Demans Bakımı: Yakınınızı Bakım Kurumuna Yerleştirmekle Baş Etmek

Genel Bakış

Demans (bunama), hafızayı, düşünmeyi ve günlük işleri yapma becerisini zamanla etkileyen bir durumdur. 'Bakım kurumuna yerleştirme' ise, demansı olan yakınınızın artık evde tek başına güvende olamadığı ya da ihtiyaçlarının evde karşılanamadığı noktada, onun bakım evi, huzurevi ya da destekli yaşam merkezi gibi bir yere taşınması anlamına gelir. Bu, çoğu aile için hem gerekli hem de çok duygusal bir karardır. Suçluluk, üzüntü, kızgınlık ve yorgunluk hissetmeniz normaldir. Bu karar sevginin bittiği an değil, sevgiyi farklı bir biçimde sürdürme yoludur.

Evet, çok yaygındır. Demansı olan pek çok kişi, hastalık ilerledikçe bir süre evde, sonra bir bakım kurumunda yaşamını sürdürür. Ailelerin büyük bölümü bu kararı verirken zorlanır, erteler ya da kendini suçlu hisseder. Yani yalnız değilsiniz; bu duygular bu işin doğal bir parçasıdır.

En çok demansı olan kişiyi ve ona bakım verenleri etkiler: eşler, yetişkin çocuklar, gelinler ve damatlar, torunlar ve diğer yakınlar. Karar süreci genelde bir kişinin omzuna biner; oysa bu, bütün aileyi ilgilendiren bir konudur.

Belirtiler

Yaygın belirtiler

• Sürekli suçluluk duyma, 'yeterince iyi bakamadım' diye düşünme
• Karar verirken aşırı tereddüt, geceleri uyuyamama
• Yakınınıza karşı öfke duyup sonra bu duygudan utanma
• Yorgunluk, tükenmişlik, hiçbir şeye yetişememe hissi
• Ağlama nöbetleri, huzursuzluk, dikkati toplamakta zorlanma
• Aile içinde karar konusunda anlaşmazlık ve tartışmalar
• Ziyaretlerden önce ya da sonra yoğun üzüntü ve boşluk hissi
• Kendini sosyal hayattan ve arkadaşlardan çekme
• Yakınınızın bakımıyla ilgili her ayrıntıyı kontrol etme isteği

Çocuklarda belirtiler

• Büyükanne ya da büyükbabanın neden başka bir yere taşındığını anlamakta zorlanma
• Onu bıraktığımızı düşünüp üzülme, kendini sorumlu tutma
• Ziyaretlerde huzursuzluk, çekingenlik ya da sessizleşme
• Okulda dikkat dağınıklığı, uyku ve yeme düzeninde değişiklik gibi gerileme davranışları
• Konuyu sormaktan çekinme, sorularını içinde tutma

Yaşlı yetişkinlerde belirtiler

• Eşi kuruma taşındıktan sonra yoğun yalnızlık ve yas duygusu, evin boş gelmesi
• Kendi sağlık sorunlarını ihmal etme, kontrolleri erteleme
• Yemek ve uyku düzeninin bozulması, günlük alışkanlıkların kaybolması
• Eşine karşı 'sözümü tutamadım' hissi ve sadakat sorgulaması
• Ziyaretlerden sonra tükenme ve eve dönmek istememe

Nedenler

Ana nedenler

• Demansın ilerlemesi ve günlük bakım ihtiyacının günün her saatine yayılması
• Evde güvenlik risklerinin artması: ocağı açık bırakma, kapıyı bulamama, düşmeler, kaybolma
• Bakım veren kişinin sağlığının bozulması ya da tükenmesi
• Evde bakım için yeterli fiziksel koşul, zaman ve yardımcı olmaması
• Yakınınızın düzenli bakım, sosyal çevre ve güvenli bir ortam ihtiyacı

Risk faktörleri

• Bakımı tek başına üstlenmek ve yardım istememek
• Uzun süre hiç ara vermeden bakım vermek
• Maddi zorluklar ve bakım masrafları konusunda belirsizlik
• Aile içi iletişim sorunları, karar sürecinde yalnız kalmak
• Bakım verenin kendi kronik hastalıkları olması
• Resmi destekler, haklar ve hizmetlerden haberdar olmamak
• Yakın zamanda başka bir kayıp ya da yas yaşamış olmak

Ne zaman doktora görünmeli

Aşağıdaki durumlarda acilen doktora görünün:

• Kendinizi yakınınıza ya da kendinize zarar vermeyi düşünürken bulursanız hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin
• Günlerce uyuyamıyor, yemek yiyemiyor ve günlük işlerinizi sürdüremiyorsanız aynı gün bir hekime başvurun
• Yakınınızın sağlığında ani bir bozulma varsa (ateş, ani bilinç değişikliği, düşme, beslenememe) aynı gün hekimine ulaşın

Şu durumlarda rutin randevu alın:

• Karar sürecinde kendinizi yalnız ve kararsız hissediyorsanız aile hekiminizle konuşun
• Üzüntü, isteksizlik ve uyku sorunları birkaç haftadır sürüyorsa bir sağlık profesyoneline danışın
• Yakınınızın bakım ihtiyaçları değiştiyse ve bakım planını güncellemek gerekiyorsa
• Resmi destekler, izinler ve bakım hizmetleri hakkında bilgi almak istiyorsanız

Tanı

Burada teşhis edilen bir hastalık yoktur; değerlendirilen şey bakım ihtiyacı ve bakım verenin durumudur. Aile hekiminiz ya da yakınınızı izleyen hekim, demansın hangi evrede olduğunu ve günlük yaşamda ne kadar desteğe ihtiyaç duyulduğunu değerlendirir. Ardından bakım seçenekleri konuşulur: evde destek, gündüz bakım merkezi, bakım evi gibi. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın sunduğu hizmetler hakkında aile hekiminiz ya da ilgili kurumlar sizi bilgilendirebilir.

Yapılabilecek testler

• Yakınınızın hafıza ve günlük işleri yapma becerisinin değerlendirilmesi
• Ev içi güvenlik değerlendirmesi: düşme riski, ocak, kapı, ilaç düzeni
• Bakım veren kişinin sağlık durumu ve tükenmişlik düzeyinin konuşulması
• Hekimin gerekli gördüğü kan testleri ve görüntüleme incelemeleri; bunlar başka nedenleri dışlamak için yapılır
• Sosyal ve maddi durum değerlendirmesi, hangi resmi desteklerden yararlanılabileceğinin belirlenmesi
• Aile toplantısı: herkesin beklentilerinin, kaygılarının ve sorumluluklarının konuşulması

Randevunuzda neler beklenir

Değerlendirme genellikle birkaç görüşmede tamamlanır ve acele edilmesi gerekmez. Hekiminiz sizi dinler, seçenekleri açıklar ve karar için zaman tanır. Bu süreçte soru sormaktan çekinmeyin; anlamadığınız bir noktayı tekrar sormak hakkınızdır. Gerekirse bir sosyal hizmet uzmanı ya da psikolojik danışman da sürece katılabilir.

Tedavi

Bu süreçte iyileştirilecek bir hastalık değil, desteklenecek bir aile vardır. Yapılan şey; doğru bilgi, duygusal destek ve iyi bir planla geçişi olabildiğince yumuşak hale getirmektir. Kararın ardından uyum dönemi genellikle birkaç hafta ile birkaç ay sürer; bu dönemde iniş çıkışlar normaldir.

Evde kişisel bakım

• Kararı tek başınıza vermeyin; kardeşleriniz, eşiniz ve güvendiğiniz kişilerle konuşun
• Ziyaretleri kısa ve sık tutun; her gün uzun bir ziyaret yerine düzenli kısa ziyaretler çoğu zaman daha iyi gelir
• Gün içinde nefes alabileceğiniz küçük molalar planlayın
• Uyku, yemek ve hareket düzeninizi korumaya çalışın
• Duygularınızı yazmak ya da güvendiğiniz biriyle paylaşmak rahatlatır
• Ziyaretlerde suçluluk yerine anıları, müziği ve küçük keyifleri öne çıkarın
• Bakım kurumunun sunduğu danışmanlık ve destek hizmetlerini sorun
• Kendinizi suçlayan cümleleri fark edip onları daha yumuşak bir dille yeniden kurmayı deneyin

Tıbbi tedaviler

Bu konuda ilaçla tedavi edilen bir durum yoktur; asıl işe yarayan şey profesyonel destektir. Aile hekiminiz sizi dinleyebilir ve gerekirse ruh sağlığı uzmanına yönlendirebilir. Psikolojik danışmanlık, bakım veren destek grupları ve sosyal hizmet danışmanlığı suçluluk, yas ve yorgunlukla baş etmeyi kolaylaştırır. Yakınınızın demansına yönelik mevcut tedavi planı ise onu izleyen hekim tarafından sürdürülür; bu planda bir değişiklik gerekiyorsa mutlaka hekiminizle konuşun. Hiçbir ilacı kendi başınıza başlamayın, bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin.

Ameliyat ne zaman düşünülür?

Bu konuda cerrahi bir tedavi söz konusu değildir.

Bu durumla yaşamak

Geçiş döneminde düzen ve öngörülebilirlik çok işe yarar. Yakınınızın odasına tanıdık eşyalar, fotoğraflar ve sevdiği bir battaniye götürmek ona güven verir. Ziyaretleri mümkünse günün aynı saatlerine yerleştirin; böylece hem siz hem o ne bekleyeceğini bilir. Bakım ekibiyle düzenli ve sakin bir iletişim kurun, gözlemlerinizi paylaşın. Vedalaşmaları kısa ve net tutmak, uzun ve duygusal ayrılıklardan genellikle daha az yıpratıcıdır. Kendinizi her gün ziyaret etmek zorunda hissetmeyin; sürdürülebilir bir düzen kurmak daha değerlidir.

Yaşam tarzı ipuçları

• Her gün kısa bir yürüyüş ya da açık hava molası verin
• Uyku ve uyanma saatlerinizi olabildiğince düzenli tutun
• Kendinize ait bir uğraş, hobi ya da küçük bir hedef belirleyin
• Arkadaşlarınızla ve destek gruplarıyla bağınızı sürdürün
• Bakım ekibiyle iletişimi tek bir kişi üzerinden yürütmek karışıklığı azaltır
• Ziyaret ve görüşmelerle ilgili kısa notlar tutmak, unutulan ayrıntıları ve kaygıları azaltır

Diyet ve egzersiz

Dengeli beslenmek ve düzenli hareket etmek, bu zor dönemde hem bedeninizi hem ruh hâlinizi ayakta tutar. Her öğünde sebze, protein ve tam tahıl gibi çeşitli besinlere yer vermeye çalışın; su içmeyi ihmal etmeyin. Haftada birkaç gün yapacağınız tempolu yürüyüş, hafif egzersizler ve germe hareketleri gerginliği azaltır. Yakınınız için de bakım kurumundaki beslenme ve hareket düzeni hakkında ekiple konuşabilirsiniz.

Ruh sağlığı ve duygusal iyilik hâli

Bu süreç gerçek bir yas gibidir: kişi hâlâ hayattadır ama paylaşılan hayat değişir. Suçluluk, öfke, üzüntü ve rahatlama duygularının bir arada olması şaşırtıcı değildir ve bunların hiçbiri 'yanlış' değildir. Duygularınız haftalarca süren bir isteksizliğe, uyku ve iştah kaybına dönüşürse bir sağlık profesyonelinden destek isteyin. Kendinize zarar verme düşüncesi aklınıza gelirse lütfen yalnız kalmayın: hemen 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Türkiye'de 112 acil hattı günün her saati çalışır. Aile hekiminiz de sizi doğru desteğe yönlendirebilir.

Önleme

Bu bir hastalık olmadığı için önlenmesi söz konusu değildir; ancak bu sürecin daha yumuşak geçmesi mümkündür. Kararı kriz anı gelmeden önce konuşmaya başlamak, bakım seçeneklerini önceden araştırmak, aile içinde sorumlulukları paylaşmak ve zaman zaman ara vererek dinlenmek en çok işe yarayan adımlardır.

Aşılar

Demansı olan yakınınızın rutin ve mevsimsel aşıları konusunda onu izleyen hekimin önerilerini izleyin. Aşılar hakkında en doğru ve size özel bilgiyi aile hekiminiz verir.

Tarama programları

Bu konu için özel bir tarama testi yoktur. Yine de bakım veren olarak kendi sağlığınızı ihmal etmeyin: tansiyon, şeker ve genel sağlık kontrollerinizi aksatmayın. Ruh hâlinizde uzun süren bir düşüş fark ederseniz aile hekiminizle paylaşın.

Komplikasyonlar

Tedavi edilmezse

• Bakım verende tükenmişlik ve depresyon gelişmesi
• Bakım verenin kendi sağlık sorunlarının ihmal edilmesi
• Yakınınızın güvenlik risklerinin artması: düşme, kaybolma, ilaçların karışması
• Aile içinde çözülmeyen çatışmalar ve kopukluklar
• Bakım kalitesinin düşmesi ve ihmal riski
• Kararın sürekli ertelenmesiyle kriz anında acele ve hazırlıksız bir geçiş yaşanması

Uzun vadeli görünüm

Uyum dönemi genellikle zaman alır ama çoğu aile birkaç ay içinde yeni bir düzen kurmayı başarır. Bakım yükü paylaşıldığında hem yakınınızın hem sizin yaşam kaliteniz çoğu zaman artar; ziyaretler daha sakin ve daha keyifli hale gelebilir. Bu süreçte ilerleme düz bir çizgi değildir, iyi ve zor günler bir arada olur. Yardım istemekten ve kendinize nazik davranmaktan vazgeçmeyin.

Destek bul

Harici bağlantılar üçüncü taraf web sitelerini açar. Ruqelo harici içerikten sorumlu değildir. Bir kuruluşun listelenmesi onaylandığı anlamına gelmez.