yapılır. Bu sayfa belirli bir aşı markası önermez.

Tarama programları

Salgın döneminde ertelenen taramalar bugün hâlâ açık bir konu. Yaşınıza ve cinsiyetinize uygun kanser taramaları, tansiyon ve şeker kontrolü, göz ve diş muayeneleri ihmal edilmemeli. Ne zaman ve hangi sıklıkta taranacağınızı hekiminizle birlikte belirleyin; erken fark edilen sorunlar çoğu zaman daha kolay yönetilir.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Kronik hastalıkların kontrolünün bozulması ve ciddi komplikasyon riskinin artması
• Kanser gibi hastalıkların daha geç evrede fark edilmesi
• Aşılarla önlenebilir hastalıkların yeniden görülmeye başlaması
• Tedavi edilmeyen ruh sağlığı sorunlarının derinleşmesi
• Sosyal izolasyonun getirdiği hareketsizlik, kas kaybı ve düşme riski
• Ertelenen işlemler nedeniyle ameliyat ve tetkik sıralarının daha da uzaması

Uzun vadeli görünüm

İyi haber şu: sağlık sistemleri bu deneyimden çok şey öğrendi. Uzaktan görüşme, hızlı veri paylaşımı ve daha esnek çalışma biçimleri artık kalıcı hale geldi. Sizin yapabileceğiniz en güçlü şey, sağlığınızı takip etmeyi sürdürmek ve ertelediğiniz kontrolleri yeniden planlamak. Geç kalmış değilsiniz; bugün atacağınız küçük bir adım, yarının sağlığı için gerçek bir fark yaratır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.