Baş Dönmesiyle Baş Etmek

Genel Bakış

Baş dönmesi, kişinin kendisinin ya da çevresinin dönüyormuş gibi hissetmesi, sersemlik yaşaması veya dengesini kaybetmesi durumudur. Halk arasında her türlü sersemlik hissine 'baş dönmesi' dense de aslında birkaç farklı his vardır: 'Vertigo' (dönme hissi) gerçekten etrafın ya da kişinin kendi etrafında dönüyormuş gibi hissetmesidir; 'sersemlik' ise başın hafiflemesi, göz kararması, bayılacakmış gibi olma halidir; 'denge bozukluğu' ise ayakta dururken ya da yürürken sallanma, dengesizlik hissidir. Bu hislerin hangisi olduğunu anlamak, nedenini bulmak için önemli bir ipucudur. Baş dönmesi çoğu zaman tehlikeli değildir ve nedeni bulunup düzeltilebilir; ancak bazı durumlarda altta yatan daha ciddi bir sorunun işareti olabilir. Bu yüzden geçmeyen ya da tekrarlayan baş dönmelerinde bir sağlık kuruluşuna başvurmak önemlidir.

Evet, çok yaygındır. Her yaşta görülebilir ve insanların büyük bir kısmı hayatlarında en az bir kez baş dönmesi yaşar. Yaş ilerledikçe sıklığı artar.

Herkesi etkileyebilir. İleri yaşta, daha önce kulak veya denge sorunu yaşamış olanlarda, tansiyonu düşük olanlarda, yeterince su içmeyenlerde, kaygı ve stresle yoğun yaşayanlarda ve bazı ilaçları kullananlarda daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Etrafın ya da kendinin dönüyormuş gibi hissetmesi (dönme hissi)
• Başta hafiflik, göz kararması, bayılacakmış gibi olma
• Ayakta dururken veya yürürken sallanma, dengesizlik
• Bulantı, bazen kusma
• Terleme, yüzde solukluk, soğuk terleme
• Kulakta çınlama veya uğultu
• Kulakta dolgunluk hissi
• İşitmede azalma veya geçici duyma zorluğu
• Bazı baş hareketleriyle (yatakta dönerken, başı kaldırırken) tetiklenen kısa dönme atakları
• Gözlerde istemsiz hareketler (kişinin kendisi fark etmeyebilir, muayenede görülür)
• Dikkatini toplamakta zorlanma, halsizlik

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklar baş dönmesini her zaman 'dönüyor' diye ifade edemez; baş ağrısı, bulantı, karın ağrısı veya okula gitmek istememe şeklinde anlatabilir
• Dengesini kaybedip sık düşme veya bir yere tutunma ihtiyacı
• Mide bulantısı ve kusma
• Hareketsiz oyunlardan, araba yolculuğundan veya ekran başında uzun kalmaktan sonra şikâyet
• Yorgunluk, soluk görünüm, iştah azalması
• Kulak ağrısı veya kulak akıntısıyla birlikte görülen dengesizlik

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Denge kaybı ve düşme korkusu, düşme riskinin artması
• Özellikle ayağa kalkarken göz kararması (tansiyonun ani düşmesi)
• Yürürken bir yere tutunma ihtiyacı, adımların küçülmesi
• İlaç sayısı arttıkça baş dönmesinin sıklaşması
• Baş dönmesinin yol açtığı kırık, çürük gibi yaralanmalar
• Şikâyeti küçümseme ve 'yaşlılık işte' diyerek doktora gitmeme eğilimi

Nedenler

Ana nedenler

• İç kulaktaki denge kristallerinin yerinden oynaması (iyi huylu pozisyonel baş dönmesi olarak bilinir; yatakta dönerken kısa süreli şiddetli dönme hissi olur)
• Denge sinirinin iltihabı (vestibüler nörit; genelde günler süren şiddetli dönme hissi, bulantı ve dengesizlik yapar)
• İç kulak sıvı basıncının artması (Meniere hastalığı; dönme atakları, kulakta uğultu ve işitme dalgalanması ile seyreder)
• Ayağa kalkınca tansiyonun ani düşmesi (ortostatik hipotansiyon)
• Susuz kalma ve sıcak çarpması
• Kansızlık (demir eksikliği gibi nedenlerle kan değerlerinin düşmesi)
• Kan şekerinin düşmesi veya düzensiz seyretmesi
• Bazı ilaçların yan etkisi (tansiyon, sakinleştirici, alerji ve idrar söktürücü ilaçlar gibi) — ilacınızı asla kendi başınıza bırakmayın, doktorunuza danışın
• Kaygı, panik ve uzun süreli stres
• Boyun kaslarının gerginliği ve boyun kaynaklı dengesizlik
• Migren ile ilişkili baş dönmesi
• Kalp ritim bozuklukları ve kalp kapak sorunları
• Nadiren beyin ve sinir sistemiyle ilgili sorunlar (felç gibi acil durumlar bu gruba girer)

Risk faktörleri

• İleri yaş
• Daha önce kulak iltihabı, kulak çınlaması veya denge sorunu yaşamış olmak
• Kafa travması öyküsü
• Tansiyonu düşük olmak veya tansiyon ilacı kullanmak
• Yeterince su içmemek, aşırı sıcakta bulunmak
• Uzun süre ayakta kalmak veya ani ayağa kalkmak
• Kansızlık, tiroid sorunları, diyabet gibi kronik hastalıklar
• Birden fazla ilaç kullanmak
• Yoğun kaygı, panik bozukluk, uykusuzluk
• Alkol kullanımı
• Hareketsiz yaşam ve zayıf kas gücü

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Baş dönmesiyle birlikte konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük varsa hemen 112'yi arayın
• Ani görme kaybı, çift görme veya şiddetli baş ağrısı varsa hemen 112'yi arayın
• Bayılma, bilinç bulanıklığı veya göğüs ağrısı varsa hemen 112'yi arayın
• Kulakta ani işitme kaybı olduysa aynı gün kulak burun boğaz hekimine başvurun
• Sürekli kusma nedeniyle su bile içemiyorsanız aynı gün sağlık kuruluşuna gidin
• Düşme veya kafa çarpması sonrası baş dönmesi başladıysa aynı gün değerlendirilmelidir

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Tekrarlayan veya haftalar içinde geçmeyen baş dönmesi
• Ayağa kalkınca sık sık göz kararması olması
• Kulakta çınlama, uğultu veya dolgunluk hissiyle birlikte dengesizlik
• Günlük işleri, araba kullanmayı veya yürümeyi zorlaştıran denge sorunu
• Baş dönmesi nedeniyle düşme korkusu gelişmesi ve hareketlerin kısıtlanması
• Yeni başlayan bir ilaçtan sonra ortaya çıkan sersemlik
• Baş dönmesiyle birlikte halsizlik, solukluk veya çarpıntı fark etmek

Tanı

Tanı çoğunlukla ayrıntılı bir görüşme ve basit bir muayene ile konur. Doktorunuz önce şikâyetinizi dinler: dönme hissi mi yoksa sersemlik mi olduğunu, ne kadar sürdüğünü, nelerin tetiklediğini, birlikte kulak çınlaması, işitme azalması, bulantı veya baş ağrısı olup olmadığını sorar. Ardından tansiyonunuzu yatar ve ayakta ölçer, kalbinizi dinler, kulaklarınıza ve gözlerinize bakar, denge ve yürüyüşünüzü değerlendirir. Bazı baş hareketleri yaptırılarak dönme hissinin tetiklenip tetiklenmediğine bakılır. Bu bilgiler çoğu zaman nedenin hangi grup olduğunu göstermeye yeter.

Yapılabilecek testler

• Yatar ve ayakta tansiyon ölçümü
• Kan sayımı ve demir gibi kansızlık göstergeleri
• Kan şekeri ve bazı hormon testleri
• Kulak muayenesi ve gerekirse işitme testi (odyometri)
• Göz hareketlerinin incelenmesi (doktorun özel gözlük veya kamera ile bakması)
• Pozisyon değişiklikleriyle yapılan denge testleri
• Gerekirse kalp ritmini değerlendiren testler (elektrokardiyografi, ritim izleme)
• Nadiren beyin ve kulak yapılarını görüntüleyen tetkikler (tomografi veya emar)
• Bazı durumlarda denge merkezini değerlendiren özel testler

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle kısa sürer ve ağrı vermez; en rahatsız edici kısım muayene sırasında kısa süreli bir dönme hissi yaşamak olabilir, bu birkaç saniyede geçer. Doktorunuz sizi muayene masasına yatırıp başınızı çevirebilir; bu, dönme hissinin hangi kulaktan kaynaklandığını anlamaya yardımcı olur. Herkesin aynı testlere ihtiyacı yoktur; doktorunuz şikâyetinize göre gerekli olanları seçer. İlk görüşmede kesin neden bulunamazsa takip ve ek değerlendirme önerilebilir; bu olağan bir durumdur.

Tedavi

Tedavi tamamen nedene bağlıdır; bu yüzden önce nedenin anlaşılması gerekir. Bazı durumlarda tek bir muayene sırasında yapılan basit bir pozisyon manevrası şikâyeti büyük ölçüde düzeltebilir; bazı durumlarda ise sıvı alımını düzenlemek, tansiyonu dengelemek, kansızlığı tedavi etmek veya kullanılan ilaçları gözden geçirmek yeterli olur. Denge şikâyeti sürdüğünde, dengeyi yeniden eğitmeye yönelik egzersiz programları (vestibüler rehabilitasyon) çok işe yarar. Amaç, kişinin günlük yaşamına güvenle dönebilmesidir.

Evde kişisel bakım

• Baş dönmesi geldiğinde hemen oturun veya bir yere tutunun; düşmemek için güvenli bir pozisyon alın
• Yataktan kalkarken yavaş hareket edin: önce yan dönün, birkaç saniye oturun, sonra ayağa kalkın
• Gün içinde düzenli ve yeterli su için; çok sıcak ortamlardan kaçının
• Öğün atlamayın; uzun süre aç kalmak kan şekerini düşürebilir
• Ev içinde tutunma yerleri, kaymayan paspaslar ve iyi aydınlatma kullanın; gece için küçük bir gece lambası yararlı olur
• Baş dönmesi sürerken araba sürmeyin, merdiven çıkmayın, yüksekte çalışmayın
• Ani baş hareketlerinden, hızlı eğilip kalkmaktan kaçının
• Alkol ve aşırı kafeinden uzak durun; bunlar şikâyeti artırabilir
• Şikâyetlerinizi, ne zaman ve neyin tetiklediğini kısa notlar halinde kaydedin; doktorunuza çok yardımcı olur
• Kullandığınız tüm ilaçları (reçetesiz olanlar ve bitkisel ürünler dâhil) doktorunuza ve eczacınıza söyleyin

Tıbbi tedaviler

Tedavi yaklaşımı nedene göre planlanır. İç kulak kristallerinin yerinden oynamasına bağlı baş dönmesinde, doktorun muayene sırasında uyguladığı özel baş ve gövde pozisyon hareketleri (manevralar) çoğu zaman çok etkilidir ve kişi bu hareketleri evde de sürdürebilir. Denge siniri iltihabı gibi durumlarda dinlenme, bulantıyı azaltmaya yönelik destekleyici yaklaşımlar ve zamanla iyileşme beklenir; hekim uygun gördüğünde bazı ilaçlar reçete edilebilir, ancak bu ilaçların adı ve dozu yalnızca doktorunuz tarafından belirlenmelidir. Tansiyon düşüklüğü, kansızlık veya tiroid gibi nedenler varsa asıl sorun tedavi edilir. Kaygı ve stresin eşlik ettiği durumlarda psikolojik destek ve gevşeme teknikleri faydalı olabilir. Denge egzersizleri (vestibüler rehabilitasyon), şikâyet sürdüğünde beynin dengeyi yeniden öğrenmesine yardımcı olan ve çoğu kişide işe yarayan bir yöntemdir. Hangi yaklaşımın size uygun olduğunu mutlaka bir sağlık profesyoneliyle birlikte belirleyin; ilaçları kendi başınıza başlatmayın veya bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Cerrahi tedavi çok nadiren gerekir. Genellikle altta yatan ciddi bir sorun (örneğin bazı iç kulak hastalıkları veya nadir tümörler) saptandığında ve diğer tedaviler yeterli olmadığında düşünülür. Bu tür kararlar kulak burun boğaz ve nöroloji uzmanlarının birlikte değerlendirmesiyle alınır.

Bu durumla yaşamak

Baş dönmesiyle yaşarken en önemli konu güvenliktir. Hareketlerinizi yavaşlatmak, ev içinde tutunma yerleri kullanmak ve ani pozisyon değişikliklerinden kaçınmak düşme riskini belirgin şekilde azaltır. Şikâyetin ne zaman arttığını fark etmek de işinizi kolaylaştırır: örneğin sabahları yataktan kalkarken oluyorsa kalkış biçiminizi değiştirmek, uzun süre ayakta kalınca oluyorsa ara ara oturmak yararlı olur. Baş dönmesi atakları sırasında yanınızda birinin olması ya da telefonunuzun erişilebilir olması kendinizi daha güvende hissetmenizi sağlar. Şikâyetlerinizi not etmek ve kontrolleri aksatmamak süreci daha yönetilebilir kılar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli uyku; yetersiz uyku hem baş dönmesini hem kaygıyı artırabilir
• Sigara kullanmamak, alkolü sınırlamak
• Düzenli ve hafif-orta düzeyde hareket; kas gücünü korumak dengeye yardımcı olur
• Stres yönetimi: nefes egzersizleri, yürüyüş, gevşeme teknikleri
• Ev içinde düzen ve güvenlik: dağınıklığı azaltmak, kablolara takılmayı önlemek
• Uygun ayakkabı seçimi; kaymayan tabanlı, topuklu olmayan ayakkabılar
• Görme ve işitme kontrollerini ihmal etmemek; iyi görememek veya duyamamak dengeyi etkiler
• Sıcak havalarda ağır efor sarf etmemek ve gölgede dinlenmek

Diyet ve egzersiz

Yeterli ve düzenli sıvı alımı en önemli noktalardan biridir; gün boyunca azar azar su içmek, özellikle sıcak havalarda ve egzersiz sırasında susuz kalmamak gerekir. Öğünleri atlamamak, kan şekerinin dengeli seyretmesine yardımcı olur. Tuz ve kafein konusunda kişiye özel öneriler olabilir; örneğin bazı iç kulak hastalıklarında tuz alımı sınırlandırılabilir, ancak bu kararı doktorunuz vermelidir. Düzenli, kademeli egzersiz hem genel sağlık hem denge için faydalıdır; yürüyüş, hafif kuvvet çalışmaları ve doktorunuzun önerdiği denge egzersizleri iyi bir başlangıçtır. Baş dönmesi sırasında egzersizi bırakıp dinlenin ve şikâyet geçtikten sonra yavaşça yeniden başlayın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Baş dönmesi yalnızca bedeni değil, ruh halini de etkiler. Birçok kişi 'ya tekrar olursa' diye endişelenir, kalabalıktan, yalnız kalmaktan, araba kullanmaktan veya merdiven çıkmaktan kaçınmaya başlar. Bu kaçınma zamanla hareketin azalmasına, kasların zayıflamasına ve dengesizliğin artmasına yol açabilir; yani bir kısır döngü oluşabilir. Kaygı ve baş dönmesi birbirini besleyebilir; bu çok yaygın ve anlaşılır bir durumdur. Böyle bir döngüde olduğunuzu düşünüyorsanız bunu doktorunuzla paylaşın; uygun destekle bu döngü kırılabilir. Kendinizi çok kaygılı, umutsuz veya günlük yaşamı sürdürmekte zorlanıyor hissederken yalnız kalmayın; bir sağlık profesyoneline başvurun. Kendinize veya bir başkasına zarar verme düşünceleri varsa hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Türkiye'de acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayabilirsiniz.

Önleme

Her baş dönmesi önlenemez, çünkü nedenler çok çeşitlidir; ancak sık görülen bazı nedenler açısından riskinizi azaltabilirsiniz. Yeterli sıvı almak, öğün atlamamak, ayağa yavaş kalkmak, tansiyonunuzu düzenli kontrol ettirmek, kullandığınız ilaçları doktorunuzla gözden geçirmek ve düzenli hareket etmek koruyucu adımlardır. Daha önce iç kulak kristallerine bağlı baş dönmesi yaşadıysanız doktorunuzun önerdiği egzersizleri sürdürmek tekrarlama olasılığını azaltabilir. Ev kazalarını önlemek için alınacak basit güvenlik önlemleri de baş dönmesinin yol açabileceği yaralanmaları engeller.

Aşılar

Baş dönmesini önleyen bir aşı yoktur. Ancak kulak ve solunum yolu enfeksiyonları bazen denge sorunlarını tetikleyebildiği için, yaşına ve sağlık durumuna uygun önerilen aşıları doktorunuzla konuşmanız genel sağlığınız açısından faydalı olabilir.

Tarama programları

Baş dönmesi için rutin bir tarama testi yoktur. Bununla birlikte tansiyon, kan şekeri, kansızlık ve tiroid gibi baş dönmesini etkileyebilecek durumların düzenli sağlık kontrollerinde izlenmesi önemlidir. Aile hekiminizle düzenli kontrollerinizi planlayabilir, görme ve işitme değerlendirmelerinizi ihmal etmeyebilirsiniz.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Düşme ve buna bağlı kırık, çürük, baş yaralanması gibi kazalar; özellikle ileri yaşta risk daha yüksektir
• Düşme korkusu nedeniyle hareketin azalması, kasların zayıflaması ve dengesizliğin artması
• Günlük işlerin, çalışmanın, araba kullanmanın zorlaşması ve yaşam kalitesinin düşmesi
• Sürekli kaygı, panik ve sosyal ortamlardan uzaklaşma
• Altta yatan bir sorunun (kansızlık, kalp ritim bozukluğu, tansiyon düşüklüğü gibi) fark edilmeden ilerlemesi
• Nadiren, baş dönmesinin asıl nedeni tedavi edilmediğinde daha ciddi bir hastalığın gözden kaçması

Uzun vadeli görünüm

Genel olarak umut verici bir durumdur: baş dönmesinin sık görülen nedenleri doğru değerlendirme ve uygun yaklaşımla büyük ölçüde düzelir veya kontrol altına alınır. Bazı kişilerde şikâyet dönem dönem tekrarlayabilir, ancak bu genellikle yönetilebilir bir durumdur. Önemli olan şikâyeti ciddiye almak ve bir sağlık profesyoneline danışmak; çoğu kişi zamanla günlük yaşamına güvenle geri döner.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.