Dolaşım Bozukluğunu Anlamak

Genel Bakış

Dolaşım bozukluğu, kanın vücudun bazı bölgelerine — en sık eller, ayaklar ve bacaklara — yeterince ulaşamaması durumudur. Kanı, oksijen ve besini taşıyan bir kurye gibi düşünebilirsiniz. Damarlar daraldığında, sertleştiğinde ya da tıkandığında bu taşıma yavaşlar; dokular ihtiyaç duydukları oksijeni yeterince alamaz. Bunun sonucunda genellikle soğukluk, uyuşma, ağrı ya da yaraların geç iyileşmesi gibi belirtiler ortaya çıkar. Dolaşım bozukluğu çoğu zaman tek başına bir hastalık değil, altta yatan başka bir sorunun (damar sertleşmesi, şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya damar tıkanıklığı gibi) habercisidir.

Oldukça yaygındır. Özellikle 50 yaş üzerindeki yetişkinlerde, sigara içenlerde ve şeker hastalığı olanlarda sık görülür. Bacak damarlarını ilgilendiren dolaşım sorunları sanıldığından çok daha yaygındır ve çoğu zaman kalp ile beyin damarlarındaki sorunlarla birlikte seyreder. Yani bacaklarda fark edilen bir sorun, kalbin ve beynin de değerlendirilmesi için iyi bir fırsat olabilir.

Herkesi etkileyebilir; ancak en çok orta ve ileri yaştaki yetişkinleri, uzun süre sigara içenleri, şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterolü olanları, hareketsiz yaşam sürenleri ve ailesinde damar hastalığı öyküsü bulunanları etkiler. Ellerde ve ayaklarda soğukluk ve renk değişimiyle seyreden Raynaud durumu ise genç kadınlarda daha sık görülür.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Ellerde ve ayaklarda sürekli soğukluk hissi
• Uyuşma, karıncalanma veya iğnelenme hissi
• Yürürken bacakta ya da baldırda kramp şeklinde ağrı; dinlenince geçmesi
• Parmaklarda ve tırnak yatağında solukluk, morarma ya da renk değişimi
• Ciltte kuruluk, incelme, parlaklık veya bacakta seyrek tüylenme
• İyileşmeyen yaralar; özellikle ayak parmakları, topuk ve bilek çevresinde
• Ayak nabızlarının zor alınması
• Bacaklarda ağırlık ve çabuk yorulma hissi
• Soğuk havada ya da stres altında parmakların önce beyazlayıp sonra morarması (Raynaud)
• Bacaklarda ve ayaklarda şişme (daha çok toplardamar kaynaklı sorunlarda)

Çocuklarda belirtiler

• Çocuklarda dolaşım bozukluğu yetişkinlere göre daha nadirdir.
• Ellerin ve ayakların sürekli soğuk olması çoğu zaman normaldir ve büyümeyle birlikte azalır.
• Beslenirken çabuk yorulma, emmede zorlanma veya kilo almakta güçlük
• Dudakta, tırnak yatağında ya da ciltte morarma
• Soğukta parmak uçlarının beyazlaması veya morarması
• Yürümeye başladıktan sonra sık sık durup dinlenme isteği
• Bir çocukta bu belirtiler varsa mutlaka bir çocuk hekimine danışılmalıdır.

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Belirtiler daha silik olabilir; kişi ağrıyı yaşlılığa bağlayıp fark etmeyebilir.
• Yürüme mesafesinin kısalması ve çabuk yorulma
• Ayaklarda iyileşmeyen yaralar, nasır ve tırnak sorunları
• Bacaklarda ve ayaklarda şişlik (ödem)
• Yatarken ya da dinlenirken geçmeyen bacak ağrısı
• Baş dönmesi ve düşme riskinde artış
• Şeker hastalığı olan yaşlılarda ayak yaraları çok daha hızlı ilerleyebilir.

Nedenler

Ana nedenler

• Damar sertleşmesi (ateroskleroz): damar duvarlarında yağ, kolesterol ve kireç birikmesi
• Bacak atardamarlarının daralması ya da tıkanması
• Şeker hastalığının küçük ve büyük damarlarda yaptığı hasar
• Yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol
• Kan pıhtısı nedeniyle damarın aniden tıkanması
• Sigara kullanımı; damarları büzerek ve sertleştirerek kan akışını azaltır
• Soğuk, stres veya bazı romatizmal durumlarda damarların aşırı büzülmesi (Raynaud)
• Toplardamar yetmezliği ve varisler; kanın bacakta göllenmesine yol açar
• Uzun süre hareketsiz kalma (uzun yolculuklar, yatak istirahati)

Risk faktörleri

• Sigara ve tütün ürünleri kullanmak
• Şeker hastalığı (diyabet)
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol ve trigliserid düzeyleri
• İleri yaş
• Ailede damar hastalığı, kalp krizi veya inme öyküsü
• Fazla kilo ve obezite
• Hareketsiz yaşam tarzı
• Dengesiz ve işlenmiş gıdalardan zengin beslenme
• Kronik böbrek hastalığı
• Yoğun ve sürekli stres, uyku yetersizliği

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Bacakta ani şişme, ağrı ve ısı artışı varsa
• Ayakta veya parmakta ani morarma, siyahlaşma ya da his kaybı varsa
• Dinlenirken bile geçmeyen bacak ağrısı varsa
• İyileşmeyen, akıntılı veya kötü kokan bir yara varsa
• Şeker hastalığınız varsa ve ayağınızda yeni bir yara, kızarıklık ya da nasır fark ettiyseniz

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Elleriniz veya ayaklarınız haftalardır sürekli soğuk ve uyuşuk ise
• Yürüme mesafesiniz zamanla kısaldıysa ya da yürürken düzenli olarak durup dinlenme ihtiyacı duyuyorsanız
• Parmaklarınız soğukta belirgin şekilde beyazlayıp morarıyorsa
• Bacaklarınızda sürekli ağırlık, yorgunluk veya şişlik varsa
• Ailenizde damar hastalığı ya da erken yaşta kalp krizi öyküsü varsa
• Şeker hastalığı, yüksek tansiyon veya yüksek kolesterol tanınız varsa ve düzenli kontrolünüz geciktiyse

Tanı

Tanı genellikle basit bir muayeneyle başlar. Hekiminiz belirtilerinizi ve öykünüzü dinler, ellerinizdeki ve ayaklarınızdaki nabzı kontrol eder, cildin rengini, ısısını ve yara olup olmadığını değerlendirir. Ardından bacak ve koldaki kan basıncını karşılaştıran basit bir ölçüm ve damarları görüntüleyen ultrasonografi çoğu zaman yeterli olur. Gerektiğinde altta yatan nedenleri anlamak için kan tahlilleri ve kalp değerlendirmesi eklenir.

Yapılabilecek testler

• Fizik muayene ve el-ayak nabızlarının kontrolü
• Ayak bileği-kol indeksi (ABI): bacak ve koldaki tansiyonu karşılaştıran, ağrısız bir ölçüm
• Doppler ultrasonografi: damarlardaki kan akışını ses dalgalarıyla görüntüler
• Kan tahlilleri: kan şekeri, kolesterol, böbrek işlevleri ve bazı pıhtılaşma göstergeleri
• EKG ve gerekirse efor testi; kalp damarları da değerlendirilir
• Bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans anjiyografi
• Gerekli görülürse klasik anjiyografi: damar içine boya verilerek yapılan görüntüleme

Randevunuzda neler beklenir

Çoğu kişide tanı birkaç muayene ve testle konur. Testler genellikle ağrısızdır; tansiyon manşonu biraz sıkabilir, ultrasonografide soğuk jel hissi olabilir. Sonuçlar hem altta yatan nedeni hem de sorunun ne kadar ilerlediğini gösterir. Hekiminiz bu bilgilere göre size özel bir takip ve tedavi planı çizer; sorularınızı sormaktan çekinmeyin.

Tedavi

Tedavinin amacı iki yönlüdür: kan akışını iyileştirmek ve altta yatan nedeni (şeker hastalığı, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol gibi) kontrol altına almak. Çoğu kişide en büyük farkı yaşam tarzı değişiklikleri ve düzenli takip yaratır. Tedavi planınız mutlaka hekiminizle birlikte, sizin günlük hayatınıza uygun şekilde belirlenmelidir. Bu içerik genel bilgi amaçlıdır; kişisel tanı ve tedavi yerine geçmez.

Evde kişisel bakım

• Sigara içiyorsanız bırakmak, atabileceğiniz en önemli adımdır; hekiminizden ve eczacınızdan destek isteyebilirsiniz.
• Haftada en az beş gün, günde 30 dakika yürüyüş gibi düzenli hareket edin; başlamadan önce hekiminize danışın.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin: kesik, nasır, kızarıklık veya renk değişimi var mı bakın.
• Ayaklarınızı ılık suyla yıkayıp parmak aralarını iyice kurulayın; çok sıcak sudan ve doğrudan ısıtıcıdan kaçının.
• Dar ve sıkan çorap ya da ayakkabı yerine rahat, ayağı sıkmayan olanları seçin; dikişleri içeride olan çorapları tercih edin.
• Uzun süre hareketsiz kalmayın; otururken her 20-30 dakikada bir ayağa kalkıp birkaç adım atın.
• Bacak bacak üstüne atarak uzun süre oturmaktan kaçının.
• Hekiminize danışmadan sıkı kompresyon çorabı, sıcak-soğuk uygulaması veya masaj aleti kullanmayın.
• Kan şekeri, tansiyon ve kolesterol takiplerinizi aksatmayın; ilaçlarınızı önerildiği şekilde kullanın.

Tıbbi tedaviler

Hekiminiz altta yatan nedene göre farklı yaklaşımlar önerebilir: kan akışını kolaylaştırmaya yardımcı ilaçlar, tansiyon, kolesterol ve kan şekeri kontrolünü sağlayan tedaviler, pıhtı riski taşıyan durumlarda kanın pıhtılaşmasını azaltan ilaçlar ve damar büzülmesini azaltmaya yönelik seçenekler bunlar arasındadır. Hangi tedavinin size uygun olduğu, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağı yalnızca hekiminizin kararıdır; bu içerikte bilinçli olarak hiçbir ilaç adı veya dozu yer almaz. İlaçlarınızla ilgili sorularınızı hekiminize veya eczacınıza sorabilirsiniz. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın ya da bırakmayın.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bazı durumlarda damarın içini açmak, balonla genişletmek, kan akışını sağlayan bir destek teli (stent) yerleştirmek ya da damarın etrafından yeni bir yol oluşturmak (baypas) gerekebilir. Bu yöntemler; belirtiler günlük hayatı belirgin şekilde kısıtlıyorsa, ilaç tedavisi ve yaşam tarzı değişiklikleri yeterli gelmiyorsa ya da dokunun beslenmesi risk altındaysa değerlendirilir. Karar, damar hastalıkları konusunda deneyimli bir hekimin değerlendirmesiyle verilir.

Bu durumla yaşamak

Dolaşım bozukluğuyla yaşamak, çoğu zaman küçük ama düzenli alışkanlıklar kurmak anlamına gelir. Ayaklarınıza her gün birkaç dakika ayırmanız, sıcak-soğuk dengesine dikkat etmeniz ve hareketi günlük rutininize yerleştirmeniz büyük fark yaratır. Belirtilerinizi kısa bir not defterine yazmak (örneğin ne kadar yürüyünce ağrı başladığı) hekiminize çok değerli bilgi sağlar.

Yaşam tarzı ipuçları

• Sigara ve tütün ürünlerinden tamamen uzak durun.
• Hareketi günlük hayatın parçası haline getirin: asansör yerine merdiven, kısa yürüyüşler.
• Uzun süre aynı pozisyonda kalmayın; saat başı kısa molalar verin.
• Ayak hijyenine özen gösterin, ayaklarınızı nemlendirin ama parmak aralarını kuru tutun.
• Soğuk havalarda eldiven ve kalın çorap kullanın; vücudu aşırı soğuktan koruyun.
• Alkol tüketimini sınırlandırın.
• Stresi yönetmek için nefes egzersizleri, hafif yürüyüş veya keyif aldığınız hobiler edinin.
• Uyku düzeninizi koruyun; yeterli ve kaliteli uyku damar sağlığını destekler.

Diyet ve egzersiz

Beslenmede sebze, meyve, tam tahıl, baklagil ve zeytinyağı gibi sağlıklı yağlara ağırlık verin; aşırı tuz, işlenmiş gıda, şekerli içecek ve kızartmaları azaltın. Bu düzen hem kolesterolü hem tansiyonu hem de kan şekerini olumlu etkiler. Egzersiz konusunda en kolay ve en güvenli başlangıç yürüyüştür: Günde 20-30 dakikayla başlayıp yavaş yavaş artırabilirsiniz. Yürürken bacak ağrınız oluyorsa durup dinlenin ve bu durumu hekiminize mutlaka anlatın. Kalp veya eklem sorunlarınız varsa egzersiz planınızı hekiminizle birlikte yapın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Sürekli soğukluk, ağrı ya da yürüme güçlüğü zamanla kişiyi yorabilir; kaygı, huzursuzluk, uyku sorunları ve sosyal hayattan çekilme görülebilir. Bu duygular çok anlaşılırdır ve yalnız değilsiniz. Duygularınızı ailenizle, bir arkadaşınızla ya da sağlık ekibinizle paylaşmak iyi gelir. Kendinizi iki haftadan uzun süre isteksiz, umutsuz ya da aşırı kaygılı hissediyorsanız bir sağlık kuruluşuna başvurun. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşüncesi gibi acil bir durumda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

Önleme

Büyük ölçüde önlenebilir ya da en azından geciktirilebilir. Çünkü en sık nedenler — sigara, hareketsizlik, dengesiz beslenme, fazla kilo, yüksek tansiyon ve yüksek kolesterol — büyük oranda değiştirilebilir etkenlerdir. Sigarayı bırakmak, düzenli yürümek ve sağlıklı beslenmek damar sağlığınız için yapabileceğiniz en güçlü yatırımlardır. Sağlık Bakanlığı'nın toplum sağlığı önerileri de bu yöndedir: hareketli bir yaşam, dengeli beslenme ve düzenli sağlık kontrolleri.

Aşılar

Dolaşım bozukluğunu doğrudan önleyen bir aşı yoktur. Ancak damar sorunları olan kişilerde enfeksiyonlar daha ağır seyredebileceği için, hekiminizin önerdiği mevsimsel grip ve zatürre aşıları gibi koruyucu aşılar hakkında hekiminize veya eczacınıza danışmanız faydalı olur.

Tarama programları

Şeker hastalığı, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol veya kalp-damar hastalığı tanınız varsa düzenli kontroller ihmal edilmemelidir. Ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü olan kişilerin de hekimiyle tarama zamanlamasını konuşması önerilir. Şeker hastalığı olan kişilerde yıllık ayak muayenesi, ayak sağlığı açısından önemli bir koruyucu adımdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ayakta ve bacakta iyileşmeyen yaralar (ülserler) oluşabilir
• Yaraların enfekte olması ve doku ölümü (gangren) riski
• Çok ileri durumlarda parmak ya da ayak kaybı riski
• Yürüme mesafesinin belirgin şekilde kısalması ve hareket kısıtlılığı
• Düşme riskinde artış ve günlük yaşamda bağımlılık
• Aynı damar sertleşmesi süreci nedeniyle kalp krizi ve inme riskinde artış
• Bazı kişilerde cinsel işlev sorunları
• Uyku bozukluğu, yorgunluk ve yaşam kalitesinde düşme

Uzun vadeli görünüm

Umut verici olmakla birlikte dürüst olmak gerekirse: dolaşım bozukluğu çoğu kişide yaşam tarzı değişiklikleri, düzenli takip ve gerektiğinde uygun tedavilerle kontrol altına alınabilir. Önemli olan, belirtileri görmezden gelmemek ve hekiminizle açık bir iletişim kurmaktır. Birçok kişi bu adımlarla yürüyüşünü sürdürür, ayak sağlığını korur ve günlük hayatını rahatça devam ettirir. Süreç inişli çıkışlı olabilir; iyi günler kadar zor günler de normaldir ve destek istemek güçlü bir adımdır.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.