Derin İnfiltratif Endometriozis (Derin Yerleşimli Endometriozis)

Genel Bakış

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini kaplayan dokunun (endometriyum) rahim dışında, örneğin karın zarında, yumurtalıklarda veya bağırsak çevresinde büyümesiyle ortaya çıkan bir durumdur. 'Derin infiltratif endometriozis' ise bu dokunun yüzeyde kalmayıp 5 milimetreden daha derine, organların kas tabakasına ya da bağ dokusuna doğru yerleşmesidir. Yani sıradan bir yüzeysel leke değil, çevre dokunun içine doğru büyüyen, sert ve yapışkan bir doku adacığıdır. En sık rahim arkasındaki boşlukta, rahim bağlarında, bağırsak duvarında, idrar torbası ve idrar kanalı çevresinde görülür. Bu doku adet döngüsüyle birlikte kalınlaşıp kanadığında çevresinde iltihap, yapışıklık ve ağrı oluşur. Derin infiltratif endometriozis, endometriozisin daha ağır ve daha çok şikâyet yaratan bir biçimidir; ancak doğru uzman ekip ile iyi yönetilebilen bir durumdur.

Endometriozis, doğurganlık çağındaki kişilerde oldukça sık görülür; yaklaşık her 10 kişiden 1'ini etkilediği tahmin edilmektedir. Derin infiltratif endometriozis ise bunun daha az görülen ama daha ağır seyreden bir alt tipidir. Tam olarak ne sıklıkta olduğu, tanı yöntemlerinin değişkenliği nedeniyle net bilinmemektedir; çünkü birçok kişi yıllarca tanı almadan yaşayabilmektedir.

Çoğunlukla rahmi olan, adet gören kişileri, yani ergenlikten menopoza kadar olan dönemdeki kişileri etkiler. En sık 20-40 yaş arasında tanı alınır. Ergenlerde de görülebilir; hatta şiddetli adet ağrısı nedeniyle okula gidemeyen gençlerde akla getirilmelidir. Ailesinde endometriozis öyküsü olan kişilerde daha sık görülür. Menopoz sonrası endometriozis genellikle geriler; ancak şikâyetlerin devam etmesi durumunda mutlaka değerlendirilmelidir.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Çok şiddetli adet ağrısı (kramplar); ağrı günlük hayatı, okulu veya işi aksatacak düzeyde olabilir
• Adet dönemleri arasında veya adetten bağımsız, sürekli ya da tekrarlayan kasık-alt karın (pelvik) ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
• Büyük tuvalet sırasında ağrı, ıkınma zorluğu, kabızlık ya da adet döneminde makattan kan gelmesi
• İdrar yaparken ağrı, sık idrara çıkma veya adet döneminde idrarda kan görülmesi
• Karın şişkinliği, gaz ve sindirim şikâyetleri (özellikle adet dönemlerinde artan 'karın şişti' hissi)
• Bel ve sırt ağrısı, bacaklara yayılan ağrı
• Yorgunluk, halsizlik ve adet dönemlerinde aşırı bitkinlik
• Gebelik elde etmekte zorlanma (infertilite)
• Ağrı nedeniyle uyku bozukluğu, işe veya okula devamsızlık

Çocuklarda belirtiler

• Ergenlerde en sık görülen belirti, ağrı kesicilerle geçmeyen ve okuldan uzak kalmaya yol açan şiddetli adet ağrısıdır
• Adet düzeni yeni başlamış olsa bile çok yoğun ağrı yaşanması
• Karın ağrısı, bulantı ve kusmanın adet dönemlerinde tekrarlaması
• Okula gitmekte isteksizlik, sosyal etkinliklerden geri çekilme, huzursuzluk veya uyku sorunları
• Gençlerde barsak veya idrar şikâyetleri daha nadirdir; ancak ağrının sürekli hale gelmesi değerlendirme gerektirir

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Menopozdan sonra endometriozis genellikle geriler; ancak ağrının devam etmesi veya yeni başlaması mutlaka araştırılmalıdır
• Menopoz sonrası hormon tedavisi kullanan kişilerde şikâyetlerin yeniden ortaya çıkabilmesi
• Geç dönemde ortaya çıkan şikâyetlerde başka hastalıkların da dışlanması gerekir; bu nedenle hekim değerlendirmesi önemlidir
• Yıllardır süren ağrı ve yapışıklıklara bağlı olarak kabızlık, idrar yapma güçlüğü gibi şikâyetlerin sürebilmesi

Nedenler

Ana nedenler

• Adet kanının bir kısmının rahim tüplerinden karın boşluğuna geri kaçması (geriye akım) ve burada yerleşip büyümesi
• Bağışıklık sisteminin bu dokuları normal şekilde temizleyememesi; iltihap yanıtının sürekli hale gelmesi
• Bazı kişilerde karın zarı hücrelerinin endometriozis benzeri dokuya dönüşebilmesi (hücre dönüşümü teorisi)
• Genetik yatkınlık: ailede endometriozis öyküsü olması riski belirgin şekilde artırır
• Doku büyümesini ve ağrıyı sürdüren hormonlar (özellikle östrojen) ve yerel iltihap maddeleri
• Derin infiltratif formda dokunun, çevre organların kas ve bağ dokusuna doğru ilerleyerek sertleşmiş nodüller (yumrular) oluşturması

Risk faktörleri

• Anne, kız kardeş veya teyzelerde endometriozis bulunması
• Erken yaşta adet görmeye başlamak
• Kısa adet döngüleri (örneğin 27 günden kısa) ve uzun süren, yoğun adet kanamaları
• Hiç doğum yapmamış olmak
• Düşük vücut yağı oranı / düşük vücut kitle indeksi
• Rahimde yapısal farklılıklar veya adet akışını engelleyen durumlar
• Ağrılı, ağır adetleri yıllarca 'normal' kabul edip hekime başvurmamak (tanı gecikmesinin önemli bir nedeni)

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Aniden başlayan çok şiddetli karın ağrısı, ateş veya bayılma hissi varsa vakit kaybetmeden acil servise başvurun (112)
• İdrar yapamama veya büyük tuvalete hiç çıkamama durumunda
• Yoğun kanama ve bununla birlikte baş dönmesi, halsizlik olması halinde
• Gebelik şüphesi veya gebelik varlığında ortaya çıkan şiddetli ağrıda

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Adet ağrıları günlük yaşamınızı, okulunuzu veya işinizi etkiliyorsa ve basit ağrı kesicilerle yeterince rahatlamıyorsanız
• Ağrı adet dönemi dışında da devam ediyorsa
• İlişki sırasında ağrı yaşıyorsanız
• Adet dönemlerinde büyük tuvalet veya idrar sırasında ağrı, kan görüyorsanız
• Bir yıldır (35 yaş üzerindeyseniz 6 aydır) korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmuyorsa
• Ağrı nedeniyle sürekli ilaç kullanıyorsanız veya ağrı kesicileri artırma ihtiyacı duyuyorsanız

Tanı

Tanı, öncelikle şikâyetlerinizin ayrıntılı olarak dinlenmesiyle başlar: ağrının ne zaman, nerede ve ne kadar sürdüğü, adet düzeni, ilişki ve tuvalet sırasındaki ağrılar sorulur. Ardından jinekolojik muayene yapılır. Çoğu zaman ultrason ve gerektiğinde manyetik rezonans (MR) görüntüleme ile derin yerleşimli odaklar ve organ tutulumu değerlendirilir. Derin infiltratif endometriozis tanısında deneyimli bir merkezde yapılan ayrıntılı ultrasonografi oldukça değerlidir. Kesin doğrulama bazen ameliyat sırasında alınan doku örneğiyle yapılır; ancak herkese ameliyat gerekmez. Ağrının başka nedenlerini (örneğin barsak hastalıkları, idrar yolu sorunları) dışlamak için ek tetkikler istenebilir.

Yapılabilecek testler

• Ayrıntılı öykü ve ağrı günlüğü (hangi günlerde, ne kadar ağrı olduğunun kaydı)
• Jinekolojik muayene
• Karın ve pelvik ultrasonografi (tercihen endometriozis konusunda deneyimli bir hekim tarafından)
• Pelvik manyetik rezonans görüntüleme (MR) — derin odakların yerini ve organlara yayılımını göstermede yardımcı olur
• Barsak veya idrar yolu tutulumundan şüphelenilirse ilgili bölümlerin görüntülemeleri (örneğin barsak ultrasonu veya kolonoskopi değerlendirmesi)
• Kan testleri — genellikle tanı koymak için değil, kansızlık veya iltihap gibi eşlik eden durumları değerlendirmek için
• Gerekirse laparoskopi (kapalı ameliyat) sırasında doku örneği alınması

Randevunuzda neler beklenir

Süreç sabır gerektirebilir. İlk görüşmede şikâyetlerinizi not alıp götürmeniz çok yardımcı olur: ağrı hangi günlerde oluyor, ne kadar sürüyor, tuvalet ve ilişkiyle ilişkisi var mı, hangi ilaçları denediniz? Birden fazla bölümün (kadın hastalıkları, genel cerrahi, üroloji, ağrı tedavisi, fizyoterapi) birlikte değerlendirdiği merkezlerde tanı ve tedavi daha iyi planlanır. Tanı konulana kadar ağrınızın ciddiye alınmaması moral bozucu olabilir; bu konuda ısrarcı olmak ve ikinci görüş almak hakkınızdır.

Tedavi

Tedavi, şikâyetlerinizin şiddetine, yaşınıza, çocuk sahibi olma planlarınıza ve hangi organların etkilendiğine göre kişiye özel planlanır. Amaç ağrıyı azaltmak, yaşam kalitesini yükseltmek, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve doğurganlık isteği varsa bunu desteklemektir. Tek bir 'doğru' tedavi yoktur; çoğu zaman birden fazla yöntem birlikte kullanılır. Hekiminizle birlikte, yararları ve olası yan etkileri konuşarak size en uygun yolu seçebilirsiniz.

Evde kişisel bakım

• Ağrı günlerini ve tetikleyicileri bir günlüğe not edin; bu, hekiminize çok değerli bilgi sağlar
• Sıcak uygulama (karına sıcak su torbası veya sıcak duş) kasları gevşetmeye yardımcı olabilir
• Hafif tempolu yürüyüş, germe ve nefes egzersizleri ağrıyı yönetmeye yardımcı olabilir; çok yorucu egzersizlerden kaçının
• Dinlenmeye özen gösterin; yeterli uyku ağrı eşiğini olumlu etkiler
• Adet dönemlerinde tuvalet alışkanlığınızı kolaylaştırmak için lifli beslenin ve bol su için
• Sigara içiyorsanız bırakmayı deneyin; sigara iltihabı ve ağrıyı artırabilir
• Ağrı kesici kullanımını mutlaka hekiminizle konuşun; düzenli ve sık kullanım gerekiyorsa bunu paylaşın
• Fizik tedavi ve pelvik taban fizyoterapisi için yönlendirme isteyin; bu, ağrı ve kas gerginliğinde çok işe yarayabilir

Tıbbi tedaviler

İlaç tedavileri genellikle ağrıyı hafifletmek ve adet döngüsünü düzenlemek amacıyla kullanılır. Basit ağrı kesiciler ilk basamak olabilir. Bunun dışında hormon düzenleyici tedaviler (adet kanamasını azaltan veya durduran seçenekler) sık kullanılır; bunlar dokunun uyarılmasını azaltarak ağrıyı hafifletmeyi amaçlar. Hormon tedavileri herkes için uygun değildir; gebelik planı olan kişilerde, bazı sağlık sorunları olanlarda veya belirli yaş gruplarında farklı yaklaşımlar tercih edilir. Ağrı tedavisi için ağrı poliklinikleriyle iş birliği yapılabilir; bazı durumlarda sinir blokajı gibi girişimsel yöntemler değerlendirilebilir. Hangi tedavinin size uygun olduğuna, olası yararlar ve yan etkiler konuşulduktan sonra hekiminizle birlikte karar vermelisiniz. İlaç adı, doz veya marka önerisi burada yer almaz; bu karar mutlaka hekiminize aittir.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Ameliyat, ağrı ilaçlarla kontrol altına alınamadığında, organlarda (barsak, idrar yolu, idrar torbası) ciddi darlık veya tıkanıklık geliştiğinde ya da doğurganlık tedavisi planlanırken düşünülebilir. Derin infiltratif endometriozis ameliyatı, bu konuda deneyimli bir ekip tarafından ve gerekiyorsa genel cerrahi ve üroloji ile birlikte planlanmalıdır. Ameliyatın amacı hastalıklı dokuyu mümkün olduğunca tam çıkarmak, organ işlevini korumak ve ağrıyı azaltmaktır. Ameliyat sonrası şikâyetlerin tekrarlayabileceğini bilmek önemlidir; bu nedenle çoğu zaman ek tedavilerle desteklenir. Ameliyat kararı acele verilmez; seçenekleri ve olası riskleri hekiminizle ayrıntılı konuşmalısınız.

Bu durumla yaşamak

Endometriozis ile yaşamak, inişli çıkışlı bir süreç olabilir. İyi günleriniz de olacak, zor günleriniz de. Kendinizi tanımak çok işe yarar: ağrınızı artıran durumları (yorgunluk, stres, uykusuzluk, belirli günler) fark ettiğinizde önceden önlem alabilirsiniz. Adet günlerinizi takvime işaretlemek ve o günlerde programınızı daha hafif tutmak, kontrol hissini artırır. Ağrı kesicileri 'dayanılmaz' hale gelmeden önce planlamak için hekiminizle konuşun.

Yaşam tarzı ipuçları

• Düzenli ama hafif tempo hareket: yürüyüş, yüzme, yoga veya germe egzersizleri
• Uyku düzenine özen göstermek; yatmadan önce ekran süresini azaltmak
• Stres yönetimi: nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri, sevdiğiniz uğraşlar
• Lifli beslenme ve bol su; kabızlık şikâyetini azaltmak barsak kaynaklı ağrıyı hafifletebilir
• Sigara ve aşırı alkolden kaçınmak
• Ağır kaldırmak, uzun süre ayakta kalmak gibi zorlayıcı durumlarda kendinize mola vermek
• Destek gruplarına veya psikolojik danışmanlığa başvurmak; yalnız olmadığınızı bilmek çok rahatlatıcıdır

Diyet ve egzersiz

Endometriozisi tamamen ortadan kaldıran özel bir diyet yoktur; ancak bazı kişiler bazı besinlerin şikâyetlerini artırdığını fark eder. Dengeli beslenme, sebze-meyve, tam tahıl, sağlıklı yağlar ve yeterli protein genel sağlığınız için iyi bir temeldir. Kabızlık varsa lif ve sıvı alımını artırmak önemlidir. Şikâyetlerinizle besinler arasında bağlantı fark ediyorsanız bir beslenme uzmanıyla görüşebilirsiniz; katı ve çok kısıtlayıcı diyetlerden kaçının. Egzersiz konusunda ise kural 'az ama düzenli'dir: ağrılı günlerde dinlenin, iyi günlerde hafif tempoda hareket edin. Pelvik taban fizyoterapisi, kas gerginliğine bağlı ağrılarda deneyimli bir fizyoterapist eşliğinde çok yararlı olabilir.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Uzun süren ağrı, tanı alma sürecinin uzaması ve 'anlaşılmama' hissi yorucu olabilir; kaygı, moral bozukluğu, uyku sorunları ve ilişkilerde zorlanma sık görülür. Bu duygular zayıflık değildir, ağrıyla yaşamanın doğal bir sonucudur ve konuşulmayı hak eder. Kendinizi uzun süre üzgün, umutsuz veya kaygılı hissediyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek isteyin. Kendinize zarar verme düşünceleri veya akut bir kriz durumu yaşıyorsanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun; yalnız kalmayın, güvendiğiniz birine haber verin.

Önleme

Endometriozisi tamamen önlemenin bilinen bir yolu yoktur; çünkü ortaya çıkışında genetik ve bağışıklık sistemi gibi kontrol edemediğimiz etkenler rol oynar. Ancak şikâyetlerin daha erken fark edilmesi ve uygun şekilde yönetilmesi, ağrının ve olası komplikasyonların azaltılmasına yardımcı olabilir. Ağrılı adetleri 'normal' kabul etmeyip hekime başvurmak, tanı gecikmesini önlemenin en önemli adımıdır.

Aşılar

Endometriozise karşı koruyucu bir aşı yoktur. Genel sağlığınızı korumak için yaşınıza uygun rutin aşılarınızı (örneğin aile hekiminizin önerdiği aşılar) ihmal etmemeniz önerilir.

Tarama programları

Endometriozis için tarama programı bulunmamaktadır. Bunun yerine belirti taraması önemlidir: şiddetli adet ağrısı, ilişki sırasında ağrı veya tekrarlayan pelvik ağrı varsa hekiminize başvurun. Düzenli jinekolojik kontroller genel kadın sağlığı açısından yararlıdır.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Ağrının kronikleşmesi ve günlük yaşam, iş, okul ve sosyal hayatın belirgin şekilde kısıtlanması
• Yapışıklıklar (organların birbirine yapışması) ve bunun sonucu hareket kısıtlılığı ya da ağrı
• Barsak tutulumunda kabızlık, ıkınma zorluğu, nadiren barsak darlığı veya tıkanıklığı
• İdrar yolu tutulumunda idrar yapma güçlüğü; nadiren böbrekte sıkışma ve hasar (bu nedenle idrar şikâyetleri ciddiye alınmalıdır)
• Yumurtalık kistleri (endometrioma) oluşması ve büyümesi
• Gebelik elde etmede zorlanma
• Sürekli ağrıya bağlı uyku bozukluğu, yorgunluk, kaygı ve moral bozukluğu
• Tanı gecikmesi nedeniyle gereksiz tetkikler ve tedavilerle zaman kaybı

Uzun vadeli görünüm

Derin infiltratif endometriozis ciddi bir durum olsa da umutsuz değildir. Doğru uzmanlara ulaştığınızda ağrı çoğu kişide belirgin şekilde azaltılabilir, organ işlevleri korunabilir ve yaşam kalitesi yükseltilebilir. Tedavi kişiye göre planlanır ve zaman içinde yeniden düzenlenmesi gerekebilir; bu normaldir. Pek çok kişi uygun bakım, destek ve takip ile işine, okuluna ve sevdiklerine daha rahat devam edebilmektedir. Kendi hikâyenizin hızını siz belirlersiniz; sabırlı olun ve destek istemekten çekinmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.