Romatoid Artriti Anlamak

Genel Bakış

Romatoid artrit, vücudun savunma sistemi olan bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi eklemlerini hedef almasıyla ortaya çıkan, uzun süreli (kronik) bir hastalıktır. Normalde mikroplarla savaşan savunma hücreleri bu kez eklemlerin iç yüzeyini kaplayan ince zarı (sinovya) iltihaplandırır. Bunun sonucunda eklemlerde ağrı, şişlik, ısı artışı ve özellikle sabahları uzun süren bir tutukluk (harekete geçememe hissi) görülür. Genellikle el, bilek ve ayak eklemleri gibi küçük eklemleri ve çoğu zaman vücudun her iki yanında birden etkiler. Erken tanı ve düzenli takip ile eklem hasarı büyük ölçüde önlenebilir; bu yüzden belirtileri ciddiye almak önemlidir.

Romatoid artrit dünyada ve ülkemizde yaygın görülen bir hastalıktır. Toplumun yaklaşık yüzde 1'inde görüldüğü tahmin edilmektedir; yani Türkiye'de yüz binlerce kişi bu hastalıkla yaşamaktadır. Nadir bir durum değildir ve pek çok kişi benzer belirtileri yaşar.

Romatoid artrit her yaşta ortaya çıkabilir, ancak en sık 30-60 yaş arasında başlar. Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 2-3 kat daha fazla görülür. Ailede romatoid artrit öyküsü olan kişilerde ve sigara içenlerde risk daha yüksektir. Çocuklarda da görülebilir; bu duruma çocukluk çağında farklı bir ad verilir ve ayrı bir yaklaşım gerektirir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Eklemlerde ağrı, şişlik, hassasiyet ve dokununca sıcaklık hissi
• Sabahları veya uzun dinlenmeden sonra 1 saatten uzun süren eklem tutukluğu
• Genellikle el bilekleri, parmak eklemleri ve ayak parmak köklerinde, çoğu zaman her iki tarafta benzer şişlikler
• Günlük işleri yaparken zorlanma, kavrama gücünde azalma
• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve isteksizlik
• Hafif ateş, iştah azalması ve istemsiz kilo kaybı
• Eklem çevresinde veya basınca maruz kalan bölgelerde deri altında küçük, sert yumrular (nodül)
• Uzun süre devam eden yakınmalarda eklemlerde şekil değişikliği

Çocuklarda belirtiler

• Topallama, yürürken veya oyun oynarken isteksizlik
• Sabahları veya uykudan sonra katılaşma, çocuğun 'kaskatı' hissetmesi
• Diz, ayak bileği veya dirsekte tek taraflı şişlik ve sıcaklık
• Açıklanamayan ateş, döküntü ve halsizlik atakları
• Okulda merdiven çıkmakta veya kalem tutmakta zorlanma
• Gözde kızarıklık, ağrı veya ışığa hassasiyet

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Daha sinsi başlangıç: küçük eklemler yerine omuz, kalça veya diz gibi büyük eklemlerde ağrı
• Belirgin eklem şişliği olmadan yaygın kas ve eklem ağrısı
• Belirgin halsizlik, iştahsızlık ve kilo kaybı
• Günlük hareketlerde yavaşlama, düşme korkusu ve denge sorunları
• Başka hastalıklarla birlikte seyrettiği için belirtilerin gözden kaçabilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Kesin nedeni henüz bilinmemektedir; araştırmalar sürüyor.
• Temel mekanizma, bağışıklık sisteminin kendi eklem zarlarını yabancı sanıp saldırmasıdır (otoimmün yanıt).
• Genetik yatkınlık zemininde, sigara, bazı enfeksiyonlar ve çevresel etkenlerin hastalığı tetiklediği düşünülmektedir.
• Hormonal etkenlerin de rol oynadığı, kadınlarda daha sık görülmesiyle ilişkilendirilmektedir.

Risk faktörleri

• Kadın cinsiyet
• Ailede romatoid artrit veya başka otoimmün hastalık öyküsü
• Sigara içmek veya uzun süre sigara dumanına maruz kalmak
• Fazla kilo (obezite) ve hareketsiz yaşam
• Diş eti iltihabı (periodontal hastalık) ve iyi kontrol edilmeyen diş sağlığı sorunları
• Bazı mesleklerde solunum yoluyla alınan toz ve kimyasallara maruziyet
• İleri yaş (hastalık her yaşta başlayabilir, ancak sıklık yaşla artar)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Ateşle birlikte tek eklemde şiddetli şişlik, kızarıklık ve ağrı varsa aynı gün başvurun.
• Gözde ağrı, kızarıklık veya görme değişikliği geliştiyse aynı gün bir hekime görünün.
• Parmaklarda ani renk değişiklikleri veya yeni kuvvet kaybı fark ettiyseniz beklemeden başvurun.
• Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, konuşma bozukluğu veya bilinç değişikliği varsa vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• 6 haftadan uzun süren eklem ağrısı, şişliği veya hassasiyeti varsa
• Sabahları 30-60 dakikadan uzun süren eklem tutukluğu yaşıyorsanız
• Ellerde, bileklerde veya ayaklarda her iki tarafta benzer şişlikler fark ettiyseniz
• Eklem yakınmalarına sürekli yorgunluk, halsizlik veya açıklanamayan kilo kaybı eşlik ediyorsa
• Günlük işlerinizi (kavanoz açma, düğme ilikleme, merdiven çıkma) yapmakta zorlanmaya başladıysanız
• Ailenizde romatoid artrit öyküsü varsa ve eklem yakınmalarınız sürüyorsa

Tanı

Romatoid artrit tanısı tek bir testle konmaz; hekimin sizi dinlemesi, eklemlerinizi muayene etmesi ve bazı tetkiklerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Hekiminiz önce hangi eklemlerin, ne kadar süredir ve nasıl etkilendiğini sorar, eklemlerdeki şişlik ve hassasiyeti elle muayene eder. Genellikle sizi bir romatoloji uzmanına (eklem ve bağışıklık sistemi hastalıklarıyla ilgilenen hekim) yönlendirebilir. Tanı süreci birkaç randevu alabilir; bu, doğru tedavinin planlanması için önemli bir adımdır.

Yapılabilecek testler

• Kan testleri: iltihap belirteçleri (sedimantasyon ve CRP gibi) ve bağışıklık sistemiyle ilgili antikorlar
• Tam kan sayımı ve genel sağlık durumunu gösteren diğer kan tetkikleri
• Eklem grafileri: eklem aralığında daralma veya kemik değişiklikleri olup olmadığını görmek için
• Ultrason: eklem içindeki iltihabı ve sıvıyı değerlendirmek için
• Manyetik rezonans (MR): daha ayrıntılı görüntüleme gereken durumlarda
• Nadiren eklem sıvısından örnek alınması; bu genellikle başka bir neden (örneğin enfeksiyon) dışlanmak istendiğinde yapılır

Randevunuzda neler beklenir

İlk görüşmede hekiminiz belirtilerinizin ne zaman başladığını, hangi eklemleri etkilediğini ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediğini soracaktır. Bazı test sonuçları birkaç gün içinde çıkar, ancak tanı bazen haftalar süren takip gerektirebilir. Kan testleri her zaman kesin sonuç vermez; bu testlerin hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. Süreç boyunca notlar almak, belirtilerinizi ve sorularınızı yazmak işinizi kolaylaştırır. Sonuç ne olursa olsun, doğru değerlendirme ve erken planlama uzun vadede en iyi sonucu getirir.

Tedavi

Romatoid artritin tamamen ortadan kaldıran bir tedavisi henüz yoktur; ancak günümüzde çok etkili tedavi seçenekleri bulunmaktadır. Tedavinin amacı üç başlıkta özetlenebilir: iltihabı ve ağrıyı azaltmak, eklem hasarını önlemek ve kişinin günlük yaşam kalitesini korumak. En iyi sonuçlar, tedaviye erken başlandığında ve düzenli takip yapıldığında alınır. Tedavi planı kişiye göre düzenlenir; bu nedenle romatoloji uzmanıyla düzenli iletişim hâlinde olmak çok önemlidir.

Evde kişisel bakım

• Aktivite ve dinlenmeyi dengeleyin; ağrılı dönemlerde eklemi zorlamayın, iyi dönemlerde hareketi sürdürün.
• Eklem sertliği için ılık duş, sıcak havlu veya sıcak su torbası; akut şişlik ve ağrıda kısa süreli soğuk uygulama rahatlatıcı olabilir.
• Eklemlerinizi koruyun: kavanoz açacağı, kalın saplı mutfak gereçleri gibi yardımcı araçlar kullanın, yükü büyük eklemlerle taşıyın.
• Sigara içiyorsanız bırakın; bu, hem hastalık gidişini hem de kalp sağlığını olumlu etkiler.
• Sağlıklı kilonuzu korumaya çalışın; diz ve kalça gibi yük taşıyan eklemlerdeki yükü azaltır.
• Yeterli ve düzenli uyku, yorgunlukla baş etmenin en etkili yollarından biridir.
• Hekiminizin önerdiği egzersizleri aksatmayın; eklem çevresindeki kasları güçlü tutmak eklemleri korur.
• Belirtilerinizi, ağrı düzeyinizi ve ilaçlarınızı nasıl kullandığınızı günlük tutarak izleyin; kontrollerde bu bilgiler çok işe yarar.

Tıbbi tedaviler

Tedavi genellikle ilaç tedavisi, egzersiz ve fizyoterapi ile yaşam biçimi düzenlemelerinin birleşiminden oluşur. Hekiminiz, hastalığın gidişini yavaşlatan ve eklem hasarını önlemeyi amaçlayan düzenli kullanılan ilaçlar önerebilir; bunlar etkilerini göstermek için birkaç hafta ile birkaç ay arasında zaman alabilir. Alevlenme (atak) dönemlerinde iltihabı hızla azaltmaya yönelik kısa süreli ilaçlar da kullanılabilir. Ağrı ve sertlik için ağrı kesici veya iltihap giderici özelliği olan ilaçlar gündeme gelebilir. Bu ilaçların hangisinin, hangi dozda ve ne kadar süre kullanılacağına yalnızca sizi değerlendiren hekim karar verir; kendi başınıza ilaç başlamayın, bırakmayın veya doz değiştirmeyin. İlaçlarınızın yan etkileri konusunda endişeniz varsa eczacınıza veya hekiminize danışabilirsiniz. Bazı durumlarda fizyoterapi, ergoterapi (günlük yaşam becerileri desteği) ve eklem koruma eğitimi de tedavi planına eklenir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat çoğu kişi için gerekli değildir. Ancak ilaç tedavisine rağmen şiddetli ağrı sürüyorsa, eklemde belirgin hasar veya hareket kısıtlılığı geliştiyse ya da günlük yaşam ciddi şekilde etkileniyorsa, ortopedi uzmanıyla birlikte cerrahi seçenekler değerlendirilebilir. Bu karar her zaman kişiye özel olarak, tüm seçenekler konuşularak alınır.

Bu durumla yaşamak

Romatoid artritle yaşamak, günlük hayatı planlamayı ve küçük alışkanlıkları değiştirmeyi gerektirir. Sabahları daha fazla zaman tanımak, önemli işleri enerjinizin yüksek olduğu saatlere yerleştirmek, işleri küçük parçalara bölmek ve arada dinlenmek günü daha rahat geçirmenizi sağlar. Ev ve iş yerinizde kavramayı kolaylaştıran araçlar, kalın saplı gereçler ve alçak raflar gibi küçük düzenlemeler büyük fark yaratır. Alevlenme dönemleri olabilir; bu dönemlerde kendinize daha fazla izin vermek ve önceden plan yapmak işinizi kolaylaştırır.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli, kendinizi zorlamadan yapılan hareket: yürüyüş, yüzme, su içi egzersizler ve hafif germe hareketleri eklem dostudur.
• Sigarasız bir yaşam: hem hastalık aktivitesini hem de kalp-damar riskini azaltır.
• Sağlıklı kiloyu korumak için dengeli beslenme ve düzenli hareket.
• Uyku düzenine özen göstermek; yorgunluk hastalığın önemli bir parçasıdır.
• Stres yönetimi: gevşeme egzersizleri, nefes çalışmaları veya sevdiğiniz hobiler.
• Eklem sağlığını korumak için hekiminizin önerdiği aralıklarla kontrole gitmek.
• Grip ve zatürre gibi enfeksiyonlara karşı aşı konusunu hekiminiz veya eczacınızla konuşmak; bazı ilaçlar enfeksiyon riskini artırabilir.

Diyet ve egzersiz

Romatoid artrit için tek bir 'mucize diyet' yoktur; ancak sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, zeytinyağı ve balık ağırlıklı Akdeniz tipi beslenmenin genel iltihap düzeyine ve kalp sağlığına katkı sağladığı düşünülmektedir. İşlenmiş gıdaları, aşırı şekeri ve tuzu sınırlamak faydalıdır. Sigara ve aşırı alkolden uzak durmak önerilir. Bazı kişiler belirli gıdalarla alevlenme yaşadığını fark eder; böyle bir durumda bir beslenme uzmanıyla görüşmek en doğrusudur, çünkü gereksiz kısıtlamalar beslenme yetersizliğine yol açabilir. Egzersiz konusunda altın kural 'az ama düzenli'dir: ağrının izin verdiği ölçüde, eklemleri zorlamadan yapılan düzenli hareket, kasları güçlü tutar ve eklemleri korur. Yeni bir egzersiz programına başlamadan önce hekiminize veya fizyoterapiste danışın.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Romatoid artrit sadece eklemleri değil, ruh hâlini de etkileyebilir. Sürekli ağrı, yorgunluk ve günlük işlerde zorlanma zaman zaman üzüntü, kaygı, öfke veya umutsuzluk hissi yaratabilir; bu çok anlaşılır bir durumdur ve yalnız değilsiniz. Depresyon ve kaygı bu hastalıkta sık görülür ve tedavi edilebilir. Duygularınızı bir hekimle ya da güvendiğiniz biriyle paylaşmaktan çekinmeyin. Kendinizi uzun süre üzgün, isteksiz veya umutsuz hissediyorsanız, bir sağlık kuruluşuna başvurun; ruh sağlığı desteği almak güçsüzlük değil, tedavinin önemli bir parçasıdır. Kendinize zarar verme düşünceleri yaşıyorsanız lütfen hemen bir sağlık profesyöneline başvurun veya 112'yi arayın.

Önleme

Romatoid artritin tamamen önlenmesini sağlayan kanıtlanmış bir yöntem yoktur, çünkü nedeni tam olarak bilinmemektedir. Yine de bazı adımlar riski azaltmaya ve hastalığın daha hafif seyretmesine yardımcı olabilir: sigara içmemek veya bırakmak, sağlıklı kiloyu korumak, düzenli hareket etmek, diş ve diş eti sağlığına özen göstermek. Ailede romatoid artrit öyküsü varsa, eklem yakınmalarını erken dönemde bir hekime bildirmek önemlidir; çünkü erken değerlendirme en iyi sonucu getirir.

Aşılar

Romatoid artritin kendisini önleyen bir aşı yoktur. Ancak tedavide kullanılan bazı ilaçlar vücudun savunma sistemini etkileyebildiği için, grip ve zatürre gibi solunum yolu enfeksiyonlarına karşı aşılanma sıkça önerilir. Hangi aşıların size uygun olduğunu ve zamanlamasını hekiminizle veya eczacınızla konuşun; aşı önerileri kişiye ve güncel Sağlık Bakanlığı önerilerine göre değişebilir.

Tarama programları

Romatoid artrit için toplum genelinde uygulanan rutin bir tarama testi yoktur. Bunun yerine 'belirti farkındalığı' ön plandadır: 6 haftadan uzun süren eklem ağrısı, şişliği veya sabah tutukluğu varsa bir hekime başvurmak, erken tanının en önemli adımıdır. Aile hekiminizle düzenli sağlık kontrolleri yaptırmak ve eklem şikâyetlerinizi dile getirmek de yararlıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Eklemlerde kalıcı hasar, aşınma ve şekil bozuklukları
• Hareket kısıtlılığı ve günlük işleri yapmada azalan bağımsızlık
• Kas güçsüzlüğü ve kemik erimesi (osteoporoz) riskinde artış
• Gözde iltihap (kızarıklık, ağrı, görme değişiklikleri)
• Akciğerlerde iltihaplanma veya nefes darlığına yol açabilen akciğer tutulumu
• Kalp ve damar hastalıkları riskinde artış
• Kansızlık (anemi), sürekli yorgunluk ve uyku sorunları
• Enfeksiyonlara daha açık hâle gelme
• Ruhsal zorlanma: depresyon ve kaygı sıklığında artış
• İş gücü kaybı ve sosyal yaşamdan uzaklaşma

Uzun vadeli görünüm

Romatoid artrit tanısı almak ilk anda zorlayıcı gelebilir, ama bugünün tedavi seçenekleri geçmişe göre çok daha etkilidir. Erken tanı ve düzenli tedaviyle çoğu kişi eklem hasarı gelişmeden, işini ve günlük yaşamını sürdürebilir. Hastalık dönem dönem alevlenip yatışabilir; bu dalgalanmalar normaldir ve tedavi planı buna göre ayarlanabilir. Sağlık ekibinizle açık iletişim kurmak, kontrolleri aksatmamak ve yaşam biçimi düzenlemelerine özen göstermek uzun vadede en iyi sonuçları getirir. Umut var; pek çok kişi bu hastalıkla dolu ve aktif bir yaşam sürdürüyor.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.